Qaıran Naryn!

Ordanyń turǵan jeri – qum arasy, Ushtasqan qum men qyrdyń qulamasy. Soraıyp tas úılerden bólek shyǵyp, Kóringen Ahýn meshit munarasy. Narynda týyp, onyń qasıetti qumyna taban qyzdyryp, jýasyn terip, jelkegin qazyp, qumarshy­ǵyn qaǵyp, jıdesin jınap, aptapty aýa­syn jutyp, záýlim qaraǵaıy­nyń kóleńkesinde ushy-qıyrsyz qııalǵa berilip ósken urpaqtyń ókili retinde boıymyzǵa erte ornyqqan bir ádet bar: qum sapyrǵan quıyndy daýyly kúı bolyp kúńirenip, tal-shiligi alys qalǵan ata-baba sarynymen syńsıtyn osy bir kıeli ólkeniń qaı jeriniń bolsyn atyn estigende, eriksiz eleńdep turamyz: Jasqus, Taısoıǵan, Taýbuırat, Jetibaı, Úshtaǵan, Meshitqum, Jıekqum, Tolybaı-Terekti... Osy kúmbirli jer-sý ataýla­rynyń qatarynda Azǵyrdyń atyn da erte estidik, estidik te jadymyzda saqtap qaldyq. Ol ýaqytta, M.Gorkııdiń esimimen atalatyn Ordanyń orta mektebinde oqyp júrgen kezde, ınternattyń qara nanyn bólisip jegen bala dostardyń arasynda Azǵyr aýylynyń «qara tabandary» da az bolmaıtyn. Birimiz – sanaly túrde, endi birimiz – týǵan aýyl bolǵan soń, áıteýir, Naryn atyn aıryqsha qasterleýshi ek. Týǵan jerge degen perzenttik súıispendiktiń alǵashqy, kómeski kórinisi bolar, shamasy. Bir ǵana biz emes, sonaý qıly da qııapat zamanda kúńirenip ótken Mahambet babamyzdan bastap, bul ólkeniń talaı-talaı daryndy uldary Narynǵa degen shynaıy mahabbat sezimin aıryqsha ardaqtap ótken ǵoı. Qaıran Naryn! Kórdiń be Oral qyrlaryn Jeri qandaı jap-jazyq. Bir jaǵynda – qum Naryn, Bir jaǵynda – Aq Jaıyq. Nemese: Otyrsam da, tursam da, Oıymdasyń, Jasqusym. О́zgege jaman bolsań da, О́zime tipti jaqsysyń, – dep Taıyr aqyn Jarokov beker jyr tókti deımisiń. Narynnyń kúni keshegi daryndy perzentteri – Qurmanǵazy babasynyń bebeýlegen kúılerin jyr tilimen sóıletken marqum Hamıt Erǵalıevten bastap, shyńyraýdan sý tartqandaı júrek tereńinen oı tartqan fılosof-aqyn Jumeken Nájimedenovpen, budan ári Janǵalı Nábıýllınge deıin jalǵasyp jatqan jyr-súrleýde Naryn jaıynda qanshama sóz marjandary shashylyp jatyr! Han Ordasynan qatpar-qatpar qum-shaǵyldar arqyly týralaı tartqan jolaýshyǵa Azǵyrǵa deıingi aralyq bas-aıaǵy alpys-jetpis shaqyrymnyń o jaq, bu jaǵy bolýy kerek. Tap bir qashyq ta jer emes. Onyń ústine Azǵyr óńiri, ondaǵy bir kezderi sharýasy shalqyǵan «Balqudyq» jáne «Súıindik» dep atalatyn eki birdeı keńshar – elýinshi jyldary Orda aýdany taratylyp, eli basqa aımaqtarǵa kóshirilgende sol kezdegi Gýrev oblysynyń ákimshilik qaramaǵyna ótken ejelgi Orda jeri. Tústigi – Kaspııge qulaıtyn qumdasyn silem, batysy – Basqunshaq tuzdy kóli, teristigi men shyǵysy – tutasyp jatqan ulan-ǵaıyr Naryn qumy. Bylaısha aıtqanda, Azǵyr Naryn sileminiń arǵy betinde de, Han Ordasy – bergi betinde. Taǵy da sol Taıyr aqyn jyr­laǵandaı: Ordanyń turǵan jeri – qum arasy, Ushtasqan qum men qyrdyń qulamasy. Soraıyp tas úılerden bólek shyǵyp, Kóringen Ahýn meshit munarasy.   