Telefon

Áý basta uıaly telefon, adamdardyń baılanys quraly retinde, bir-birimen tildesý maqsatynda paıdalanylyp kelgeni málim. Alaıda, ýaqyt óte kele, ol jańaryp, jańǵyryp, turmysymyzdyń bólinbes bólshegine aınalyp ketti... Qazir uıaly telefonnyń qyzmetine júginbeıtin kisi neken-saıaq. О́ıtkeni, ári tıimdi, ári yńǵaıly. Kúntizbesin, saǵatyn, eseptegishin paıdalanasyń, sýretke túsirip, beınetaspaǵa basasyń, tańdaǵan ánińdi tyńdaısyń, qalaǵan fılmińdi tamashalaısyń... áıteýir, aıadaı dúnıeniń kómegimen atqarylmaıtyn sharýa joq. Mysaly, kerek adamyńyzdy qaı qıyrda júrse de tez taýyp ala qoıatynyńyzdyń ózi ne turady. Biraq soǵan qaramastan, sońǵy ýaqytta oǵan adamdardyń tym táýeldi bola túsýi bul máseleniń ekinshi jaǵy da barlyǵyn umytpaý qajettigin eske salady.

Internetke ıilmegen jan

Qazir ózińizdi qyzyqtyrǵan qan­daı da bir maǵlumatty tabý úshin ta­rıhtyń túbin qoparyp, kitaphanaǵa tańerteń kirgennen, qas qaraıǵanda bir-aq shyǵatyn baıaǵydaı kez joq... Internette bári tur. Dep oılaımyz ǵoı baıaǵy. Oqyp taýysqansha ýaqyt­tyń qalaı ótip ketkenin bilmeı qalatyn súıikti kitabyńyzben salystyrǵanda, bul qurǵyryńyzdyń barlyq kezde oıy­ńyzdaǵydaı bolyp shyǵa bermeıtini ázirge eshkimniń mıyna kirmeı júrgen sııaqty. Marqum Áshirbek Syǵaı aǵamyz bir kórgenimizde kúıinip otyr eken. Stýdenttiń bilim deńgeıin teksermek oımen: «Shekspır qaı jyly týǵan?» dep synaı suraq qoıypty. Ol: «1654 jyly 23 sáýirde týǵan» dep jaýap beredi. – Bul derekti qaıdan aldyńyz? – deıdi professor. Jigit: «Internette solaı jazylǵan. Senbeseńiz, minekı, qarańyz, «Goldlit» paraqshasynda tur», – dep jalma-jan aıfonyn ustazynyń aldyna tosa qoıady. – Keltirgen dáıegińiz qate. Kitaptan izdep, durys jaýabyn taýyp kelińiz, – dep ustaz baǵa qoımaı balany qaıta­ryp jiberedi... Sebebin suraǵanymyzda, aǵamyz qoı­ǵan suraǵyna jastardyń jaýapty telefondaǵy ınternetten izdeıtin jaman ádetke boı uryp bara jatqanyna jabyrqaǵan. – Men shákirtterime ondaǵy jazyl­ǵan dúnıelerdiń bárine birdeı sene bermeńizder. Odan góri kitapty kó­birek oqyńyzdar. О́ıtkeni, kitaptan oqyǵandaryńyz munan áldeqaıda áserli, áldeqaıda dál ári senimdirek dep keńes beremin, – degen professor kúmániniń beker emestigine ǵalamtordaǵy keıbir kereǵar derekter shúbásiz sendiredi. «Ýıkıpedııada»: «Shekspır 1564 jyly, nemese 1564 jyldyń sáýirinde týǵan», «3 mamyr (23 sáýirde) dúnıeden ótken» dep ekiushty derek jazylsa, al «Shekspır.rf»-da «1616 jyly, 25 sáýirde Shekspır ósıeti zańdy jolmen bekitildi», «dál óziniń dúnıege kelgen kúni, ıaǵnı 23 sáýir kúni dúnıeden ozdy» delingen. Internettegi taǵy bir derek boıynsha, onyń ólgen jyly «3 mamyr (23 sáýir), 1616 jyl» dep kórip otyrǵanyńyzdaı, ár saıt ár túrli sandy alǵa tartady. Sonda naqty qaı kúni ekeni belgisiz. Tipti, bazbir shejireler týra qaı kúni týǵany týraly resmı derek joq dep jumbaqtaıdy. Týǵan jeriniń ózin «Stratford-on-Eıvon», bir