Bıznes ulttyq tilge bet burdy

Búgingi tańda qoǵamda eko­nomı­kaǵa, bızneske degen qyzy­ǵýshylyq artyp, jeke óz kásibimen aınalysqysy keletin azamattar qatary kóbeıip keledi. Al kez kelgen isti bastaý úshin, eń aldymen, ol ja­ıynda tolyq ári shynaıy aqparat alý qajet. Biraq, osy kásipti bastaǵysy kelgender qazaq tilindegi sapaly aqparatqa qol jetkize ala ma? Osy salalardy damytýdyń bir quraly retin­de qazaq tilin qalaısha tıimdi qol­­danýǵa bolady? Ekonomıka qoǵamdyq ómir­diń mańyzdy salasy ekenine kún­delikti ómirimiz kýá. Adam eńbeginiń ıgiligi materıaldyq qundylyqtardan kórinis tabady. Táýelsiz el bolǵaly Qazaq­stan­­nyń óz ekonomıkasy qalyp­tasyp, álemdik qaýymdastyqtan la­ıyqty ornyn alýǵa umtylyp keledi. Alaıda, derbes damý jo­lyn tańdap, damyǵan elder qata­ryna qosylýdyń tetikterin endi izdestire bastaǵanda, qarjy-eko­no­mıkalyq qıyndyqtar kıligip ketti. Degenmen, «daǵdarys qaı ke­zeńde de tek qaýip-qater ǵana emes, jańa múmkindikter kózi» (N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýy). Bul munaı, túrli paıdaly qazbalardy satýdan túsetin qarjyǵa senip jaıbaraqat jata bermeı, damýdyń basqa joldaryn izdestirý degendi bildirse kerek. Demek, jasyrynyp jatqan mol múmkindiktiń basty kózi – adam kapı­talyn iske qosatyn sát keldi. Al osynyń bárine qol jetkizý úshin bolashaq kásipker tańdaǵan salasy jaıly derekter men má­limetter izdeıtini sózsiz. Búgingi qazaqstandyq aqparat naryǵynda qalyptasqan jaǵdaıat boıynsha qazaq tilindegi aqparattyń shekteýli ekendigi bárimizge belgili. Búgingi kúni Qazaqstandaǵy ekonomıka men bıznestiń negizgi tili – orys tili. Internet-saıttardyń qazaq tildi kontenti de negizinen resmı tilden aýdarylǵan materıaldardy quraıdy. Ásirese, kásipkerlerdi, jalpy qaýymdy qy­zyqtyratyn ekonomıka, bız­nes taqyrybyndaǵy aqpa­rat­tyq-saraptamalyq materıaldar, quzyretti tulǵalardyń suhbat­tary, asa qajetti málimetter kó­bine resmı tilde jarııalanady. Mine, dál osy naryqtyq salada qazaq tili iskerlik, kásipkerlik qatynastardyń bir bólshegine, jalpy bıznestiń qarym-qatynas tiline aınalýy úshin ne isteý kerek degen suraq til mamandaryn da, jekelegen azamattardy da, qoǵamdyq uıymdardy da tolǵandyryp keledi. Ásirese, qoǵamdyq birlestikter osy máse­leniń sheshimin tabýǵa belsendi atsalysýda. Sonyń bir naqty úlgisi – «Degdar» qoǵamdyq keli­simdi qoldaý qory janynan ashylǵan «Til-audit.kz» saıty memlekettik organdardyń, ulttyq kompanııalardyń, bıznes uıymdarynyń resmı ınternet-saıttaryndaǵy qazaq tiliniń qol­danysyna nazar aýdaryp, kemshilikter men jetistikterdi saraptap, usynystar jasap otyrady. Aıtalyq, munaı-gaz, energetıka salasyndaǵy kompanııalardyń resmı saıttaryna júrgizilgen monıtorıng barysynda anyq­talǵandaı, qaralǵan 25 kom­panııanyń 8-inde qazaq tildi pa­raqsha joq. Kópshilik saıttarda sapasyz aýdarma, qazaq tilindegi aqparattyń jutańdyǵy, termın qoldanýdaǵy qatelikter jıi kezdesedi. Qalyptasqan jaǵdaıatqa zer salsaq, ekonomıka salasynda qazaq tilin ilgerilete jyljytýdyń tıim­di formalaryn izdestirý qajet sııaqty. Joǵaryda atal­ǵan kem­shilikterdi joıýdyń bir joly – bıznestegi kásibı kommý­nıka­sııanyń qazaq tildi úlgisin qurý. Qazaq tiliniń qoldanysyndaǵy óte bir túıtkildi tus – termınologııa máselesi. Áli kúnge deıin ekonomıka, bıznes salasyna tán termınder birizdilikke túspeı keledi. Munyń bir sebebi, termınderdi qalyptastyrý máselesinde bir­aýyz­dylyq joq. Bir termınniń ózi birneshe nusqada qoldanyla beredi. Sondyqtan, arnaıy ter­mınderdiń bastapqy mánin saqtaı otyryp aýdarý qajet dep sanaımyz. Termınderdi qabyldaý kezinde onyń eń sátti nusqasyn durys tańdaý nemese ıkemge kel­meıtin, aýdarmasy maǵynasyn ash­paıtyn keıbir sózderdi sol qal­pynda qaldyrǵan da durys sııaqty. Oǵan qosa, dál qazirgi tańda qoǵamda ekonomıkaǵa, bıznes­ke degen qyzyǵýshylyq qatty kúsheıip tur. Olarǵa eń aldymen kásipkerliktiń jaı-japsaryn túsindirip beretin aqparat kerek. Osyndaı salalyq aqparat bere alatyn uıymnyń biri – «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy. Onyń basty mindeti – eldegi kásipkerlikti damytýǵa baǵyt-baǵdar berý, qoldaý kórsetý, kedergilerdi joıý, aqparatpen qamtamasyz etý. Qaýymdastyqtyń qyzmeti resmı ınternet-saıt arqyly da júrgiziledi. Elimizdegi jalpy úrdiske saı qaýymdastyq saıty da negizinen resmı tildegi aqparatqa basymdyq berip keldi. Ilgerileýshilikter bar. Palata óz saıtynyń qazaqsha paraqshasyn talapqa saı júrgizýge yqylas tanytyp otyr. Sonyń bir dáleli retinde UKP-da bıylǵy jyldyń basynan beri «Atameken-Bıznes-Til» jobasy óz jumysyn bastady. Bul – otandyq bıznestiń qazaq tiline bet burýynyń kórinisi jáne qoldaýǵa ábden laıyq bastama. Jobanyń maqsaty – tutyný­shy­larǵa usynylatyn qazaq ti­lin­­­degi aqparattyń sapasy men kóle­min arttyrý, ekonomıkalyq termın­derdi bir izge túsirý, eń bas­tysy, qazaq tilin aýdarma til­den tolyqqandy qoldanys tiline aınaldyrý. Eń bastysy, seń qozǵaldy, «Atameken» UKP-da bıznesti qazaqsha sóıletý isi bastalyp ketti, resmı saıttyń qazaq­sha paraq­shasynda qazaq tilinde júr­gizilgen suhbattar men pikirta­las­tar, beınerolıkter ornyn tapty. Osyndaı bastamalardyń bız­nes-qaýym tarapynan keń qoldaý taýyp, taratylýy qoǵamnyń mate­rıaldyq múddesin ulttyq múd­demen úılestirip, soǵan qyzmet etýge alyp keledi. Dına IMAMBAEVA, «Til-audit.kz» saıtynyń redaktory.