Buryndary Han Ordasymen aradaǵy qasqa joldyń shańy basylmaıtyn qarym-qatynasta bolǵan bul aımaq, ákimshilik baǵynysy ózgergennen keıin, biraz alshaqtap ketken jaıy bar-dy. Dese de, Or­danyń ár týmasy Azǵyr atyna barynsha qanyq. Bul aımaq qazaqtyń sońǵy hany Jáńgirdiń tusynda Bókeı Ordasynyń bir shalǵaıy bolǵan, qumdarynda Qurmanǵazy men Dáýletkereıdiń, Dına men Seıtektiń, Isataı men Mahambettiń izi qalǵan qasıetti de shejireli jer. Ataqty as tuzymen de aty shyqqan ólke. Bir kezderi búkil odaqtyń qajetin ótep turǵan Basqunshaq, Elton óndiristerin bylaı qoıǵanda, Azǵyr tuzy men Batyrbek tuzynyń sapasy men taǵamdyq qasıeti jaıly ańyz el ishinde erteden aıtylatyn. – Shirkin, tuz dep Azǵyr tuzyn aıtsaıshy, móldirligi sondaı, bir kesegin kózińe tosyp qarasań, arǵy jaǵyndaǵy dúnıe ap-anyq kórinip turatyn minsiz shynydaı ǵoı, jalt-jult etken asyl tas sekildi ǵoı, – dep otyrar edi qarııalar. Osy Azǵyr men Han Ordasynyń ortasyna elýinshi jyldardyń ba­synda Kapýstın Iаr áskerı polıgony synalap kirdi. Synalap kirdi de, eli en jaılaǵan quıqaly shaǵyldaryn qańyratyp bos qal­dyryp, sútteı uıyp tynysh jatqan halyqty údere kóshýge májbúr etti. Kapýstın Iаr – Máskeýden Astrahan asatyn Edildiń sol jaǵalyq temirjol tabanynyń batysynda, Reseıdiń qazirgi Vol­gograd oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan qala, áskerı bólimniń kindik jurty. Oǵan qosa, Keńes Odaǵynyń tuńǵysh ǵarysh aılaǵy. Zymyran jasaýshy ataqty kons­trýktor S.P.Korolevtiń tájirı­belik polıgony. Ol, tipti, ataǵy alysqa ketken Baıqońyrdan da, qala berdi, Sibirdiń nýly taı­gasyndaǵy Pleseskiden de buryn dúnıege keldi. Ǵaryshqa adam ushar­dyń aldyndaǵy barlyq synaq ushyrýlary osynda ótti. Alǵashqy qurlyqaralyq zymyrandar da osy óńirden start alyp otyrdy. Elýinshi jyldardyń basynda osynda otaý tikken Búkilodaqtyq ushý synaqtary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń birden-bir polı­go­ny bolǵan Narynnyń ulan-ǵaıyr qumdy shaǵyldary osylaısha áskerı maqsattaǵy synaqtarǵa qyzmet ete bastady. Aıtqandaıyn, elimizdiń sol kezdegi talaı-talaı «Altyn juldyzdy» synaqshy ushqyshtary áskerı ushaqtardyń áldeneshe úlgisin Narynnyń kók­seńgir aspanyna kóterip, eń alǵash naq osy polıgonda synaqtan ót­kizgeni, keńestik alǵashqy zymy­randar da osy polıgonnan ushy­rylǵany qazir kópke belgili. Tuń­ǵysh qazaq ǵaryshkeri, sol kezdiń ózinde aty ańyzǵa aınalǵan synaqshy-ushqysh, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbákirov te óziniń zeńgir kók aspandaǵy jeńisti jolyn osy qasıetti Naryn aspanynda bastap, sheberligin osynda shyńdaǵan desedi. Osyndaıda oıǵa qalasyń. Qaı­ran Naryn qazaq tarıhynyń talaı túıinderi toqaılasqan kıeli óńir ǵoı. Keshegi Keńes ókimetiniń kúrkirep turǵan