jerde «Stratford-apon-Eıvon», taǵy bir jazbada «Stratford-na-Eıvon» dep árqalaı kórsetilgen mundaı derekterdiń sózsiz kez kelgen adamdy qatelikke boı urǵyzatyny, jańsaqtyqqa jeteleıtini belgili. – Al, siz ózińiz qalaı oılaısyz, Sheks­­pır qashan týǵan? – dedik biz de ábden dáldikke dándep alǵan adamsha. – Men «Úlken Keńes ensıklopedııasyna» senemin,– dep edi teatr tarlany sonda. «Bul áńgimeni ol kisi ne úshin aıtty?» dep áli kúnge deıin oı túbin túrtpekteımin. Kitap oqyp ósken urpaq pen telefon-ınternetten bilim tergen urpaqtyń arasyndaǵy aıyrmashylyq báribir jer men kókteı bilinip tura­dy. Ishki túısigimiz kitap oqıtyn zaman qaıta aınalyp soǵady deıdi. Tele­fondy-aıfondy jasaýshy memleketterde nege onda tom-tom kitaptar ba­­syp shyǵarylýda, nege gazet-jýrnaldardan túbegeıli bas tartpaıdy... Telefondy tek sóılesý quraly retinde ǵana paıdalanǵan urpaqtyń oıynyń dáleldi, sóziniń shymyr óriletini ne­­­gizi bilimniń tátti sólin olardyń kitaptan tatqandyǵynan bolar-aý degen tujyrymǵa tireldik.

«Allo, men teatrda otyrmyn»

Qallekı teatrynyń ishi óte tar. Negizi, áý basta basqa maqsatqa josparlanǵan ǵımarat. Biraq, estýimizshe, osyǵan qol jetkizýdiń ózi ońaıǵa soqpaǵan. Son­dyqtan zaldyń ana basynda otyrǵan adam men myna shetindegi kórermenniń áńgimesi túngi daýystaı sańqyldap es­tiledi. Osydan habary bar áleýmet tar jaıda dabyrlaspaı, daýystaryn sál báseńsitip, meılinshe teatr mádenıetin saqtap otyrýǵa múddelilik tanytady. Bi­raq keıde teatrǵa adamdardyń ne úshin keletinin túsinbeısiń. О́ıt­keni, spektakl bastalǵannan-aq zal­­dan telefonnyń túrli áýenderi syńǵyrlap jarysa estilip ja­tady. «Uıaly telefondaryńyzdy óshirip qoıýlaryńyzdy ótinemiz» dep qıyla habarlanǵan eskertpege eleń ete qoı­maıtyn netken sabazdar ózi degen tańdanys ta sol shaqta týady. «Qudaı-aý, ary ketkende spektakl 1,5-2 saǵatqa sozylady. Osy az ǵana ýaqytta telefon­men sóılespeı shydaı tursa, ishteri jarylyp ketpeıtin shyǵar» dep, álgi jaǵ­daılarǵa ózińniń qalaı qosyla kúızelgenińdi bilmeı qalatyn sátteriń bolady. Spektakldiń eń qyzyq jerine kelgende qulaǵyńyzdyń dál túbinen bireý: «Allo! Men teatrda otyrmyn» dep, sam­pyldaı jónelse, túk sezbegendeı, mán bermeı otyra berý úshin júıkesi temirdeı qatty adam bolýyń kerek shy­ǵar. Qandaı ádepsizdik oryn alǵan jaǵdaıda da ózińizdi sabyrly, salıqaly ustaı bilgenińizben, álgi kisige jalt bu­rylmaýǵa áddińiz joq. Áýeli, ol adamǵa burylyp qara­ǵa­­­nyńyzdyń ózinde sonshalyq bir qudaı urǵan bireý bolmasa, ol qy­lyǵyna uıalyp, qyzarar degen oımen shektelesiz. Qaltaly telefonymen birge basy ústeldiń astyna tyǵylyp bara jatqan pendeńiz muny sizge degen qurmetten dep oılasańyz qatelesesiz, ar jaqtaǵy tanysynyń sózin anyq estı almaǵandyqtan solaı búgilýge májbúr. ...