Tulǵanyń oralýy

Keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde qazaqtyń birtýar azamatynyń qurmetine arnalǵan «Qaıratker Smaǵul Sádýaqasov jáne Qa­zaqstan otanshyldyǵy: eldik murat pen jaýapkershilik» atty respýblıkalyq ǵy­lymı-tájirıbelik konferensııa ótti. О́tken jyly Alashtyń ardaqty azamaty Sma­ǵul Sádýaqasovtyń týǵanyna –110, al qaıtys bolǵanyna 77 jyl tolýyna oraı túrli deńgeıde is-sharalar ótkeni jurtshylyqqa aıan. Soǵan baılanysty memlekettik deńgeıde qolǵa alynyp jatqan sharalardy tilge tıek etken L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń oqý-ádistemelik jumys jáne strategııalyq damý jó­nin­degi prorektory, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory Dıhan Qamzabekuly óz sózin sol jumys­tardyń jalǵasy naqty qandaı sharalarmen sabaqtasyp jatqanyn baıandaýdan bastady. So­nyń kúlli ısi qazaqtyń janyn muzdaı qarıtyny – Alash azamatynyń órtengen súıeginiń kúli qanshama jyl Máskeýdegi «Don zıraty» qory­mynda arnaıy ydysqa salynǵan kúıinde qoıy­lyp kelgeni bolatyn. О́mir boıy qazaǵynyń muńyn joqtap, joǵyn jyrlap ótken Alashtyń ardaqty perzentine týǵan halqy munan bylaıǵy kezekte laıyqty qurmet kórsetip, atamekeninen qunarly topyraq buıyrtyp, taǵzym etkisi keletinin, bul úshin qazirdiń ózinde Sabyr Qasymov bastaǵan bir top zııaly qaýym naqty iske kirisip jatqanyn, al Máskeý merııasy qabirdi týǵan ota­nyna qaıtarýǵa byltyr jeltoqsannyń aıaǵynda sheshim qabyldaǵanyn habarlap, osynaý tulǵa­nyń rýhy ata-baba dástúrimen elordaǵa ákelinip jatsa, muny ózi táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda Qazaq eli tarıhyndaǵy aıtýly bir oqıǵa retinde qalatynyn jetkizgen. Akademık Ǵarıfolla Esim keshe men búgin­niń, ótken urpaq pen qazirgi býynnyń ózara sa­baqtastyǵy turǵysynan oı órbitti. Odan búgingi jas urpaq kóp nárseni úırenýi kerek. Jalpy «tulǵa» degenimiz – urpaqtardy jalǵastyratyn kópir. Oǵan qurmetpen qaraý lázim, Alash keze­ńinen dos, jaý izdeý búgingi kúnniń áýreshiligi bolmaq deı kelip, munyń áli de talaı tamyrǵa nár bola beretin keshendi taqyryp ekenin atap ótti. Jazýshy Aldan Smaıyl Parlament Máji­lisiniń Tóraǵasy Oral Muhamedjanovtyń kon­fe­rensııaǵa qatysýshylarǵa joldaǵan hatyn oqyp berse, Soltústik Qazaqstan oblysy áki­mi­niń orynbasary Farhad Qýanǵanov oblys ákimi Serik Bilálovtiń júrekjardy lebizin jetkizdi. Ol týǵan jeri – Aqjar aýdany, Talshyq aýy­lyn­daǵy tulǵany ulyqtaý jumystaryna toqtalyp, qurmet pen izet kórsetý úlgileri oblys orta­lyǵynda jalǵasyn taba beretinin aıtty. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldıev ony «saıasatta aǵyp ótken bir jaryq juldyz» dep atady. Ǵalym qaıratkerdiń saıası keskin-kelbetine keńirek toqtalyp, keı adam­dardyń «bizde ulttyq ıdeologııa joq» dep aıtyp júrgenine qarsy dáıekti alǵa tosty. Ulttyq ıdeologııa degenimiz bar, ol mine, osy Smaǵul Sádýaqasovtyń azattyqty ańsap, armandap ótken keshegi sáýleli izderi dep tujyrdy. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Dıhan Qamzabekuly S.Sádýaqasovtyń sońynda qalǵan ádebı murala­ryn búgingi kún únimen túıindedi. Bilimmen sýsyndaýyna sol kezderi qol ushyn bergen dáý­letti adamdardyń adamgershiligi jaıynda bu­ryn-sońdy jurt kóp qanyǵa qoımaǵan qyzyqty derekterdi alǵa tartyp, osy kópshiliktiń kómegi men qoldaýy zaıa ketpegeni, bul keıin sol jurt­tyń ózine S.Sádýaqasovtyń adal qyzmet etýimen qaıtarylǵany búgingi urpaqqa ónege ekeni, onyń órimdeı shaǵynda jazǵan áńgime, romandarynan úlken bir ómir mektebinen ótken adamnyń úni seziletini sóz boldy. Belgili ǵalym Talas Omarbekov Alash ardaqtysyna birjaqty ǵana baǵa berip qoıý qate dedi. Ol alǵashqy ýaqytta keńes ıdeo­logııasyna sendi. Maǵjannyń Lenındi aýdarǵa­ny, Júsipbektiń «Internasıonaldy» tárjima­la­ǵany sekildi Smaǵul da sondaı kezden ótip baryp, ulttyq múdde jolynda kúresti. Onyń jazǵan ádebı syndary ótkirligimen erekshelense: «Táý­elsiz qazaq ádebıetine dál qazir osyndaı syn­shyl­dyq rýhy jetpeı jatyr-aý degen oıǵa qala­syz», dedi. Jazýshy Tursyn Jurtbaı tergeý máli­metteri negizindegi qundy derektermen qa­nyq­tyrsa, ǵalym Danagúl Mahat qaıratkerdi saıası aıyptaý turǵysynan sóz etti. Jaryssózge shyǵyp sóz sóılegen belgili qalamgerler Aldan Smaıyl, Jarasbaı Súleımenov, Saýytbek Abdrahmanov, Búrkit Aıaǵan, Beıbit Qoıshybaev, Se­rik Negımov, t.b. Alash ardaqtysyn ár qyry­nan zerdelep, el Táýelsizdiginiń toıy aıasynda tarıhı ádiletti­lik­tiń qalpyna kelip jatqanyna qoldaý bildirdi. Sonymen, Smaǵul Sádýaqasov denesiniń kúli salynǵan qorap Máskeýdegi «Don zıratynda» jatyr. Qala merııasy ony Qazaqstanǵa alyp ketýge kelisimin berip otyr. Basqosýda Alash ardageriniń kúlin týǵan jerge jetkizý kerektigi jóninde biraýyzdy toqtam jasaldy deýge de bolady. Bar másele – qashan, qaıda, qalaı qoıý? Bir pikir aıtady: qala ortasynda, «Jastar» shaǵyn aýdanynda ornalasqan musylman zıra­ty­na jerlegen jón dep. Bir pikir aıtady: qala syrtynda «Qabanbaı batyr beıiti jaqtan ult­tyq panteon ashyp, S.Sádýaqasov súıeginiń kú­lin sonda qoıý kerek» dep. Osy eki pikirdiń qara­lýy, máseleniń sheshilýi uzaqqa sozylyp ketse ne bolmaq? «Jeti jarǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory Beket Tur­ǵaraev bizge: «Osylaı júrgenimizde Máskeý­de­gi kúl qorabynan da aıyrylyp qalýymyz múmkin, ondaǵylar ózge din adamynyń kúli munda turmaǵan jón degendi de aıtyp jatqan kórinedi. Sondyqtan erte jaryqta Smaǵul Sádýaqasov máıitiniń kúlin týǵan elge jetkizip alǵan jón. Qaıda, qalaı túpkilikti qoıýdy keńinen aqyldasa otyryp, sheshermiz», dedi. Osy oı kókeıge qonady. Qarashash TOQSANBAI, Astana.