shaǵynda adamzat damýynyń aıryqsha bir belesi bolǵan atom jáne sýtekti qarý­lardyń synaq polıgony bolý, bas­qaǵa emes, sol Narynnyń qasıetti topyraǵyna buıyrýyn qarashy! Tuńǵysh sýtekti bombanyń «atasy» sanalatyn aty álemge má­shhur ǵalym, irgeli ıadrolyq fızıkanyń asa kórnekti ókili, birneshe dúrkin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe bolǵan akademık Andreı Saharovtyń esimi bir kezderi qupııa bolǵanymen, qazir kópshiliktiń aýzynda. Sol A.Saharov bastaǵan «ıadershıkter» ózderiniń ǵylymı jáne tájirıbelik zertteýlerin sol kezdegi Gorkıı oblysynyń aýmaǵynda (qazirgi Reseıdiń Nıjegorod oblysy), jurt aıaǵy jete bermeıtin eleýsiz, ormandy qoltyqta ornalasqan, tek áskerıler men tájirıbe júrgizýshi ǵalymdar ǵana biletin Arzamas-16 degen búrkenshek aty bar jabyq áskerı qalada júrgizgen. Azǵyr sol Arzamas-16-nyń dalalyq synaq polıgony bolatyn. Zerthana sehtarynda jetistirilgen «buıymdaryn» (bomba jasaýshylar óz eńbekteriniń jemisin oryssha «ızdelıe» dep ataǵan ǵoı) dalalyq polıgon jaǵdaıynda synaqtan ótkizý úshin jańaǵy Arzamas-16-nyń dalalyq syńary bolyp esepteletin Azǵyrǵa ákelip, jerastynda jarǵanyn jáne de osyndaı qaýipti jarylystar bir emes, eki emes, jıyrmaǵa tarta ret ótkizilgenin sekseninshi jyl­dardyń aıaǵyna qaraı óristegen jarııalylyq kezeńinde, osy oqı­ǵa­lardyń izine túsip, indetip júrgen azamattar áldeneshe dúrkin jarııa etpeı de qalmady. Sol azamattardyń biri – azǵyr­lyq jergilikti muǵalimniń Batys Qazaqstan oblysynda dúnıege kelgen «Naryn» qoǵamdyq qozǵa­lysynyń jetekshisi Káken Kóbeı­sinovtiń shaqyrýymen Oralǵa kel­geni bar. Úlkendi-kishili kezdesýler ótkizdi. Jergilikti bas­pasózde maqalalar jarııalap, oblystyq teledıdar men radıo arqyly sóz sóılep, Azǵyrdyń ashy shyndyǵyn jurtshylyqqa jetkizdi. Naryn qumynyń jerin áskerı maqsattardaǵy synaq alańyna berý jónindegi KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1951 jyly atyshýly qaýlysynyń kóshirmesinen bas­tap, Azǵyr polıgonynda ótkizilgen jerasty jarylystarynyń jaı-japsaryn dáıekteıtin tolyp jatqan naqty qujattary, ártúrli kesteleri men dıagrammalary qorjynynda qobyrap júretin jigit halyq depýtattarynyń Batys Qazaqstan oblystyq keńesine kelip, depýtattardyń aldynda úsh saǵat oryssha-qazaqsha salıqaly sóz sóılegeni esimde. Anyǵynda, Azǵyrdyń ashy zaryna sol jyly anyq kóz jetkize túskendeı bolǵanbyz. Sol ásermen áskerı synaqtardan zardap shekken jergilikti turǵyndardyń ja­naıqaıyn Joǵarǵy Keńeske jetkizý úshin Oraldan – Naryn­nyń qasiretin, Atyraýdan – Azǵyrdyń zaryn aıtyp, ár jerden aıqaılamaı, tize qosyp, kúsh biriktirip qımyldamaqqa sóz baı­lasqanymyz bar. О́ıtkeni, Azǵyr máselesi – jalpy Naryn problemasynyń ajyramas bir bóligi edi. Ejelgi turǵyndary Qazaqstannyń ártúrli aımaqtarynda toz-toz bolyp qonys aýdaryp ketken, qasıetti topyraǵy men