О́mirdegi jaı qarapaıym ádep-ıba normalarynyń buzylýynan qo­ǵamǵa jat, ádepsiz qylyqtardyń, ádi­letsizdikterdiń tamyr jaıa túsetini zań­dy qubylys. Avtobýsta, poıyzda, kóshede, basqa da qoǵamdyq kólikter men jerlerde, bazarlarda qylań berip qalatyn keıbir túıtkilder ómirdiń qalypty boıaý­lary tárizdi qabyldana berýi múmkin, al biraq mádenıet oshaǵy – teatrda ondaı beıádep, beıbastaq kórinister kózge de, kóńilge de oǵash túıileri haq. Mádenıet oshaǵy ishindegi máıin mádenıetke qylaý túsiretin teris daǵdy kóbine uıaly telefonnyń sóndirilmeýi saldarynan týyndap jatady. Teatrdy izdep kirip turǵan jannyń endeshe osyǵan mıy jetpeýi qalaı?.. Salonda beıne-bir jalǵyz ózi kele jatqandaı telefonmen búkil avtobýsty basyna kóterip sóılesetin keıbir júrginshilerge qaradaı qanymyz qaınaıtyn edi. Bátir-aý, mynaý kıeli, qasıetti ónerdiń ordasy emes pe? Ádep álippesin úırenbegen kisi munyń tabaldyryǵyn attap baspaýshy edi ǵoı. Al, endi qarap tursaq, ádepti álimizge qaraı álpeshtegen bárimiz qazaqtyń balasymyz. Biz qashan telefondy mádenıetti tutynatyn ónegeli, órkendi ósken jurtqa aınalamyz? Ony paıdalanǵanda aınalamyzdaǵy ekinshi bireýlerdiń sezimine, kóńiline qaıaý túsirip almaýdy qashan úırenemiz? ...Basyn jaı shyrpyp ótkenmen, astyndaǵy jýan tamyrynan qaıta qaýlap óse beretin aramshóp sııaqty bul da bir túbine tereńirek úńilip, nazar aýdarmaı bolmaıtyn másele.

Balańyzdyń qolyndaǵy qaýip

Qolyna eń qymbat telefon ustaǵan adamdy keremet mártebe tutyp, úl­gige aınaldyryp, al arzan telefon tu­tynǵandardy sonysyna qaraı tó­men baǵalaıtyn, ondaılardy ómirde bárinen artta qalyp qoıǵan adam sanaıtyn jat ádet paıda bola bastady jastardyń arasynda. Naqtyraq aıtsaq, jasóspirimder men jastardyń ortasynda dendegen sondaı derttiń kúnnen kúnge báseńsimeı, qaıta, kerisinshe, órshı túsýi qynjyltady. Bul da eshteńe emes, joǵary oqý oryndary men mektepterde osylardy buǵaýlaıtyn, tártipke salatyn zań bolmaı tur. Etek jaıyp bara jatqan keleńsizdiktiń biri, mysaly muǵalim men oqýshy arasyndaǵy túrli qaqtyǵysty jaǵdaılardy syrtynan telefondaryna túsirip, ınternetke salýshylar – sol oqýshylardyń óz­deri. Synypqa oqýshynyń áýelim uıaly telefon ustap kirýi durys pa? Bul qazirgi túıtkildi máseleniń al­dyń­­­­ǵy ornyna shyqqan jaıt. Mundaı jaǵdaıda muǵalimder sabaq ótpes buryn teatrdaǵydaı: «Qurmetti oqýshylar, qaltaly telefondaryńyzdy óshirip qoıýlaryńyzdy ótinemin!» dep olardan ruqsat surap tura ma? Bul ne ónege! Sabaq ústinde uıaly telefony ınternetke qosýly balanyń bar zeıini muǵalimniń aıtqandaryna aýa qoıady degenge de óz basymyz asa senińkiremeımiz. «Oqýshylaryma óz pánimdi qaıtsem súıdirtem, qaıtsem alǵa súırep shyǵa­myn» dep shyr-pyry shyqqan qart ustazdy shákirtiniń qalaı ájýaǵa aınaldyryp, aqyr sońynda soqqyǵa jyqqanyn da ınternet ıirimderinen kórip jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Osy arsyzdyqty telefonyna basyp, kóp­shilikke usynǵan bóten bireý emes, sol muǵalimine qol kótergen oqýshymen birge oqıtyn synyptas qurby-dos­tary. Mundaı ózge elde oryn