Elimizde sot-quqyqtyq reforma sátti júrgizilýde

Marat Nurbekov – elimizdiń ádilet, sot júıesindegi belgili esim. Sonaý Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary zań shyǵarýshylyq salasynda belsendi qyzmet atqarǵan bilikti zańger. Ol búgingi kúni zeınet dem­aly­syn­da. Ýaqytynda Ádilet mınıstriniń orynbasary, birneshe oblystyq sottyń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan Qazaqstannyń qurmetti zańgeri Marat Nurbekulymen suhbatymyz Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy sot-quqyqtyq reforma barysy týraly áńgimemen bastaldy. – 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń memlekettik Táýel­sizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy qabyl­dandy. Qazaq eliniń Mem­lekettik Táýelsizdikke qoly jetti. Sol bir aýyr kezeńderde el­diń ekonomı­kasy kúnnen-kún­ge qul­­­dy­raý ústinde edi. Al bú­kil zańna­ma­­lary­myz Táýelsiz eli­­mizdiń maq­sat-múddesine sáı­kes kelmedi. Osyn­­daı ótpeli qıyn kezeńde, jańa mem­leket qurý­dyń bar aýyrt­pa­ly­ǵyn, jaýapkershiligin Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev kóterdi. «Jańa memlekettiń Konstı­tý­sııasy da, nyshandary men rá­mizderi de bolǵan joq. Biz­diń búkil zańnamamyz basqa ıdeo­logııaǵa, basqa elge, basqa maqsattarǵa la­ıyq­talǵan edi», – dedi Prezıdent N.Á.Nazarbaev el Táýelsizdiginiń on jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinde. Ekonomıkany, ishki-syrtqy saıa­­­­satymyzdy, áleýmettik jaǵdaı­dy ýa­­qyt talabyna sáıkestendirý úshin zań­namalarymyzdy «aq pa­raq­­tan» bastaýymyzǵa týra keldi. Son­­dyq­tan, Ádilet mınıstrligine de­gen talap kúsheıdi, jumys ta kóbeı­di. Respýblıkamyzdyń eko­no­­mı­­ka, áleýmettik jaǵdaı, qor­ǵa­­nys, ishki-syrtqy qaýipsizdik, ınf­ra­qurylym, t.b., salalardaǵy da­ıyn­dalǵan zań jobalaryna sarap­­­tama ótkizý – Ádilet mı­nıstr­­ligi­­niń aldyna qoıylǵan jańa talap edi. Osynyń bári jáne quqyq qor­­ǵaý organdarynyń mindetterin naq­­ty­laý, quqyq júıe­­sin reformalaý Pre­­­zı­­denti­miz Nursultan Na­zar­­­baev­­­tyń kóre­gendigi arqasyn­da óz she­­shim­­derin ýaqtyly taýyp otyrdy. Ádilet mınıstrliginiń jumy­­syn ýaqyt talabyna sáıkes­tendirý úshin, Elbasynyń zań sala­syndaǵy, quqyqtyq refor­maǵa baılanysty tapsyrmalaryn oryndaý úshin 1993 jyly Naǵashybaı Sháı­kenov­tiń Ádilet mınıstri bolyp taǵa­ıyndalýy oǵan artylǵan úlken senim edi. Elbasy burynǵy Odaqqa kirgen memleketterdiń ishinde birin­shi bolyp «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy quqyq reformasynyń memlekettik baǵdarlamasy týraly» Qaýlyǵa qol qoıdy, quqyqtyq reformany qabyldady. Bul degenińiz, «asa mańyzdy jalpy memlekettik mindetterdiń biri, belgilenip otyrǵan barlyq qoǵamdyq ózgeristerdiń oıdaǵydaı iske asýy da sony sheshýge baıla­nysty bolady», delingen onda. Osy kezeńderi Ádilet mı­nıstr­­ligi janynan «Ulttyq zań agent­tigin», zań ádebıeti baspasy jáne aptalyq zań gazetterin ashý, «Zań ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn» qurý, vedomstvolyq normatıv­tik-aktilerdi tirkeý máseleleri sheshildi. Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, mu­­nyń bári buryn bolmaǵan jas memleketimizge óte qajet jańa úderister edi. Al ekonomıkalyq qatynastar, menshiktiń damý joly, óndiristegi zańsyz áreketter zań turǵysynan óz sheshimin tabýy kerek boldy. Al maman zańgerlerdiń ishinde halyqaralyq zańnamalar túgil, ishki zańnamalardy daıyndaýdy biletin maman joqtyń qasy edi. Osynyń bári ádilet salasyndaǵy júrgizilgen reformalardyń al­dy boldy. Olaı deıtinim, 1995 jy­ly tamyz aıynyń 30-y kúni res­pýblıkalyq referendýmda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­­­tı­týsııasy qabyldandy. Kons­­­tıtý­sııa – ekonomıkadaǵy, mem­­­le­ketti basqarýdaǵy, áleýmet­tik sa­ladaǵy, azamattardyń negizgi qu­qyq­taryn qorǵaýdaǵy basty jetis­tigimiz. Joǵaryda atalǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyq refor­masynyń memlekettik baǵdar­lamasy týraly» Qaýly sot jú­ıesin odan ári damytýdyń basym baǵyttaryn belgilep berdi. Demokratııalyq quqyqtyq mem­­lekettiń jumys isteýin qamta­masyz etýdiń birden-bir sharty retinde sýdıalardyń derbestigi men táýel­sizdiginiń kepildigin kúsheıtý re­for­manyń negizgi maqsaty boldy. 1995 jylǵy Konstıtýsııa, sol jyly qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyqqa sáıkes Prezıdent jergilikti sottardy taǵaıyndasa, Joǵarǵy Sottyń sýdıalaryn Par­lament Senaty taǵaıyndady. Tór­e­lik sot taratyldy. Sýdıalar al­ǵash­qy ret turaqty merzimge taǵaıyn­daldy. Joǵary Sot Keńesi men Ádilet biliktilik alqasy quryldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary sot júıesinde júrgizilgen reformalardyń aldy osyndaı edi. Elbasy Ádilet organdary, sot tóreligin atqarýdaǵy túbegeıli ózgeristersiz ekonomıkadaǵy ózgeristerdi turaqtandyrý múmkin emestigin bildi. – Esińizde bolsa, 1998 jyly «Egemen Qazaqstanda» «Muny búgin men aıtpaǵanmen, erteń bári­bir basqa bireý aıtar edi» degen taqyrypta suhbatyńyz ja­rııa­­lanǵan bolatyn. Sot sa­la­syn­daǵy kemshilikter men shara­syzdyqtar týraly aıtqan áńgi­me­ńiz sol kezeńde qoǵamdy dúr sil­kin­dirdi. Sizdiń bulaı ashyna, ashý­la­na aıtýyńyzǵa ne sebep boldy? – Jańa Konstıtýsııa jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sottar jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań kúshi bar Jarlyqqa sáıkes Joǵar­ǵy Sot quramy, barlyq jer­gilikti sot júıesi bekitilip, sýdıalar taǵaıyndaldy. Sot organdaryna, sýdıaǵa degen talap kúsheıtildi. Soǵan qaramaı keıbir sýdıalardyń, jekelegen aýdan-qalalyq sot tóraǵalary tarapynan laýazymdyq mindetterin atqarýda nemquraılylyq, ýaqyt talabyn tolyq túsinbeýshilik baıqaldy. Men ol kezde Almaty oblystyq sotynyń tóraǵasy edim, sonda jiberilgen kemshilikterdi óz sana-sezimimmen qabyldaı al­maı aıtqan pikirim edi. Bul 1997 jyl­dyń qorytyndysynan týyn­daǵan, ishime syımaǵan oılar bolatyn. – Marat Nurbekuly, sol kezderi sot atqarýshy bıliktiń quzyrynda bolatyn. Iаǵnı, Ádilet mınıstrligine táýeldi boldy. Táýelsiz sot júıesin qurý – ýaqyt talaby bolsa da, oǵan qarsy bolǵan zańgerler qaýymy da boldy emes pe? – Ondaı pikirler boldy. Qalaı degenmen, Odaq tusynan sot Ádilet mınıstrligine táýeldi boldy: kadr máselesin irikteý, sottardyń materıaldyq jaǵdaıy, ǵımaratpen, kólikpen qamtamasyz etý, eńbek aqysy, sot statıstıkasy, sot taǵaıyndaýyn ótkizý sııaq­ty basqa da máseleler. Ádilet mınıstrliginiń sot isinde tek sot tóre­ligin atqarýǵa aralasýǵa «qu­qyǵy bolmady». Konstıtýsııamyzdy qabylda­ǵannan keıin de jaǵdaı solaı