Halyq pen salyq

Búgingi kúnniń kókjıeginen qaraǵanda álem ahýalyn jáne qoǵamnyń qajettiligin dóp basqan qujattar – Prezıdent N.Nazarbaevtyń «100 naqty qadam» Ult Jospary men «Qazaqstan jańa jahandyq naq­ty ahýal­da: ósim, reformalar, damý» Joldaýy. Elimizdiń damýy tyǵyryqqa tirelmeı, ekonomıkasy daǵdarysqa des ber­­meıtin qarqynmen jalǵasýy úshin jarııa­­lanǵan osy qujattarda Memleket basshysy salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdiń birqatar jańa baǵyttaryn belgiledi. Elbasynyń sózimen aıtqan­da, «aıaq astynan kelmegen bul daǵdarysqa» bizdiń qarsy qoıar qarýymyz osy baǵdarlamalar. Bir-biriniń qısyndy jalǵasy bolyp keletin ın­no­va­sııalyq-ın­dýstrııalyq damý bes­jyldyqtary, «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damý baǵdarlamasy, «100 naqty qadam» ekonomıkanyń ár sala­synyń bir baǵytty betke alyp, bir bıikti baǵyndyrýǵa jasalǵan syzba sııaqty. «Nurly Jol» ınfraqury­lymdyq baǵdarlamasy tusynda aýqymdy qurylystar júrip, bizdiń ekonomıkamyzdyń damýyn toqtatpady, qaıta alǵa jeteledi. Jáne ol kezde Ulttyq qor qarjysy paıdalanyldy. Alaıda, Elbasy tapsyrǵandaı, «biz Ulttyq qor esebinen emes, qarjylyq múmkindigimiz shek­teýli kezde de ekonomıkany damyta bilýimiz kerek». Qazirde qazaq­stan­dyq kásiporyndarmen birle­sip jumys jasaýǵa yntaly shetel­dik seriktestermen birikken ınves­tısııalyq jobalar bastaý alýda. Qyzylorda oblysynda 2015 jyly óńirlik ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda quny 2,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 5 joba iske qosyldy (kásiporyndar tolyq qýattylyqqa shyqqanda 253 jumys orny qurylatyn bolady). Olar: quramajem zaýyty, keramıkalyq, kúıdirilgen kirpish zaýyttary, jaryqtandyrý shamdaryn qurastyrý óndirisi jáne úı qurylys kombınaty. Indýstrııalandyrýdyń ekin­shi besjyldyǵy aıasynda oblys aýmaǵynda jalpy quny 467 mlrd. teńgeniń 41 jobasyn iske asyrý josparlanǵan. Sonyń ishinde, Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde júzege asatyn «Qyzylorda qalasyndaǵy shyny zaýytynyń» qurylysyn aıtýǵa bolady. Kóktemniń aıaǵyna qaraı zaýytqa qajetti qondyrǵylar men jabdyqtar kele bastaıdy dep kútilýde. О́ndiriske qosylýy 2017 jylǵa josparlanǵan bul zaýyttyń qýattylyǵy – táýligine 600 tonna daıyn ónim shyǵarý. Jáne bir aıta keterligi, kvars qumy, áktas sııaqty qajetti shıkizattyń 95 paıyzy óz oblysymyzda ón­diriledi. Sonymen qatar, Aral qalasynda kalsıılendirilgen soda shyǵaratyn zaýyt qurylysy bastalmaqshy, ıaǵnı shyny óndi­risine qajetti taǵy bir mańyz­­dy komponent óz óńirimizde óndiri­le­tin bolady. 2016 jyly ınvestısııa kólemi 500,4 mln. teńge quraıtyn 4 joba­nyń iske qosylýy kútilýde. Olar: Qyzylorda qalasynda gazben jabdyqtaý stansasy, Syrdarııa aýdanynda «Dáýlet» kirpish zaýyty, Aral aýdanynda «Et jáne et ónimderi, tushpara sehy», Shıeli aýdanynda «Qurylys materıaldaryn óndirý zaýyty». Dál osy oraıda jetildirilýi kún tártibinen turaqty oryn alatyn birden-bir baǵyt – bıznestiń damýy men salyq tóleýi úshin qolaı­ly da tıimdi jaǵdaı jasaý. Memleket tabysynyń basty kózi bolyp tabylatyn salyqty sapaly basqara bilý talap etiledi. Demek, salyqtyq baqylaýdy jetildirý arqyly kóleńkeli ekonomıkamen, salyqtan jaltarýshylarmen jáne jalǵan kásipkerlikpen kúresemiz. El ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zalal keltirip otyrǵan zańsyz­dyq­tardyń úlken bir bóligi – jalǵan kásipkerlikpen baılanysty. Bul degenińiz – qyrýar qarajatty zań­syz aınalymǵa shyǵaryp otyr­ǵan júıe. Departamenttiń ekono­mıkalyq tergeý qyzmeti ótken 2015 jyly osy sanattaǵy 64 qyl­mysty anyqtady, olardyń 32-si tergeý óndirisimen aıaqtaldy, ıaǵnı qısyndy sońyna jetkizildi. Jalǵan kásiporyndardyń qyz­meti arqyly memleket bıýdjetine 7,4 mlrd. teńge kóle­minde zalal kel­tirilgen. Salyq­tan jaltarý baǵy­tynda keltirilgen 4,4 mlrd. teńge zalal qalpyna keltirildi. Sot úkimimen jalǵan kásiporyndardyń kontragentterinen 228 mln. teńge salyqtar bıýdjetke óndirilip, 19 mln. teńgeni quraıtyn taýarlar memleket paıdasyna tárkilendi. Sot sheshimimen 20 tulǵa 2 jyldan 4 jylǵa deıingi merzimderge bas bostandyǵynan aıyryldy, onyń ishinde 4 tulǵa jalpy somasy 16 mln. teńgeniń aıyppulyna jazalandy. Sonymen qatar, esepshot jazyp berý kezinde, ıaǵnı qylmys barysynda 2 tulǵa ustalyp, sottaldy. Salyq – bul jaza emes. Mal-múlki úshin, shabyndyq jáne jaıylym jeri úshin, kerýen artyp jasa­ǵan saýdasy úshin salyq pen baj tóleý burynǵy zamannan bar zań. Qazirgi kameraldyq baqylaý, salyq tóleýshiniń erikti túrde, kem kórsetken tabys kólemi úshin salyǵyn tóleýge múmkindik beredi. Aldymen baqylaý barysynda kóringen kem túsim salyq tóleýshige habarlanady, oryndalmaǵan jaǵdaıda ǵana tekserý taǵaıyndalady. Mysaly: ótken jyly 275 keshendi jáne taqyryptyq tekserýler boıynsha 15,7 mlrd.teńge salyqtar men tólemder qosymsha eseptelindi (respýblıkalyq bıýdjetke – 7 687,8 mln. teńge, jergilikti bıýdjetke – 8 022,8 mln. teńge). 2015 jyldyń maýsym aıynda bastalǵan hronometrajdy zertteý naýqanyna jyl sońyna deıin bizdiń oblysta 85 nysan tartyldy. Nátıjesinde salyq tóleýshilerdiń bir kúndik tabysy 9,2 esege deıin, jekelegen salyq tóleýshiler boıynsha 3 eseden 30 esege deıin ósip, jumysshylar sany 116 adamǵa kóbeıdi. О́tken jyldyń 1 shildesinen bas­tap alkogol ónimderin, benzındi satýshylar úshin derekterdi berý fýnksııasy bar baqylaý-kassa mashınalaryn ornatý talaby qoıylǵan bolatyn. Qazaqstan Úkimetiniń 30.12.2015j. №1179 qaýlysymen osyndaı baqylaý-kassa mashınalaryn paıdalanýǵa mindetti qyzmet túrleri keńeıip, bekitildi. Elektrondy shot-fak­týra­lardy endirý de, osy sııaqty, qarajat aınalymyn baqylaýǵa alýǵa baǵyttalǵan sharalar. Iаǵnı, ekonomıkanyń kóleńkege ketýine tosqaýyldardyń biri. Jalpy, Qyzylorda oblysy boıynsha memlekettik kirister departamentiniń ótken 2015 jyl­dyń qorytyndy kórsetkishteri boıynsha, memlekettik bıýdjetke 76,4 mlrd. teńge túsirilip, boljamdy jospar 106,6%-ǵa oryndaldy. Onyń ishinde jergilikti bıýdjetke túsim kólemi 38,7 mlrd.teńge, tapsyrmanyń oryndalýy 103,9 pa­ıyz­dy qurap, 1,4 mlrd. teńgeniń ar­tyq túsimi qamtamasyz etildi. Ob­lystyq bıýdjettiń jyldyq jos­pary 124,6 paıyzǵa nemese 1,3 mlrd. teńgege artyǵymen oryndaldy, naqty túsim kólemi 6,8 mlrd.teńgege teń. Elbasy «100 naqty qadamdy is júzinde qamtamasyz etý úshin 80-nen asa zańnamalyq qujattar qabyldanady» degen bolatyn óz Joldaýynda. Bıylǵy jyl basynan bastap memlekettiń, ekonomıkanyń jáne qoǵamnyń damýyn quqyqtyq jaǵynan retteýge baǵyttalǵan 59 túrli zańdar ózgeristermen, tolyqtyrýlarmen kúshine endi. Memleketti bas­qarý tetikterimen qatar, osy zańdar­dyń birqatary kásipkerlikke kedergilerdi azaıtý, salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi jetildirýdi kózdeıdi. Ekonomıkalyq daǵdarystyń aýyrtpalyǵyn búkil álem sezinýde. Munaı baǵasynyń tómendeýi qashan jáne qaı jerge baryp toqtaıtynyn eshkim boljaı almaı otyr. Osy kezge deıin shıkizatqa táýeldi bolyp kelgen bizdiń elimiz úshin bul qubylys qorqynyshty bolmaýy úshin, Prezıdent «daǵ­darysqa qarsy stratagema úsh túsinikten turýy kerek: ósim, reformalar, damý» dedi. Bulardyń qaı-qaısysy da tek memlekettiń basqarý tetikterine