alyp jatqan keleńsiz oqıǵany sanasy jas shybyqtaı solqyldaq bizdiń jas­óspirim balalarymyzdyń tárbıelik máni jaǵynan durys qabyldaı qoıýy taǵy ekitalaı. О́ıtkeni, synyptaǵy oqıǵalardy oqýshylardyń «feısbýkke» salý áreketteriniń bizde de údemese, azaımaı turǵany soǵan naqty dálel. Jaqynda taǵy bir soıqan, ádepsiz beınebaıanǵa kýá boldyq. Jas muǵalı­manyń júıkesi júndeı tútilip, álde­nelerdi túsindirip álek. Al oqýshy partasynan turmaı otyr. Muǵalıma baıǵus qolyn qaıta-qaıta sermep, kúıip-pisedi. Oqýshynyń reaksııasy qyzyq. Kúle me-aý, yrjalaqtaı ma-aý, janyndaǵy muǵalimdi adam eken dep turǵan joq. Bul da oqýshy telefony arqyly túsi­rilgen «týyndy». Keıde osyndaı sátterdi mektep oqýshylarynyń qaltaly telefonǵa túsirýi olardyń aldyn ala uıymdastyrǵan josparlary boıynsha júzege asyrylyp jatqan joq pa degen kúdikti oı keledi. Olaı deýge sebep, kóbine muǵalimdi kináli etip kórsetý basymyraq. О́zderine unamaǵan, tym talapshyl, basqasha aıtqanda, «qatal» muǵalimdermen esep aıyrysý, kek alysý joly ma dep te oılaısyń. Baıaǵyda syrtta buzyq bolyp kóringen balalardyń ózderi mektep tabaldyryǵynan attaı bere muǵalimniń aldynda jibekteı esilip tura qalatyn. Muǵalim ne aıtsa, sol zań edi. Al mektepte arsyzdyq pen ádepsizdikke oryn joq edi. Oqýshy úshin mektep, muǵalim degen uǵymdar asyl qasıetter sanalatyn. Ustazdyń betine qarap qarsy sóıleý úlken kúná bolyp esepteletin... Jelidegi álgindeı soraqylyqtarǵa kóp­shilik qoǵadaı japyrylyp, pikir jazyp jatady. Bireý muǵalimdi qorǵaıdy, endi bireýler balaǵa arasha túsedi. Qan­sha adam – sonshama pikir. Biz oılaımyz ǵoı baıaǵy, mundaı shekten shyǵýshylyqty endi qalaı tyıýǵa bolady, odan qutylýdyń tıimdi joly bar ma dep. Joly – synypqa oqýshylardyń uıaly telefonmen kirýine tyıym salý kerek... Al, oqýshylardyń qaltaly telefonyn qalaı jınap alyp, qaı ýaqytta qoldaryna tapsyrý kerek, muny mekteptiń óziniń ishki tártibi men erejesine saı retter bolsa, odan oqýshy da, muǵalim de paıda kórmese, zııan shekpes edi. Shyntýaıtyna kelsek, qaıda barsań da telefonǵa shuqshıǵan jastardy kezdestiresiń. О́miri tek sonymen ótip jatqandar qanshama. Mekteptegi qazirgi jaǵdaı dabyl qaǵarlyqtaı. Aıaqtaryn tartpaıtyn muǵalimderiniń sabaǵynda mýzyka tyńdap, bir-birine hat joldap otyratyndar bar. Olar salǵan ınternettegi túsirilimder sony aıǵaqtaıdy. «Muǵalim 45 mınýt boıy jańa taqyrypty túsindirip álek bolyp jatsa, oqýshy bala partanyń astynan uıaly telefon arqyly agentte otyrady. Biraq ony muǵalimder kórmeıdi ári sezbeıdi» dep jazady bir oqyrman... Qulaqqappen telefonynan mýzyka tyńdap otyrǵan balanyń syrtqy poshymynyń ózi qorqynyshty. Myna álemnen tys qııaldyń jeteginde, meń-zeń kúıde ketip bara jatady. Sonyń saldarynan kóshe erejesin buzǵan keıbirin máshıne qaǵyp ketti degen habardy qulaǵyń jıi shalady. О́mirdiń shynaıy beınesin qabyldaýdan qalý, ıaǵnı telefonmen oqshaýlaný – keleshekke qaýip.

