Syr boıyndaǵy basty qala - Qyzylordadaǵy elý jylǵa jýyq tarıhy bar N. Bekejanov atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynda osy kezge deıin sahna óneriniń syry men qyryn jaqsy meńgergen, talǵampaz kórermenniń udaıy kóńilinen shyǵyp turǵan tarlanboz talanttar az emes. О́nerde sondaı ózgeshe orny men enshisi bolǵan aktrısalardyń biri Ulbataı Baıadilova edi. О́z kásibine janyndaı berilgen sol aıaýly artıstiń meıirim shýaǵyna toly, qýanyshty da, qaıǵyny da qatar syıǵyza alatyn alyp júreginiń toqtaǵanyna da bir jyl ýaqyt bolyp qalypty.
Biz biletin Ulbataı apaı ómirlik ustanymyna myǵym-tyn. Onyń bul qasıeti ózi jas kezinen kıeli quthana sanaǵan teatrǵa adaldyǵynan da aıqyn kórinip turatyn. Osy qara shańyraq shyn máninde de onyń ekinshi úıi boldy. Ol tańerteń teatr týraly oılarmen oıanyp, keshke teatrdyń tileýin tilep jatatyn jandardyń sanatynan edi.
Bálkim, bizdiń Ulbataı apaımen ekeýmizdiń tez ortaq til tabysyp, tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketýimizge, qaıda júrsek te bir-birimizdi udaıy izdep turatyndaı dárejege jetýimizge onyń osy qaıtalanbas qasıeti bolsa kerek. Keıingi jyldary men qyzmet babymen aldymen Astanaǵa, sońynan Almatyǵa qonys aýdarǵannan keıin de aramyzdaǵy osy tyǵyz baılanys, jyly qarym-qatynas úzilgen emes. Apaı onyń ústine óte baýyrmal bolatyn. Sondyǵynan bolar, birer apta bir-birimizden habar ala almaı qalsaq, kóp jaǵdaıda aldymen izdeý salyp, qońyraý qaǵyp jatatyn da sol kisiniń ózi edi. Mundaıda jasy kishi men apaıdan buryn telefon shala almaı qalǵanyma yńǵaısyzdanyp, kishilik iltıpatymdy bildire bastaǵanymda, onyń aınalyp-tolǵanǵan birer aýyz sózi bárin oryn-ornyna qoıyp bergendeı bolyp, ekeýmiz de janymyz jadyrap, óz áńgimelerimizdiń tıegin aǵytyp júre berýshi edik.
Endi, mine, sol aıaýly apaıymnan aırylyp qalǵanymyzǵa da jyl on eki aıdyń júzi aınalyp barady. Biraq kóńili qurǵyr onyń bul jaryq dúnıede joq ekenin áli de senbeıtindeı. Áli de kúnderdiń kúninde apaı jarq ete qalatyn jasyndaı jarqyn daýysymen telefon jelisiniń arǵy basynan aınalyp-tolǵanyp turyp alatyndaı bolyp kórinedi. Sondaıda apaıdyń ókil qyzy bolǵan Qyzylorda teatrynyń taǵy bir belgili aktrısasy, ózi de búginde tájirıbeli sahna juldyzdary qataryna qosylǵan Zálıfa Tólepovamen habarlasyp, ekeýmiz úshin de ardaqty bolǵan jaısań jan týraly biraz syr shertisip, estelikter aıtyp, ishimizdi biraz bosatyp alamyz.
Kezinde men Ulbataı Baıadilova týraly birneshe ret jazǵanmyn. Olar jergilikti basylymdar men respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórdi. О́tken jyly da apaımen arnaıy sóılesip, taǵy jazbaqshy bolyp júrgenimde, ol kisi bárimiz úshin kútpegen jerden, aıaq astynan baqılyq bolyp kete bardy. Endi, mine, sol maqalanyń ornyna estelik jazýyma týra kelip otyr. Amal ne, bul da bir Allanyń qalaýymen bolǵan is shyǵar. Bir qýanatynymyz, apamyzdyń elge, ónerge sińirgen ólsheýsiz eńbegi kóziniń tirisinde birshama elenip, ózine laıyqty baǵasyn aldy. О́miriniń sońǵy jyldarynda «Qurmet» ordenin omyraýyna qadady. Sońynda ózine udaıy qamqor ári tirek bolǵan ómirlik joldasy, balalary qaldy. Qazir apaıdy saǵynǵande keıde Izbasqan aǵaımen de habarlasyp, sóılesip turatynymyz bar. Osynyń bári aıaýly adamnyń sońynda joqtaýshylary bar ekenin kórsetedi.
