Qazaq oıynyń altyn qazyǵy

О́z zamanynda: Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes, Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes. Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń Álemniń qulaǵynan áni ketpes! ...Aı, jyl óter, dúnıe kóshin tartar, О́ltirip talaı jandy, júgin artar. Kóz ashyp, jurtyń oıaý bolǵan saıyn, Hakim ata, tynysh bol, qadiriń artar, dep jyrlaǵan Maǵjannyń kóregen­digine tańǵalasyń. О́tken jyly elimiz hal­qymyzdyń danyshpan perzenti, bas aqyny Abaıdyń týǵanyna 170 jyl tolǵanyn atap ótti. Onyń ómirden ozǵanyna da ǵasyrdan asyp ketti. Biraq artyna ólmes-óshpes mura qaldyrǵan ǵajaıyp tulǵa Abaıǵa, onyń shyǵarmalaryna degen halyqtyń yqylasy ortaıar emes. Munyń ózi bizdiń urpaqtyń Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasa, rýhyna sonsha jaqyndaı túskenin, halyq pen Abaı arasy ǵalamat kúshti mahabbatpen jalǵasyp jatqanyn ańǵartady. Aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly tolassyz jazylyp jatqan zertteýler de osyny aıǵaqtaıdy. Solardyń arasynda birqatar irgeli monografııalar da bar. Osylaısha uly aqynymyzdyń óleńderi men qarasózderi orystildi oqyrmandarǵa da, sondaı-aq, shetel jurtshylyǵyna da tanyldy. Bizdiń osy maqalany jazýda kózdep otyrǵan maqsatymyz – olardy salystyrý emes, abaıtanýǵa qo­sylyp otyrǵan jańa eńbekti saralaý. Osy oraıda qazaqtyń asa kórnekti oıshyly, fılosof, akademık Jabaıhan Ábdildın men onyń qyzy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Raýshan Ábdildınanyń uly aqynnyń týǵanyna 170 jyl tolýyna arnap jazǵan «Abaı – genıalnyı myslıtel gýmanıst» degen eńbegi týraly oı tolǵamaqpyz. Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kórgen kitapta ákeli-balaly zert­teýshiler Abaıdyń oıshyldyq, kemeńgerlik tulǵasyna jańa, sony arnamen kelip, onyń osy qasıetterin halqymyzdyń fıloso­fııalyq-etıkalyq ilimine súıene otyryp zer­deleıdi. Abaıdyń boıyndaǵy bul sıpattardy Shoqan Ýálıhanovpen, Yby­raı Altynsarınmen, Shákárim Qudaı­berdıevpen, tipti, olardan buryn ǵumyr keshken Shortanbaımen, Dýlatpen, Murat­pen salystyra zerttep, qazaq halqy turmysynyń kemeńgerlik jetistikterin tereńnen tolǵaıdy. Atalǵan eńbek óziniń tolyq mazmunymen Abaıdyń oıshyldyq, kemeńgerlik qasıet­terin túbegeıli zertteýde eki ǵalymnyń kózdegen maqsattaryna jetkenin aıǵaq­taıdy. Atap aıtqanda, eńbektiń qurylymy zertteýshilerdiń Abaıdyń jeke óziniń ǵana emes, qazaqtyń odan ózge de asqan zııaly tulǵalarynyń oı-parasatyn, ǵumyr­na­malaryn asa jetik biletindigin jáne zertteý barysynda osy biliktilikti jerine jetkize kórsete alǵandyǵyn dáleldeıdi. Zertteýdiń birinen biri ajyramaıtyn tórt bólimi tutasyp, arasyna jik salynbastaı birikkeni sondaı, bir taraýdaǵy oı-tolǵamdardy basqalary tolyqtyryp, oqyǵan saıyn zerdege quıyla túsedi. Mysaly, birinshi taraýda kemeńgerdiń oıshyldyǵynyń astaryna boılaǵan zertteýshiler onyń túpnegizderin halyqtyq sana-sezimniń Abaıǵa deıingi ǵulamalar qalyptastyrǵan arnalarynan tarqatady. Munyń ózi Abaı iliminiń rýhanı tamyry halyq turmysynyń tereńinen nár alatyndyǵyn kórsetedi. Alaıda, Abaıdyń dara, dana tulǵa ekendigi – onyń qazaq saharasynda ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan fılosofııalyq-etıkalyq arnadan asyp, jańa sıpatpen, aıtalyq, adamzat jara­tylysyndaǵy qubylystardy ózi tanyp-paıymdaǵan zerdeli oıshyldyq pármenmen dáıekti saraptap, saralaýy. Bizder Abaıdyń halyqtyń kóptegen turmys-saltyna, ádet-ǵurpyna, sana-sezi­mine synı kózqaras ustanǵanyn, qazaq­tyń jaramdy bolyp sanalyp kelgen halyq­tyq turmysyndaǵy minderdi aıaýsyz áshkerelegenin óleńderinen, qarasózderinen bilemiz. Zertteýshiler aqynnyń osy oraı­daǵy oı-tolǵamdaryn dáıektilikpen ashyp kórsetedi. Olardyń Abaı oıshyldyǵynyń tamyryna boılaý oraıynda jalpyǵalamdyq fılosofııanyń damý úrdisterine súıengeni anyq. Bul rette Abaı ózi izdenisimen je­tik meńgergen orys tili arqyly kóne dúnıe­­niń Sokrat, Platon, Arıstotel sııaq­t­y oıshyldarynyń shyǵarmalarymen ta­nys­qanyn bilemiz. Al, aqyl-parasat, oıshyldyq, sana-sezim jerine, ultyna, zamanyna qaramaı, sanaly adamzat ataýlyǵa tán máńgilik qabiletter ekenine Abaıdyń kózi jetken. Sondyqtan, dúnıe tanýda bul uǵymdardyń astaryna úńilip, mán-mańyzyna boılaý Abaıǵa qıyndyq týdyrmaıdy. Álbette, zertteýshiler Abaıdyń óleńderinen góri qarasózderine kóbirek súıenipti. Desek te, Abaı qarasózderindegi oı-paıym­daryn olardan buryn jyrlarynda tilge tıek etken ǵoı. Biraq oı mazmunyn tereń ashýda óleńderden góri qarasózder aýqymdyraq ekenin danyshpannyń ózi bilgirlikpen ańǵaryp, keń tolǵamdardyń júgin qarasózderine artyp otyrǵan. Zertteýshi ǵalymdar Abaıdyń adam men tabıǵattyń arasyndaǵy baılanysty qalaısha paıymdaǵanyn aldymen ashyp kórsetedi. Bul yńǵaıda aqynnyń: О́lse óler tabıǵat, adam ólmes, Ol biraq qaıtyp kelip, oınap kúlmes, – deı kelip, tabıǵat ólse de adamnyń rýhy ólmeıtinin aıtqanyn dáleldeıdi. Abaıdyń paıymdaýynsha, rýhsyz adamdardyń ǵana jany tánimen birge óledi. О́ıtkeni, rýhsyz adamdardyń artynda eshteńe de qalmaıdy. Onyń: О́ldi deýge syıa ma, aıtyńdarshy, О́lmeıtuǵyn artynda sóz qal­dyrǵan, – deýiniń syryn osylaısha túsindiredi zertteýshiler. Abaı da ǵalamnyń ozyq oıly ǵulamala­rynyń barlyǵyna tán bir qasıetti ıelen­geni anyq. Ol – shyqqan tegine, ultyna qa­ramastan olqylyqtardy aıamaı synap, mineý. Bul oraıda danyshpan aqyn qazaq halqynyń sana-sezimin jaýlap alǵan qasań kemshilikterdi jiktep, jiliktep turyp synaıtynyn zertteýshiler anyq baıandaıdy. Abaıdyń el turmysynda ábden irge bekitip alǵan dástúrli sana-sezimderdi, ási­rese, qazaqtyń maqal-mátelderin saralaıtyn jıyrma toǵyzynshy qarasózinen mysaldar keltiriledi. Qazaqta «Jarly bolsań, arly bolma» degen maqal baryn aıtqan zertteýshiler aqynnyń: «Ardan ketken soń, tiri bolyp júrgeni qurysyn! Eger onysy jalǵa júrgenińde janyńdy qınap, eńbekpenen mal tap degen sóz bolsa – ol ar ketetuǵyn is emes. Tynysh jatyp, kózin satyp, bireýden tilenbeı, janyn qarmanyp, adal eńbekpen mal izdemek – ol arly adamnyń isi». Mine, aqynnyń qara­sózderiniń ǵaqlııalyq-ǵıbrattyq máni osynda. Sondyqtan, zertteýshiler Abaıdyń sana týraly paıymdaryna osylaısha tereń túsinik beredi. Bizdiń tanym-túsinigimizde ábden taptaýryn bolyp qalǵan kóptegen ha­lyqtyq degen