Syılastyqqa syzat túspesin

Estııar adamdardyń ishinde de otyrǵan jerinde aınalasynan kirpideı jıyrylyp, telefonyn shuqylap, túımesin basyp otyrmasa, basy aýyryp, baltyry syzdaıtyndar barshylyq. Olarmen salystyrǵanda, álgi sanasy qatpaǵan balalarǵa ókpe-renishiń jolda qalyp qoıady. Birde kópten beri jolyqpaı ketken bir tanysym bas suqty. Syrymyz, jyrymyz ortaq bolyp ketpegenmen, bala kezimizden syılastyǵymyz úzilmegen jandarmyz. Hal-jaǵdaı surasý, aman­dyq bilisý musylman balasynyń paryzy emes pe? Ata dástúr jolymen qolymyzdan kelgenshe syılastyqtyń barlyq ısharatyn jasaýǵa tyrysyp baǵatynymyz sodan. – «Anany kórip turasyń ba, mynamen habarlasyp turasyń ba?», – dep biraz ózimiz biletin ortaq dostardy túgendep, tanystarymyzdyń jaǵdaıyn bilisip, ájeptáýir áńgimelesip turǵanymyzda kenet qalta telefony shyr ete qaldy. Áńgimemiz short úzildi. Qazir myna kisimen sóılesip bolǵan soń, ary qaraı taǵy shúıirkelesip áńgime-dúken qurarmyz dep turǵan maǵan álgi tanysym «hosh, saý bol» dep aıtpastan esikten shyǵyp kete bardy. Túk túsinbeı sońynan qarap qalǵan men keıin munyń mán-jaıyn bilmek bolǵanymmen, «bar­lyq pále telefonnyń shyrylynan shyqty» degennen basqa sebep tappadym. Janyńyzda jaıbaraqat áńgime soǵyp turǵan adam jarty jolda ózińizdi osylaı eleýsiz tastap kete barsa, qandaı oıda qalasyz? «Múmkin telefonnyń ar jaǵyndaǵy kisimen mańyzdy bir sharýasyn sheship almaqtyń áýresimen ketti me eken?» degen túısikpen kóńildegi syzatty qansha jýyp-shaımaq bolǵanym­men, álgi sát báribir sanamnyń sańylaýynan syǵyraıa beredi. Mundaıda óziń kýá bolǵan jaıtty ǵana alǵa tosasyń... Toıda otyrmyz. Bir ústeldiń basynda bar-joǵy 7-8-aq adam­byz. Syılasyp, talaı qýanyshty sátterdi birge bólisip júrgen jandarmyz. Keıde bir zamandastarymyz qa­zaqtyń toıyn synap-minep shyǵa keledi. Bankten qaryz alyp toı jasaıtyn qazaqtan asqan óz esebine shorqaq halyq joq, deıdi. Bosqa shashyp-tókken daraqylyqty tyıý kerek, dep aqyl-keńes aıtqanda, aldymyzǵa jan salmaıtyn aıbarymyz taǵy bar degendeı. Kim bilgen, oryndy syn da shyǵar. Biraq óz basym toıdy qazyna dep qadirleıtin toptanmyn. Kópten kórmegen týys-jaqynyńmen qaýqyldasyp, amandyǵyn bilisip, meıirimge sýarylǵannan asqan ne bar?! Toı – qazaqtyń salt-dástúriniń barlyq qasıeti kórinis tabatyn dýman ǵoı. Jańa aıtyp ótkenimdeı, ásem áýen áýelep, kóńil-kólinen meıirim qan­dyrǵan qandaı tátti. Biraq... osy jerge de telefonnyń «aýrýy» jaıyla bastapty. Dastarqan basyndaǵy ózińmen tabaqtas adamdardyń telefonymen