boldy. «Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady» degen Konstıtýsııalyq talap birden keıbir zańgerlerdiń, atqarýshy bılik basyndaǵy azamattardyń sanasynan óz ornyn taba almady. Ol az bolsa, keıbir sýdıalar ózinen joǵary turǵan la­ýazym ıelerine sot tóreligin at­qarý­daǵy óz quqyǵyn aıtýdan ımendi. – Elbasy N.Nazarbaev «Aza­mat­tyq sot isin júrgizýdi jań­­ǵyrtý qajet. Azamattyq ister­di qaraý tártibi prosestiń taraptary úshin yńǵaıly jáne tez, olardy bitistirýge jáne zama­naýı tehnologııany keń qol­danýǵa baǵy­t­talýy tıis», degen bola­tyn. Elbasy tapsyrmasy oryn­­dalyp, 2015 jyldyń 31 qaza­nynda Azamattyq pro­sestik kodeks qabyldandy. Osy­ǵan baı­la­nysty sizdiń piki­rińiz qandaı? – Elimizde tuńǵysh ret zań­ǵa qol qoıý rásimi jarııa­ly túrde júr­gizildi. Jańa zań aza­mattardyń jáne zańdy tulǵa­lar­dyń kons­tıtýsııalyq quqyqtaryn, bos­tan­dyqtary men zańdy múd­delerin sotta tıimdi qorǵaý, daýlardy qaraý men sheshýdiń tıimdiligin arttyrý, sot aktileriniń sapasyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Jańartylǵan Azamattyq prosestik kodeks «100 naqty qadam» Ult Josparynda aıqyndalǵan sharalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Negizgi ázirleýshisi Jo­ǵar­­ǵy Sot bolyp tabylatyn j­a­­ńar­­tylǵan zańda azamattyq sot isin júrgizý mindetteri men qaǵı­­dalary jańa talaptarmen tolyqtyrylǵan. Kodeksti ázirleý kezinde shet memleketterdiń zań­na­malary zerdelenip, jekelegen normalary nazarǵa alynǵan. Sondyqtan, jańartylǵan kodeks­tiń artyqshylyqtary kózge kóri­nip tur. Munda zańnyń ústem­digi joǵary qoıylǵan. Jańa Aza­mattyq prosestik kodeks aza­mattardyń jáne zańdy tul­ǵa­lardyń daýlarynyń tez jáne sózbuıdalyqqa salynbaı sheshilýi­ne múmkindik beredi. Atalǵan kodeks elimizdiń sot júıesin reformalaýǵa arnal­ǵan basymdyqtar qatarynda ınvestısııalyq daýlar boıynsha ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý tártibin naqtylady. Sonymen qatar, 2016 jyldan bas­tap sot salasyna úmitkerlerge talap kúsheıdi, sýdıalyqqa úmit­kerler mindetti túrde arnaıy synaqtardan ótip, bir jyl, odan keıin bes jyl synaý merzimderinen múdirmeı ótse, turaqty sýdıa bola­dy. Osy zańnamalardyń ishin­de abyroımen otstavkaǵa shyqqan, zeınet jasyna kelgen sýdıalarǵa ómir boıǵy tólenetin aı saıynǵy qamtylym bekitildi. Elbasymyzdyń ólsheýsiz eńbeginiń arqasynda, halqynyń qoldap, erekshe qadirleı bilýiniń negizinde shırek ǵasyr Táýelsizdigimizdiń týy jelbirep, dúnıejúzine Qazaq elin pash etip tur. Memleket basshysy sot júıesi­niń qalyptasýyna, damýyna, sýdıalardyń materıaldyq jáne áleýmettik qamsyzdandyrylýyn joǵary dárejege kóterý másele­lerine únemi kóńil bólip otyra­dy. Táýelsizdik jyldary sýdıalardyń alty sezi ótipti. Sol sezderdiń barlyǵyna Elbasy ózi qatysyp, sottardyń jumysyna baǵa berip, sýdıalardyń materıaldyq-áleý­mettik jaǵdaıyn jaqsartý is-sharalary týraly aıtyp, jumys­tarynyń baǵyttaryn aıqyn­dap berip otyrady. Balalarym ósti, nemerelerim­niń aldy otbasyn quryp, shóbere súı­gizdi. Meniń ózime, otbasyma ne kerek? Árıne, turaqtylyq, ty­nysh­tyq. Endeshe, Táýelsizdikke ıe bol­ǵan jıyrma besinshi jyl sonyń bárine kepil bolyp otyrǵan Elbasy emes pe?! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Sharafaddın ÁMIROV, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.