qunarly alqaby artyq-kemi joq qyryq jyl boıy áskerı synaqtardyń ala topalańyna aıaý­syz ushyraǵan Naryn óńiriniń ózekti áleýmettik máseleleri qaıta qurý dep atalǵan keńestik kezeńniń sońǵy jyldarynda ótkir qoıyla bastaǵan-dy. Orda jáne Jańaqala aýdandarynyń jergilikti halqy men búkil oblystyń zııaly qaýym ókilderiniń bastama kóterýi nátıjesinde qoǵamdyq «Naryn» qozǵalysy qurylyp, buryn qupııa bolyp kelgen kóp túıtkilderge ha­lyqtyń kózi ashyla bastady. Toqsanynshy jyldardyń bas kezinde Kapýstın Iаrǵa jańa basshy keldi. Eldegi saıası ahýaldyń ózgere bastaǵanynyń áseri bolý kerek, Qıyr Shyǵystan aýysyp kelgen jas general-avıator, óziniń aldyndaǵy basshylardaı emes, jergilikti eldiń talap-tilekterine jańasha qarady. Qyzmetine kirisken boıda polıgonǵa qarsylyq qozǵalysy órship turǵan Batys Qazaqstan jáne Gýrev oblystarynyń basshylarymen kezdesip, qordalanyp qalǵan máseleler bolsa, qolynan kelgenshe olardy birlesip sheshýge nıetti ekenin bildirdi. Sondaı bir kezdesý Narynnyń Uıaly qumynda ótti. Uıaly qumynyń shetinde T.Masın atyndaǵy keńshardyń ortalyǵy ornalasqan aýylǵa áskerıler eki tikushaqpen ushyp keldi. Árıne, polıgondy jaýyp, jer­gilikti turǵyndarǵa áleý­met­tik jeńildikter qarastyrý jas generaldyń pármenine boı bermeıtin qıyn máseleler bolatyn. Degenmen, ol kisiniń Naryn óńiriniń turǵyndaryna qolynan kelgenshe kómekteskenin kórdik. Mysaly, osy pátýalasýdyń nátı­jesinde polıgon basshylyǵy sol kezdegi kórshi eki oblystyń basshylary- Nájimıden Esqalıev pen Ǵazız Aldamjarovtyń ótinishi bo­ıynsha, jazǵy jemshóp daıyndaý naýqany kezinde áskerı synaqtar aýmaǵyndaǵy qumdy shaǵyldardyń quıqaly shabyndyqtaryn jergi­likti keńsharlardyń pishenshi brıgadalaryna ýaqytsha bosatyp berip turdy. Polıgon tóńiregindegi aýyldarǵa osy zamanǵy baılanys quraldaryn ornatýǵa járdemdesip, teledıdar habarlarynan qaǵajý qalyp otyrǵan eldi mekenderge qýatty antenalar qurysty. Orta­lyqtan shalǵaı aýyldarda oqystan bireý-mireý aýyra qalsa, dereý ti­kushaqpen aldyryp, ózderiniń áskerı gospıtalinde emdetip júrdi. Jol talǵamaıtyn qýatty áskerı tıagachtar qystyń kózi qyraýda kúrtik qardy buzyp-jaryp, jergilikti malshylarǵa jol arshydy. Áskerı polıgonnyń basshylarymen qoıan-qoltyq aralasyp, til tabysyp, olar­dan kómek alý oraıynda sol kezdegi M.Mámetova atyndaǵy keńshardyń aty kópke tanymal dı­rektory Murat Násımýllın men Orda keńsharynyń sol kezdegi dırektory, keıin osy aýdandy bas­qarǵan Taýasıh Myrzaǵalıevtiń uıymdastyrýshylyq qabileti arqasynda kóp sharýa tyndyryldy. Munyń bári, árıne, jalpy sıpat ala bastaǵan halyq narazylyǵynyń betin qaıtarý úshin jasalǵan bolmashy ári aldamshy áreketter bolatyn. Mundaı azyn-aýlaq kómekti Azǵyr turǵyndarynyń kórgenine de kúmánimiz joq. Bul endi, kerek deseńiz, áskerı-ónerkásip ke­sheniniń osy ólkeni kóp jyldar boıy aıaýsyz taptaǵanyn, halqyn qasiretke ushyratqanyn aqı-taqı moıyndap, sol úshin ózinshe bir keshirim suraǵany ispetti-di. Qazaqstan táýelsiz el bolyp jarııalanǵannan keıin Naryndy ekologııalyq apat aımaǵyna teńes­tirý týraly másele qansha ret kó­te­rildi. Narynǵa Almatydan, Astanadan qansha komıssııa baryp qaıtty. Qanshama qaǵaz jazyldy. Qanshama aralyq sheshimder qabyldandy. Alaıda, sonyń bári Narynnyń ekologııalyq mártebesin rásimdep, turǵyndaryna áleýmettik jeńildikter kózdeıtindeı úlken bir úkimettik sheshimge aınala almady. О́kinishti! Degenmen, zaman tú­zý. El ornynda. Tarıhtyń aýyr júgi tıelgen arbasyn birde baıaý, birde tez alǵa súırep, qasıetti Han Ordasy kele jatyr ýaqyttyń kerýeninde. Qaraǵaılary syńsyp Naryn jatyr kósilip... Qaıran Naryn! Atameken! Narynda týǵan biz sekildi óz tólderi úshin ǵana emes, bul atyrap ısi qazaq úshin, alash urpaǵy úshin aıryqsha qasterli, qasıetti ólke. Baǵy zamandaǵy Tumar hanymnan bergi jaýynger qazaq qyzdarynyń erjúrek dástúrin jalǵastyryp, keshegi kúrkirep ótken qan qasap soǵysta óziniń esimin de, ultynyń atyn da óshpeıtin erlikpen tarıhqa jazyp ketken qarshadaı qazaq qyzy Mámetova Mánshúkti týǵan topyraq. Sol soǵysta fashısterdiń bombalaýyn kózben kórip, bastan keshken qazaq jeriniń birden-bir pushpaǵy (Saıqyn, Shońaı temirjol beketteriniń bomba túsip qıraǵan sý aıdaǵysh muna­ralarynyń qańqasyn aıtamyz). Naryn – ulttyq rýh pen na­mystyń muqalmaıtyn shar qaı­raqtaı, qaısar sımvoly, ár sózi eldik pen erliktiń uranyna aınalǵan Mahambettiń arpalysty ǵumyry ótken jer (Qarakól – Shońaı kóli­niń jaǵasynda jergilikti halyq Mahambet úıi dep atap ketken kógil­dir qıyqty kóne aǵash úıde elýinshi jyldarǵa deıin sol kezdegi «Eńbek» ujymsharynyń dáriger­lik qosynynyń ornalasqanyn qarııalar aıtyp otyrýshy edi). Qazaqtyń qara shanaq dombyrasy men kúmbir kúı ónerin álemdik deńgeıge kótergen Qurmanǵazy ba­banyń ólmes ónerine ózek bolǵan kıeli topyraq. Qazaqtyń tuńǵysh ulttyq áskerı quramy bolyp esepteletin Birinshi atty ásker polkiniń týy kóterilgen jer. Qazaqtyń tuńǵysh murajaıy, tuńǵysh baspahanasy, tuńǵysh ulttyq únqaǵazy... El ishinde kóp bolmasaq ta, bir kezderi polıgon salǵan jara birtindep jazylyp, anaý bir óliara kezeńde qatty kúızelip qalǵan aýyl tirligi birtindep qalpyna kelip, malyna qoń bitip, el eńsesin kótere bastaǵany da basy ashyq aqıqat. Shalǵaıdaǵy Janaqala aý­dany­nyń ortalyǵynda polıgon zardabyn shekkenderdi saýyqtyrýmen aınalysatyn oblysaralyq keshen­niń qyzmet jasap jatqany da kóńilge ájeptáýir medeý. Qasıetti Naryn qanatyn qaı­ta qomdap, túleı tússe eken degen ti­lekpen uıqyǵa jatyp, osy tilekpen jańa kúndi qarsy alýdamyz. Laıym solaı bolǵaı... Ǵarıfolla KО́ShENOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Temir Qusaıyn, «Egemen Qazaqstan». Sýretti túsirgen: Rafhat Halelov.