Álbette, Ulbataı Baıadilova ómirden ótkenge deıingi bedeli men ataq-dańqyn bir kúnde ne bir jyldarda ala salmaǵan edi. Onyń da ómir jolyndaǵy betburysty kezeń orta mektepti bitirgennen keıin arman qýyp, alys jolǵa attanýdan bastalǵan. Dálirek aıtqanda, bul jol 1958 jyly Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry janyndaǵy eki jyldyq stýdııaǵa túsýden arna tartty. Bulardyń kýrsynda qazaq ónerine ózindik qoltańba qaldyrǵan Ánýar Moldabekov, Esbolǵan Jaısańbaev, Tólesh Tuńǵyshbev, Roza Áshirbekova, Amanjol Sálmenov, Tastan О́tebaev, Tólesh Tuńǵyshbaev, Shámil Júnisov, Baıan Imasheva, Salıha Qojaqova, Aıymtory Taıǵarına sekildi kil saıdyń tasyndaı ónerpaz jastar oqydy.
Ras, burynǵynyń kisileri artıst mamandyǵyna bir túrli senimsizdikpen qaraýshy edi. Biraq onyń ata-anasy bul jaǵyna kelgende, kózi ashyq kisiler bolyp shyqty. Ákesi Baıadil án-kúı dese ishken asyn jerge qoıatyn jan bolypty. Onymen bir kindikten taraǵan aǵasy aıtys óneriniń kerýenin túzgen ot aýyzdy, oraq tildi aqyn retinde tanylypty. Osylaı tulymshaǵy jelbiregen qyzǵa daryn ákeniń qanymen, ananyń aq sútimen sińse kerek. Jastaıynan án aıtýǵa qumar bolyp ósti. Qyzynyń qalaýyn qosh kórgen olar jolyna kese-kóldeneń turmady.
Ata-ananyń aq tileýi perishteniń qulaǵyna jetip, alǵashqy jáne aqtyq synnan súrinbeı ótken ol Ázirbaıjan Mámbetov syndy sýretkerdiń synybyna qabyldandy. Onyń baǵyna qaraı, bolashaq teatr korıfeıi sol jyly Máskeýden GITIS-ti bitirip kelip, akter sheberliginen dáris beretin. Ol órimdeı jas akterlerdi sahna mánerin meńgerýge beıimdedi. Sonymen birge esimderi ańyzǵa aınalǵan Qalıbek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Rahııa Qoıshybaeva, Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımova sekildi óner maıtalmandarynyń móldir bulaǵynan sýsyndatty. Eki jyl eki kúndeı bolyp ótti de ketti. Endi eńbekke aralasatyn kez kelgende, synshy Baǵybek Qundaqbaev 19 jastaǵy jas aktrısaǵa Semeıdegi Abaı teatryna joldama beredi. Sóıtip, ol 1960 jyly dám tartyp, eńbek jolyn Ertis jaǵasyndaǵy qalada bastaıdy. Stýdııa qabyrǵasynan jańa shyqqan qyz nebir aıtýly sańlaqtardyń ortasyna túsedi. Kóp uzamaı, mundaǵy beldi aktrısalardyń qatarynan tabylady. Osy jerde óziniń ómirdegi, ónerdegi serigi akter Izbasqan Shákirovti jolyqtyryp, otaý qurady.
Aktrısanyń shyǵarmashylyq sapary Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahabbat» dramasynda Bátes rolin oınaýdan bastaldy. Munan keıin artıstiń ómirinde oıyp oryn alatyn keıipkeri Shyńǵys Aıtmatovtyń povesi negizinde jasalǵan pesadaǵy «Jámıla» roli boldy. Bul rol 1963 jyly Semeı oblystyq Abaı atyndaǵy drama teatrynan Syr shaharyndaǵy óner ordasyna jańa qonys aýystyryp kelgen jas ártis úshin tosyn syı edi.
Ulbataı apaı Qyzylorda teatryndaǵy alǵashqy shyǵarmashylyq joly týraly aıtyla qalǵanda, óziniń jolyn ashyp bergen Jámılany attap óte almaıtyn. Shynynda da bul keremet úılesimin tapqan qoıylym bolǵan. Sahnadaǵy alǵashqy kóriniste Jámıla, Danııar, Seıit úsheýi astyq tıelgen at arbany shómelelerdiń janyna doǵaryp qoıyp, ózara ázildesip otyrady. Sol kóriniste psıhologııalyq tolǵanys sátterin úsh aǵyn, úsh daryn ókilderi kórsetedi. Sahnada Jámıla bolyp Ulbataı Baıadilova, Danııar bolyp Turysjan Aınaqulov, Seıit bolyp Oraz Másimhanov ózara óriletin. Olardyń osy kezdegi úılesimdiligi men sózderi úndestigi kórermenine áser etpeı qoımaýshy edi. Kisige aqysyn jibermeıtin ójet Jámıla aıtysqanmen aıtysyp, tartysqanmen tartysyp, erkekkindiktilerge ózin qorlatpaıtyn. Sol qaısar Jámılaǵa qyzyqpaǵan jan joq. Sebebi, onda áıelge tán naz deseń naz, qylyq deseń qylyq, kórik deseń kórik bar. Bir kúni aıtqanym zaıa ketpeıdi degenderdiń biri – Osman jónsiz yrjalańdap, tıise bergen kezde oıy buzyq ospadardy ol dereý qaıyryp tastaıdy.
Kelesi bir sahnada az sóılep, kóp is tyndyratyn tuıyq minezdi jigit Danııar soǵys jaıyn aıtqanda, Ulbataı – Jámılanyń eki kózi botalap jylap qoıa beretin sáti bar. Sondaǵy Jámıla beınesi Ulbataı Baıadilovanyń somdaýynda sertine adal, senimge myqty, qaısar jan bolyp shyǵyp edi. Kánigi kórermenniń kóz aldynda sol sýret máńgi qalyp qoıǵan.
Bir aıta ketetin jáıt, teatr sahnasyna kelgen jarty ǵasyr ishinde aktrısa eki júz elýge tarta rol oryndapty. Atap aıtsaq, M.Áýezovtiń «Aıman – Sholpan» komedııasyndaǵy – Sholpan, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýyndaǵy» – Kúnikeı, «Aqan seri – Aqtoqtysyndaǵy» – Márzııa, Q.Muhamedjanovtyń «Qudaǵı keliptisindegi» – Marfýǵa, S.Júnisovtiń «Ajal men Ajaryndaǵy» – Ajar, B.Brehttiń «Kavkazdyń bor sheńberindegi» – Maro jáne aspaz áıel, B.Maılınniń «Shuǵasyndaǵy» – Kúlzıpa, M.Kárimniń «Aı tutylǵan túnindegi» – Zúbárjat, T.Ahtanovtyń «Áke men balasyndaǵy» – Sáýle Sársenovna, S.Jamaldyń «Qara gúlderindegi» – Amol, Q.Muhamedjanovtyń «Jat eldesindegi» – Eva Broıer, S.Sháımerdenovtiń «Ánim sen edińindegi» – Qarǵash, M.Ǵapparovtyń «Tuzdy shólindegi» Rábııa obrazdary onyń júrip ótken joldarynan ózinshe syr shertetin edi.
Ulbataı Baıadilova osy obrazdary arqyly ósti, osylar arqyly halqyna tanyldy. Osylar arqyly teatr tarlandarynyń birine aınaldy. Sypaıy da mádenıetti minezimen, jaıdary júzimen, jyly júregimen kópshiliktiń qurmetine bólendi. Bizdiń qazirgi kúnderi kóńilimizdi jubatatyn da onyń sońynda qalǵan osy jaqsy aty bolsa kerek.
Jańagúl Sultanova,
teatrtanýshy.