ǵıbratty-mys uǵymdardyń qabyr­ǵasyn osylaısha qaqyratyp sókken Abaı oıshyldyǵyna osydan keıin bas ımeı kórińiz! О́ziniń qalypty ortasynan tym ozyq shyq­qan ǵulamalardyń barlyǵy da jal­ǵyz­dyqtyń azabyn tartqany adamzat oıshyldarynyń taǵdyrynan aıan. Abaıdyń «Segiz aıaǵy» – osynyń dáleli. «Molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym tap shynym» ıakı «Jartasqa bardym, kúnde aıǵaı saldym, odan da shyqty jańǵyryq»... Alaıda, aqyn «Sáýleń bolsa keýdeńde» deı otyryp, jalǵyzdyqtyń sheńgelinen qutylýdyń jolyn izdestirip, tabady. Ol – oıǵa berilý, olardy qaǵazǵa túsirý, kókiregi oıaý, kózi ashyq jandardyń sanasyna sińirý. Onyń qarasózderi – aqyndy osynaý jalǵyzdyqtyń azabynan qutqarýshy! Zertteýdiń úshinshi bólimi Abaıdyń «Bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol» degen talabyn taldaýǵa arnalady. Anyǵynda da, 1886 jyly jazylǵan «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńindegi bes asyl is – talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym jáne osylarǵa kereǵar – ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek jáne beker mal shashpaq uǵymdaryna hakimniń bergen túsinigi sodan bergi júz otyz jyl ishinde máni men mańyzyn joıdy dep kim aıta alady?! Bulardyń ja­syǵy men jaqsysy – búgin de aıqyn. Mine, ákeli-balaly zertteýshiler osyny zerdemizge quıa túsedi. Atalǵan zertteý eńbektiń sońǵy – tór­tinshi taraýy senim, súıispenshilik jáne sulýlyq jaıyndaǵy tolǵamdaryn zerde­leıdi. Abaı dinge de, Allaǵa da sengen. Allanyń ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas. Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti. Adamzattyń bárin súı «Baýyrym!» dep, Jáne haq joly osy dep «Ádiletti». Abaıdyń senim jaıyndaǵy tolǵamda­rynyń negizi – din men ımanda. Aqynnyń súıispenshilik, mahabbat týraly tolǵamdaryn ózek etken jyrlaryn da, qarasózderin de jetik biletin zert­teýshiler senim, ıaǵnı rýhanı sezim men súıis­penshilik Allanyń adamzatqa tartý etken uly syıy ekenin Abaıdyń uqtyrýymen paıym­daı kelip, aqynnyń áıgili ǵashyqtyq jyr­laryn alǵa tarta otyryp, jalpy, Abaıdan keıingi Maǵjan, Sultanmahmut, Estaı, Úkili Ybyraı syndy aqyndardyń jáne basqa da el tanyǵan ánshi-sazgerler týyndylaryndaǵy Abaıdyń úlgilerin taldaıdy. Bizdiń halqymyzdyń bir aıryqsha qasıeti – súıispenshilik jyrlary men ánderi ǵoı. Oraıy kelip turǵanda aıta ketsem, Abaı zamanyndaǵy jáne odan keıingi halyq ánderiniń osy jetistigi bir úlken de mazmundy zertteýdiń arqaýy bolsa ıgi edi dep oılaımyn. Atalǵan zertteý eńbekti oqyp shyǵyp, tolǵaqty oılardyń qundaǵyna bólengende qos ǵalymnyń uly oıshyldyń aqyndyq, danysh­pandyq tabıǵatyna tereń boılap, bul qasıetteriniń sıpatyn tanytyp, syryn ash­qanyn ańǵardym. Alaıda, ákeli-balaly ǵalymdar buryn-sońdy aıtylmaǵan, ashylmaǵan jańalyq taýyp otyr deýden aýlaqpyn. Biraq orystildi oqyrmandarǵa Abaıdyń danyshpandyq, kemeńgerik sıpatyn naq osylaısha taldap, túsindirip bergen arnaıy zertteý eńbek neken-saıaq, tipti, joqtyń qasy ekenin moıyndaýǵa tıispiz. Sondyqtan, bul zertteýdi abaıtaný ilimine qosylǵan zor úles dep baǵalaımyz. Jarasbaı SÚLEIMENOV. PETROPAVL.