Qazaqstandyq armıan qyzy

barsha álem ǵalymdaryna kómektesetin saıt ashty Qazaqstanda turatyn Alek­sandra Elbakıan esimdi armıan qyzy álemniń barlyq ǵalymdaryna kómek kórsetetin ózgeshe bir saıt ashyp, jumys jasap jatyr. Ony buǵan ıtermelegen qazirgi tańdaǵy ǵylymı jumystardy jarııalaý baǵalarynyń tym qymbat ekeni bolyp otyr. Jaqynda ataqty Garvard ýnı­versıtetiniń 15 myń ǵalymy úndeý jarııalap, ǵylymı jumystar úshin orasan zor aqy talap etetin Elsevier baspasyna boıkot jarııalady. Negizinen bul náshirııattyń taza tabysy bes mıllıard dollardy quraıdy eken. Biraq ǵalymdar sonda jarııalanǵan eńbekteri úshin bir tıyn da aqsha almaıdy, qaıta sony shyǵarý úshin qaltasynan qarjy shyǵarady. Kóp jaǵdaıda olar, tipti, ózderiniń eńbekterin de kóre almaıdy. Sebebi, olardyń ýnıversıtetteri bul jýrnalǵa jazylmaǵan. Zertteýshi sol sııaqty Cognition jýrnalyna eńbegin jarııa­laý úshin 2 myń dollardan artyq aqsha tóleıdi eken. Al mundaı bedeldi basylymdarda eńbekteri jarııalanbasa, olar ǵy­lymı ataq­taryn qorǵaı almaıdy. Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetin bitirgen Aleksandra Elbakıan da osy qıyndyqtarmen betpe-bet kelipti. Ol qymbat baǵa­ly maqalalaryn esh jerde jarııalaı almaǵan. Sodan keıin osymen kúresýge bel baılapty. Aqyry, onyń tıimdi jolyn tapqan. Sóıtip, Elbakıan 2011 jyly Sci-Hub dep atalatyn arnaıy saıt ashypty. Kelip túsken eńbek suranys bolǵan jaǵdaıda tekserýden ótkiziledi. Eń aldymen LibGen (ol da pırattyq) saıtynyń maǵlumattar bazasynda bar-joǵy qarastyrylady. Eger joq bolyp shyqsa, algorıtm baspanyń nemese qajetti jýrnaldyń saı­tyndaǵy peıvoldy aınalyp ótedi. Oǵan qoljetimdilik kiltin osy nemese basqa da maǵlumattar bazasyna qosylǵan ýnıversıtetter ǵalymdary beredi. 2015 jylǵy qarashada Nıý-Iorktegi sot sci-hub.org domenin alyp qoıý jóninde qaýly shyǵardy. LibGen saıtynan da domeni alynyp qoıyldy. Alaıda, Elbakıan alǵan betinen qaıtaıyn dep otyrǵan joq. Onyń aıtýyna qaraǵanda, ádiletsizdik kórsetip otyrǵan Ame­rıka sotyna eshkim de bara qoı­maıdy. Onyń ústine Sci-Hub jáne LibGen saıttarynyń ser­verleri Reseı jáne Nıderland el­derinde tur. Olar qazir múldem bas­qa domendermen jumys jasap keledi.