áýrelenip, áldekimdermen hat jazysyp otyrǵanyna kýá bolýdan yńǵaısyz nárse joq eken. «Telefondaryńdy en­di kórdińder me, shuqylaı bermeı, qoıyńdar» dep eskertip tastaıyn deseń, óziń sııaqty bári eresek adamdar ári áldenege sebep izdep otyrǵan jandaı kórinesiń. Al, endi biraq olaı etpeseń, ózińdi syılamaı otyrǵan, bul qylyǵy úshin janyndaǵylardan qysylyp, uıalýdy bilmegen olardan sen nege sonshama tartqynshaqtaýyń kerek? Munymen aıtpaǵymyz ne? Bizde sol uıaly telefondy ustaýdyń mádenıeti tolyq qalyptaspaǵan. Bala-shaǵa bolsa bir sári, toı-jıynda úlken eresek adamdardyń telefondy qaıta-qaıta shuqylaı bergenin syrttaı baqylap otyrsań, bir túrli oǵash qylyq bolyp kórinedi eken. Tere berseńiz, mundaı keleńsiz jaıttar jetip artylady. Bir ústeldiń basyndaǵy qos qur­bynyń bir-birine «sms» jazysqanyn baıqaǵanymyzda, qaradaı shoshydyq. Ne óner bul? Sol jerde jazylmasa kúıip bara jatqan ol ne tirlik? «Bizdiń osy túrimizdi syrtymyzdan qarap otyr­ǵan jurt ne deıdi-aý, synaıdy-aý» dep, kópshilikten yǵý, buǵý oılaryna kirip-shyqpaǵan olarǵa ne dep ókpeleısiń. Ortadan bólinip, qııaly qyr asyp ketken telefon ıesiniń sondaı sáttegi poshymyn tolyq sýretteýdiń ózi qıyn. Úsh-tórt adamnyń basy qosyla qalǵan ortadan, áıteýir, bireýi osylaı daǵdylanǵan. Aýa jaıylyp bara jatqan mundaı óreskeldik ókshesiniń jerde izi qalmaýy úshin bizdiń bir áńgimemizden túk te shyqpaýy múmkin. Ol úshin bul balabaqshalardan bastap, mektepterde, joǵary oqý oryndarynda, jastar arasynda tárbıe saǵattarynyń basty taqyrybyna aınalýǵa tıis. О́ıtkeni, balany kishkentaı kúninde betimen jiberip alǵany úshin ata-anasynyń keıinirek, ol er jetkende opyq jeıtini sııaqty, telefon týdyrǵan keleńsizdiktiń keýdemizdi basyp, jaǵamyzdan ala túsýine de ózi­miz kinálimiz... Eshkimnen kem etpeýge tyrysqan túrmen qaryzǵa alsaq ta, balamyzdyń qolyna eń qymbat uıaly telefon ustatamyz. Bir tanysym: «Meniń bir týys inim bar. Sol úıge túsken kelinimiz qolynan sotkasyn tastamaıdy. Úı-ishindegi bolyp jatqan barlyq oqıǵalardy, tipti, eń arǵysy, ishken asyna deıin sýretke túsirip, áleýmettik jelige salý­dy ádetke aınaldyrǵan. Olardyń jaǵ­daıyn bilý úshin úılerine arnaıy ba­rýdyń qajeti joq, óıtkeni, muny kóp­shilikke kúnde jarııa etip otyrǵan adam bar. Mine, kelinimizdiń selfıi» dep áleýmettik jelidegi túp-tuqııanyna de­ıin salynǵan sýretterdi kórsete bas­tap edi, oǵan sonshalyq qyzyǵýshylyq tany­ta qoımadym... Telefonnyń betine qaraǵym kelmeı, teris buryldym. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan».