Sańlaq

Qazaq KSR-ynyń eńbek sińirgen artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mákil aǵa Qulanbaevtyń Reseı kınogerleri túsirgen «Ermak» fılmindegi Sátbek rólin somdap kelgenin estip, kezdeskende: «Mákil aǵa, halqymyzdy shapqan Ermak týraly fılmnen kóp akter bas tartypty. Siz nege kelise qoıdyńyz?» degenimde: «Men túspesem, basqa bir ıakýty ma, bashqurty ma, áıteýir bir qazaqqa uqsaıtyn bireýdi túsirer edi. Ol Ermakqa ajal qushtyrǵan bizdiń Cátbek atamyzdyń kim bolǵanyn qaıdan bilsin. Rejısserdiń aıtqanyn isteıtin edi. Men shamam kelgenshe atamyzdy tarıhtaǵydaı etip beıneleýge tyrystym. Shamam kelgenshe qorǵadym», dep edi. «Shamam kelgenshe»... Iá, ol kezde tarıhyńdy burmalap jatqanda, túzetýge shama kelmeı qalatyn kez kóp edi. Al, Mákil aǵamyzǵa kelsek, ýa­qytpen jarysqan saıyn arǵy­maq­tarynyń sany artatyn doda, alǵan saıyn bereri mol darııa, teatr atty óner ólkesine, sahnalyq san qyrly sarynymen syrnaılata kelgen qyrqynshy jyldardyń ókili. Ol sol soǵystan keıin qurylǵan, bıyl 70 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń irgetasyn qalaýshylardyń biri. Almatynyń janyndaǵy kolhoz­dyń temir ustasynyń otbasynda dúnıege kelgen bir qyz, eki ul qala­da mektepte oqyp júrgende Otan soǵysy bastaldy. El basyna tús­ken aýyrtpalyq balalardy da aınalyp ótpegeni belgili. Almatyǵa Máskeýden óner oshaqtary kóship kelip jatty. Jańa oqý jyly bastal­ǵanda mektep-ınternatqa kelgen qataldaý kóringen orys apaı jańa ashylǵan teatr ýchılıshesine balalar izdep júrgenin aıtyp, bulardyń etıýd jasaýlaryn suraıdy, ony qalaı jasaý kerektigin túsindiredi. Kózildirikti áıelge ne kerek ekenin muǵalimi qazaqsha aıtyp bergende bala Mákil sál oılanyp alyp shybyn ustaýǵa kirisedi. Balalyq sengishtikpen joq shybyndy kóz aldyna elestetip, ańdyp júrip qaǵyp alady. Ustaǵan shybynymen birge óziniń bolashaq mamandyǵyn ýysyna túsirgenin bala Mákil, árıne, bilgen joq. Ápkesi Bıbıza bar, 12 bala teatr ýchılıshesinen bir-aq shyqty. Al, alǵashqyda qataldaý kóringen kózildirikti áıeldiń ataqty K.Stanıslavskııdiń sahnadaǵy serik­tesi, shákirti, rejısser, ustaz Olga Ivanovna Pyjova ekenin keıin maqtanyshpen esine túsirip, aıtyp otyratyn. Sonymen birge, negizgi ustazy Asqar Toqpanov bolǵanyn da alǵa tarta, qyzyqty áńgimeleıtin. Jasy tolǵan stýdentter áskerge shaqyrylyp jatty. Ýaqyty kelgende Mákil de maıdanǵa attandy. Soǵys­tan jeńispen oralǵasyn oqýyn biti­rip, birge oqyǵan búkil kýrsymen birge Qyzylordada jańa teatr ashýǵa keldi. Jas akter Mákil Qyzylorda teatrynda Ǵ. Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýyndaǵy» – Qodar, M. Áýezovtiń «Eńlik-Kebegindegi» – Esen, Ý.Gadjıbekovtiń «Arshyn mal Alanyndaǵy» – Sultanbek, L.Malıýgınniń «Eski dostaryndaǵy» – Volodıa, Sh. Qusaıynovtyń «Mán­shúk Mámetovasyndaǵy» – polkovnık Chýdov, Ǵ. Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqtysyndaǵy» – Naýan haziret sııaqty úlken rólder oınap, sheberligin shyńdaı berdi. 1948 jyly jańa ashylǵan Qazaq balalar teatryna akter retinde sha­qy­rylǵan Mákil aǵamyz keıingi bar ómiriniń osy aıtýly óner ordasymen baılanysty ótetinin bilmegen de bolar. Jańa sahnadaǵy alǵashqy qadamyn A.Aqynjanovtyń «Altyn saqa» qoıylymynan bastaǵan jas akter Mákil teatr atty sıqyrly álem­niń tuńǵıyǵyna boılap júre bergenin keıin sezdi. Osy ǵajaıyp álemde bar ómirin ótkizdi. Boıynda basqaǵa uqsamaıtyn bııazylyq, kózge kóringenimen, kóp adamnyń kóńilmen túsinýi qıyn qarapaıymdylyq, ózine ǵana jarasatyn ańqaýlyq, ózgeshe de erekshe meıirimdilik Mákil aǵamyzǵa darqan dalamyzda sol kezdegi tabıǵı taza qalpynda saqtalǵan ádet-ǵuryptyń qazaqı ádemi ushqyndarymen berilgen bolýy kerek. Soǵystyń dúbiri toq­taǵanymen, áli dúmpýli zardaby basylmaǵan sol bir 1947-1948 jyldar Mákil aǵamyz úshin óz óneriniń óshpes izin aıshyqtaǵan óner ordasy – Qazaq balalar men jasóspirimder teatryna kelýimen bastaldy. Qazaqstan ónerinde ózindik órnek qaldyrǵan N.Sas 1946 jyly qoı­ǵan A.Tolstoıdyń «Altyn kil­tin» Qazaq memlekettik balalar men jas­óspirimder teatrynyń tusaý­k­eseri dep júrmiz. Solaı desek te bolady. Degenmen, 1947 jyly sátsiz qoıylǵan «Mysyqqa kúnde toı emes» te aýdarma ekenin eskersek, 1948 jylǵy shildede «Altyn saqa» oınalǵan kún arasynda Mákil Qulanbaev ta bar qazaq trýppasynyń jas akterleri úshin qyrlary men qııalary kóp teatr óneri deıtin úlken álemniń esigin qazaqsha ashý kúni bolǵany belgili. Qazaq teatr óneri tarıhynda da, Qazaq balalar teatryn moıyndaý dál sol 1948 jylǵy shildeden bastaý alady. A.Aqynjanovtyń «Altyn saqa­syndaǵy» Mákil Qulanbaev oınaǵan Alpamsa ertegi keıipkerine tán ańǵal da ańqaý kúıinde sol spektakldi kórgen balalardyń esinde qaldy. Mákil aǵamyzdyń ózi sekildi, jasaǵan qýlyǵy: «Men mynany jasadym» dep aıǵaılap turatyn Alpamsa beınesi Mákil aǵamyzdyń balalar teatrynyń sahnasynda tuńǵysh oınaǵan róli retinde teatr tarıhynda qaldy. Teatr atty ǵajaıyp álemge osylaı ózindik oqshaý bolmysymen kir­gen M.Qulanbaev óner dodasynda da ortadan oqshaýlaý, ózgesheleý ómir súrdi. О́z ónerin alǵa tartýdy, qazirgi tilmen aıtsaq, jarnamalaýdy bilmeıtin, qarapaıym sahnager óz bilgeni men túıgenin, tájirıbesin jastarmen bólisýge kelgende aıanyp kórgen emes. Qazaq teatrynyń sahnasyna Muhtar Baqtygereev, Márııam Jaqsymbetova, Altynbek Kenjekov, Roza Áshirbekova, Chapaı Zulqashev, Nurqanat Jaqypbaev, Doshan Joljaqsynov, Lıdııa Káde­nova, Ǵazıza Ábdinábıeva, Gúl­jamal Qazaqbaeva sııaqty maıtalman sahnagerlerdiń kelýine Mákil Qulanbaevtyń da áser-yqpaly, qamqorlyǵy mol bolǵandyǵyn esh umytýǵa tıis emespiz. 1984-1985 jyldary Qazaq jastar men balalar teatrynda júrip jatqan naýqan sol jylǵy mıllıard put astyqqa umtylǵan respýblıkanyń egin jınaý naýqanynan bir de kem emes edi. Teatr Ǵabıt Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» tragedııasyn qoıýǵa daıyndyq ústinde. Osy kezde Mákil aǵanyń ózi daıyndap júrgen Qońqaı obrazyn qoıa turyp, Aqtoqty beınesin sahnalap júrgen jas aktrısa Raıhanǵa kóbirek qamqor bolǵanynyń ózi bir ǵanıbet. Sony qazirgi belgili sahnager, Qazaqstannyń eńbek si­ńirgen qaıratkeri», Memlekettik «Daryn» syılyǵynyń laýreaty Raıhan Qalıoldına bylaı dep eske túsiredi: «Mákil aǵa meniń sah­na­daǵy ákem Qońqaı emes, ómir­degi ákem sııaqty, sahnadaǵy qı­yn­­­dyqtardy jeńýime, obrazdy tú­sinýime kómektesip, aqyl-keńes aı­typ, mol tájirıbesimen bólisti. Tipti, ómirdegi sol kezde bolǵan qı­yn­shylyqtaryma teatrdaǵy basqa aǵa-apalarym sııaqty kómektese otyryp, aǵalyq qamqorlyǵyn aıaǵan joq. Meniń sahnada Aqtoqty beınesin óz deńgeıinde oınaýyma múmkindik jasady.» Tabıǵatynan jumsaq minezdi, názik kóńildi, qazaqy ańqaýlyǵy ańqyǵan Mákil aǵanyń Qońqaıy Aqtoqtydan buryn eńirep jiberýge shaq turǵanyn sol spektakldi kórgen kórermen jazbaı tanysa kerek. Qyzyn saýdalap paıda, ataq tappaqqa asyqqan Qońqaı Mákil aǵa oınaǵan obrazda tipten kórinbeıdi. Báıbisheniń aıqaıy men azýly aǵaıynnyń uıǵa­rýyna mamaqul Mákil – Qońqaı tipten jalynyshty, jaý­tańkóz. Mákil aǵanyń Qońqaıynda sergeldeńge túsken kishkentaı adam kórinip-aq qalady. Hazirettiń sheshimine janyǵyp, «Qoń­qaı atyń Quranǵa da kirdi» dep ózine-ózi dem bergen Qońqaı daýsyndaǵy diril, sóziniń aıaǵyn jutyp qoıý Mákil Qulanbaevtyń obrazǵa, Qońqaıdyń Aqtoqtyǵa degen kózqarasyn ashyp berse kerek. Bul akterlik sheberligi pisip-jetilgen, kókiregi men kóńiliniń, boıyndaǵy qabiletiniń arnasyna tolǵanyn pash etpekke umtylǵan sahnagerdiń tirligi edi. Dál sodan bir jyl buryn M.Áýezovtiń Raıymbek Seıtmetov sah­nalaǵan «Alýa» spektaklinde somdaǵan Nazarbek beınesi úshin Memlekettik syılyq oljalaǵan sah­nager óziniń múmkindikteri áli de joǵary ekenin kórsetpek boldy ma eken? Álde, óz eńbeginiń odan da joǵary baǵalanǵanyn qalady ma eken?.. Qazaq KSR halyq artısi degen ataq aǵamyzǵa buıyrmaǵan eken. Bi­raq sol ataqqa ábden laıyq artıst edi ol. О́zi Qazaq balalar men jas­ós­pirimder teatrynyń sahnasynda alǵash oınaǵan Alpamsadan bas­tap Naızaǵara (A.Aqynjanov, «Y.Al­tynsarın») men Dúısen (Sh.Aıt­matov, «Alǵashqy muǵalim»), Ál-Farabı (Sh.Qusaıynov, «Ál-Farabı») men Naýan (Ǵ.Músirepov, «Aqan seri – Aqtoqty», rejısseri Men Don Ýk), Kópeı (S.Shaımerdenov, «Dókeı kele jatyr»), taǵy basqa júzden asa ról Mákil Qulanbaev órlegen baspaldaqtar bolatyn. Buǵan kınodaǵy alǵashqy róli –«Raıhan» fılmindegi Bala, «Meniń atym Qojadaǵy» – Qarataı, «Joǵalǵan dostaǵy» – Estemesov, «Balalyq shaqqa saıahattaǵy» – Ydyrys, t.b. elýge tarta rólderdi qosyńyz. Al teledıdar men radıodaǵy, dýblıajdaǵy rólderin qossaq Mákil aǵany ush­paqqa bir-aq shyǵaramyz. Tek dýb­lıaj­daǵy rólderiniń ózi 500 desem, bireý senip, bireý senbes. Ush­paqqa shyǵaratyn eńbegi ǵoı. Osy eń­bekteriniń bir-ekeýin eske túsireıik. Qyzylorda teatryndaǵy Ý.Gad­jı­bekovtiń «Arshyn mal Alan» spek­taklindegi Mákildi kórgen Á.Tájibaev pen A.Toqmaǵambetov sol kezderde bylaı dep jazypty: «...Sultanbekti oınaǵan akter M.Qulanbaev 19 jasar jigitten shalǵa aınalǵanymen qoımaı, onyń ulttyq minez-qulqyn dál bere aldy». О́tken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary jańa ashylǵan Qyzylorda teatrynyń jas ujymynyń ortasynda júrgen, ónerge jańa qadam basqan Mákildiń alǵashqy izdenisteri osylaı bastalǵan kórinedi. Jas akter Mákil alda áli talaı maqtaý da estıdi, oryndy aıtylǵan syndy da moıyndaıdy. Biraq maqtady dep tasymaıdy, synady dep moıymaıdy. Qaıta sol syndar onyń namysyn qamshylaıdy, sheberligin shyńdaý úshin jigerine jiger qosady. Ulǵaıǵan jasymen, onyń tájirıbesi de molaıady. Sekseninshi jyldary Á.Taý­asarovtyń «Asa qurmetti Iks» atty spektakli júrip jatqanda, Mákil aǵamyz oınap júrgen Oqpan­nyń kabınetine Saıdaly aǵamyz (Abylǵazın) kirse kerek. Sonda Mákil aǵamyz oǵan qarap, salaly saýsaqtarynyń ishindegi eń kishisi – shynashaǵyn shoshaıta daýsyn sozyp: «Mi- in- ná- áý- ý, k- ki- im- m?!..» degen ǵoı obrazda turyp. Sonda Saı­daly aǵamyz Mákeńniń ózin sonshalyq mensinbeı turǵanyn kórip, yzalanǵany sonsha, sóz aıtýǵa shamasy kelmeı, bulqan-talqan bolyp sahnadan shyǵyp ketken kórinedi. Mákil aǵamyz da saspaı: «Jańaǵy mynany aıtpaq bolǵan bolýy kerek», dep, Saıdaly aǵamyzdyń sózin ózi jalǵap aıtyp, ózi oǵan jaýap berip, spektakldi jalǵastyryp oınaı beripti. Spektakl bitken soń ashýy basylǵan Saıdalyǵa: «Áı, sózińdi aıtpaı sahnadan nege ketesiń?» dep urysqan Mákil aǵamyzǵa ol: «Sen meni shynymen mensinbeısiń», dep renjigen kórinedi. Mákil aǵamyz: «Oý, aǵaıyn pesa boıynsha solaı ǵoı» dep áreń túsindiripti. Dál osy spektaklde oınaıtyn basqa akterler de dál sol jerinde: «Mákil aǵamyz sol sózderdi sondaı senimdi túrde dám­dep, tuzdap aıtqanda aldynda turǵan adamdy shynymen sonshalyq mensinbeıtini anyq kórinip turatyn», dep kúni búginge deıin aıtyp júredi. Bul akterdiń keıipkermen birtutas bi­rigip ketýi. Tipti, sah­na­daǵy seriktesiniń ózi shyn senip, shyn yzalanyp júrgeni de sondyqtan ǵoı. Mákil aǵamyzdyń ózi búkil sanaly ómiriniń kóbin ótkizgen teatr sahnasyn jan-tánimen súıip ótkenin aıtpaı ketpeýge bolmas. О́zi ǵana súıip qoımaı, sahnany súıý­di talaıdyń sanasyna quıyp ketkenin búginde sol aǵamyzdyń kózin kórgen, aqylyn tyńdaǵan ini-qaryndastary esten shyǵarmaq emes. Mákil aǵanyń talaı-talaı qyzyq qylyqtary esine túsip, ezýine kúlki úıire áńgimeleıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen artısi Qadirbek Demesinovten bastap, sahnada seriktes bolǵan artıstiń kez kelgeni estelik aıtýdan jalyqpaıdy. Qyzyp ketkende, kezinde ózi oınaǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń pálsafalyq eńbekterinen úzindi oqyp ish pystyratyn Mákil aǵalaryn qazir saǵyna eske alady. Sol fılosofııalyq traktattardy qalaı jattap, eske saqtap júr deseńshi jaryqtyq. Keıde ózi oınaýdy armandap ótken Servantestiń Don Kıhoty sııaqty qııal áleminde ómir súrgen sııaqty kórinedi Mákil aǵamyz. N.Sas bir jerde balalar teatryn «Ertegiler teatry» deıdi. Olaı bolsa, Mákil aǵamyz da ertegiler elinde ómir súrgen bolyp shyǵady. Radıodan ertegi tyńdap ósken urpaqtyń esinde Mákil aǵamyz dybystap jazǵan ertegishi Erden ata men Jumbaqbaı atanyń daýsy saqtalǵanyna senimdimin. О́ıtkeni, sol atalaryn tyńdap ósken myńdaǵan balanyń biri menmin. Qandaı áserlep aıtýshy edi ertegini. Tyńdaýshyny sol erteginiń ishine engizip jiberetin. Sebebi, ózi de sol erteginiń ishinde júretin. Sońǵy kezderi jaryǵy joq, tolyp ketken juldyzdar qazaq teatrynyń jarqyraǵan shoqjuldyzdarynyń ara­synda Mákil aǵamyzdyń da jar­qyrap turǵanyn bilip júrse eken. Qazaq óneriniń bıikten jarqyraýyna óz úlesin qosqan Mákil aǵamyz sııaq­ty óner tarlandaryn umytpaı eske alyp tursaq, qazaq óneri de qadirin joǵaltpaı, asqaqtaıtyn shyǵar dep oılaımyn. Bul tolǵaý maqalamyz sahna men ekranda oınaý óneriniń sheberi, dýblıaj ben radıodan mánerlep sóıleý óneriniń maıtalmany, ózine, ónerge degende qatal, ómirde qarapaıym, jastarǵa meıirimdi, ónerdiń naǵyz saıypqyran sańlaǵy, sahnager Mákil Qulanbaev qazaq sahnasynda tókken terdiń bir tamshysynyń óteýi bolsa da jaraǵany. Al Mákil aǵamyz jóninde, onyń teatrdaǵy, kınodaǵy oınaǵan rólderin, teledıdar men radıodaǵy, dýblıajdaǵy jumystaryn taldap shyǵýǵa bir emes, birneshe kitap jazýǵa týra keler edi. Keńes zamanynda Lenın obrazyn jasaǵan akterlerdiń eń­begi baǵalanyp, ataq­taryna ataq qosylyp, ǵylymı dıssertasııa­lar qorǵalyp jatatyn. Mákil aǵamyz sahnada bolmasa da, dýblıaj ben radıoda birneshe ret «kún kósemdi» sóıletken. Ýaqyt ótip, orys ak­terlerinen keıin kezegi jetkende bul eńbegi de eleneri sózsiz edi. Mine, Mákil Qulanbaevtyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Janymyzda bol­masa da, jadymyzda júrgen Aǵa­myzǵa teatr bir keshin arnaıdy dep senemin. Al egemen Qazaq eliniń sahna ónerine óz órnegin aıshyqtap salǵan Mákil aǵamyzdyń eńbegi ele­netin kún de týatyn shyǵar. О́zi búkil ómirin ótkizgen, ónerin ar­naǵan týǵan shahary Almatydan eli­mizge eńbegi sińgen artıst, Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty, Otan soǵysynyń ardageri Mákil Qu­lanbaevtyń atyna bir kó­she berilse, qala basshylyǵyna óner adam­dary men búkil ónersúıer qaýym rahmetin jaýdyrary haq. Erkin ÁBDIREShOV, Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń akteri. ALMATY.