ǵana baılanys­ty emes. Árbir azamattyń, árbir salyq tóleýshiniń adal da yntaly eńbegine de qatysty. Kásibińdi adal jasa. Memleket aldyndaǵy mindettemeńdi ýaqtyly orynda. Jalpy, eńbek qoǵamyn qurý degenińiz osy qaǵıdattarǵa negiz­deledi emes pe. О́z kásibińdi, óz eńbek ornyńdy tap. Memleket basshysy daǵdarysqa qarsy turý men jańa múmkindikterdi ashýdyń bes baǵytyn aıqyndady. Bul – qarjy sektoryn turaqtan­dyrý, bıýdjettik saıasatty ońtaı­landyrý, jekeshelendirý jáne ekonomıkalyq básekelestikti yntalandyrý, jańa ınvestısııalyq jáne áleýmettik saıasat. Bıýdjettik saıasatty ońtaı­lan­dyrý taraýy júktegen naqty mindetter memlekettik kirister organdarynyń aldyna da birqatar jańa tapsyrmalar qoıdy. «Kósiletin kórpeńniń» shamasyn pishýdiń bir qaǵıdaty – «salyqtyń úsh deńgeıin ǵana qaldyryp, salyqtyq rejimderdi ońtaılandyrý», dep belgiledi Elbasy. Salyq jáne keden júıesin biriktirý arqyly salyq salý maqsatynda taýardy Qazaqstan aýmaǵyna kirgen kezeńnen bas­tap ony satqanǵa deıin qatań baqylaýǵa alý júıesi qurylatyn bolady. Import kezinde taýarlar men kólik quraldaryna iles­pe júk qujattaryn resimdeý ar­qyly baqylaý qoıý, birtindep bul qu­jattardy elektrondy for­mat­qa kóshirý, salyq jáne keden salasyn­daǵy tekserý amaldaryn biriktirip, qujattar nysanyn azaıtý. Jalpyǵa birdeı tabysy men shyǵynyn deklarasııalaýdy endirý de osy maqsatty shara­nyń biri. 2017 jyldan bastalyp, eki kezeńdi qamtıtyn bul naýqannan soń azamattardyń qaı elde, qaı bankte bolmasyn, taby­synyń tórkinin anyqtaý bas­talady. Basqa elderdegi múlki men syrttaǵy shottarda jatqan qarjylardy jarııa etý aksııasy 2016 jyldyń aıaǵyna deıin uzartyldy. Bul jarııa etýdiń bar­lyq málimetterin qupııa saq­taýǵa jáne áldebir quqyqtyq qýda­laýdan qorǵaýǵa kepildik bere ­otyryp, elimizden tys jer­ler­degi qarjyny qaıtarýdyń bir tetigi retinde usynyp otyr Elbasymyz. 2017 jyldan bastap satýdan túsetin salyqty endirý múmkin­digi qarastyrylýda. Bıýd­jet­tiń kiris bazasyn ulǵaıtý­dyń tıimdi tetiginiń biri retinde qara­lyp otyrǵan jalpy satýdan túse­tin salyqty engizýdiń artyq­shy­lyqtary, birinshiden, onyń qarapaıymdylyǵynda. Qosym­sha qun salyǵy esep úshin óte kúrdeli salyq. Máseleniń bir qyry eksport kezindegi qosymsha qun salyǵyn qaıtarýmen baılanysty. Satýdan túsetin salyq bıznestiń tek shy­ǵyny men paıdasyn esepteıdi, onyń sońǵy tutynýshymen baılanysy joq. Memlekettik kirister organdary da tek salyq salynatyn jáne salyqtan bosatylǵan jetkizilimderdi anyqtaý úshin muqııat tekserý júrgizetin bolady. Ekinshiden, áleýmettik ádilettilik bolady. Taýardy kóbirek satqan tulǵa salyqty kóbirek tóleıdi. Memlekettiń kiristeri men shy­ǵyndary júıesin qaıta qaraý­dy tapsyrǵandaǵy Prezı­denttiń qoı­ǵan maqsaty – salyq salasynyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý. Árbir kásip­kerlik sýbektisi salyqtyq min­dettemesin oryn­daýǵa yntaly bolýy kerek. Son­dyqtan da, memlekettik kiris­ter organdarynyń jumys baǵy­ty belgili, zańnamalyq tuǵyr men aqparattyq júıeler jetil­dirilý­de. Eksport-ımport operasııa­laryn ońaılatý, salyq­tar men tólemderdiń durys esep­telýi men ýaqtyly ón­dirilýin baqy­laý­dy kúsheıtý talap etiledi. Eko­no­mı­kalyq tergeý qyzmeti, óz keze­ginde, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn belsendirip, salyqtar men tólemder boıynsha bıýdjetke keltirilgen zalaldy qaıtarýǵa jumys jasaıtyn bolady. Bizdiń mindetimiz – minsiz qyz­met, adaldyq jáne qyzmetimizdi jetil­dirý jolyndaǵy belsendilik.  Serik MUSTAFAEV, Qyzylorda oblysy boıynsha memlekettik kirister departamentiniń basshysy.