Uly Dala ónegesi

О́tkenge kóz salsaq, Eýrazııa dalasyn at tuıaǵymen dúbirletken dańqty Ǵun memleketiniń negizin qalaǵan Móde qaǵan, tutas Eýro­pany Rım ezgisinen azat etip, Batys tarıhynda «qutqarýshy» degen atqa ıe bolǵan atyshýly ǵun qolbasshysy Edil patsha, ısi túrki halyqtarynyń basyn biriktirip, irgeli el etken Býmyn, Elteris-Qutlyq, Eletmish qaǵandardyń baıtaq tarıhymyzda alatyn orny erekshe. Úsh ǵasyr boıy saltanat qurǵan Túrki qaǵanaty zamanynda halyq dáriptep osy úsheýine ǵana «El hany» degen ataq bergen. Bulardyń qaı-qaısysy da halqynyń baǵyna týyp, sol jolda sanaly ǵumyryn sarp etken, kóne zamannan búgingi urpaqqa taǵylymy jetken tulǵalar. Halqymyz Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevty Elbasy dep ataıdy. Bul – halyqtyń júreginen, yqy­la­­synan, shyn peıilinen, rıza­shy­­ly­ǵynan shyqqan sóz. Elbasy – bú­ginde eldigimizdiń sımvoly, bir­­li­gi­mizdiń altyn arqaýy, tutas­ty­ǵy­myzdyń, abyroıly el bolǵan­dy­ǵymyzdyń belgisi. 25 jyl bu­ryn tarıhymyzda tuńǵysh ret tolyq táýel­sizdikke qol jetkizdik. Mem­le­ket basshysynyń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» a??? tty Jol­daýynda: «Bizdiń maqsatymyz – eli baqytty, jeri gúldengen qa­sıetti Otanymyz Qazaqstandy «Máńgilik El» etý! Álemdegi eń damy­ǵan 30 memlekettiń qataryna qosylyp, baı da qýatty eldermen ıyq túıistirý» dedi. Túrkiler búkil tarıh boıynsha úlkendi-kishili 110 memleket qurǵan eken. Al túrki tarıhynda tórt ǵa­syrǵa jýyq jáne odan kóp ýaqyt ómir súrgen memleketterdiń sany – tórteý. Solardyń biri de biregeıi   irgetasyn 1465 jyly Jánibek pen Kereı han qurǵan jáne sońǵy hany Kenesary Qasymulynyń dúnıe salýymen 382 jyldyq bıligi aıaq­talǵan – Qazaq handyǵy. Túrki mem­leketteri ishinde eń uzaq bılik qurǵan birinshi memleket – 623 jyl ómir súrgen Osman ımperııasy, ekinshi memleket 420 jyl ómir súrgen Buhara handyǵy, úshinshisi 408 jyl ómir súrgen Hıýa handyǵy. Túrki birlestigi týraly L.N.Gý­mılev: «Eýrazııa qurlyǵy úsh ret biriktirildi. Alǵashynda ony Uly Túrki qaǵanatyn qurǵan kóne túrik­ter biriktirdi. Túrikterden keıin Shyńǵys han bastaǵan moń­ǵol­dar, keıinnen Reseı óz qolyna al­dy», degen bolatyn. Mine, osylaı, L.N.Gýmılev Eýrazııa qur­ly­ǵy­­nyń birligi, máńgiligi týraly oıyn kóne túrikterden bastaı­dy. 1457 jyly Syǵanaq qalasynyń túbindegi Kóke Kesene degen jerde Ábilqaıyr hannyń qalmaq bı­leýshisi Úz Temir taıshydan jeńilýi bul handyqta kúıreý kezeńiniń bas­talǵandyǵyn kórsetti. Oǵan Ker­eı men Jánibek sultandar bas­taǵan ordaejendik taıpalardyń bólinip ketýi dálel bola alady. De­rek­terge nazar aýdarsaq, Kereı men Jánibek bastaǵan rý-taıpalar Sy­ǵanaq túbindegi shaıqastan keıin Ábil­qaıyr hannyń qaharynan qorqyp, sol­ jyldyń kúz aıynyń sońyn­da dástúrli qystaýlaryna bar­maı, Shý ózeniniń boıyna kele­di. Muhammed Haıdar Dýlatı «Esen­bu­­ǵa han olar­d­y qurmetpen qarsy alyp, qo­nys­tanýǵa Moǵol­stan­nyń b­a­­tys ja­ǵyn­daǵy Shý ózeni alqa­byn­­daǵy Qozy­basyny berdi», dep aıtady. Endi osy geografııalyq ataýlardy karta boıynsha anyqtasaq, on­da Kereı men Jánibektiń Esenbuǵa han­nan alǵan aımaǵynyń shekarasy – Balqash kóliniń ońtústik-batys jaǵalaýy men Shýdyń tómengi aǵy­sy boıyndaǵy alqaptar arqyly, ba­tysy – Talas ózeninen, shyǵysta  Ile ózenine deıingi, al ońtústikte – Ile Alataýynyń soltústik taý jotalary men qyrattary arqyly ótken. Arheolog Madııar Eleýulynyń jarııalaǵan ańyzdarynyń birinde qazaq sultandary bul jerge «qara kúzde» keldi dese, al ekinshisinde «qys túse» dep kórsete otyryp, Kereı­diń han bolyp saılanýy jónin­de bylaı delinedi: «Syrdyń boıynan tyshqan jyly qara kúz­de bir túmen elmen aýa kóshken aǵa­ıyndy Kereı men Jánibek sul­tandar qys túse Moıynqumǵa je­tip­ti. Qumdy qystap shyqqan qalyń el kóktemde Tulparsazda Kereıdi aq kıizge kóterip, han saılap, ózderin «qazaq» dep atapty». Tulparsaz – Shý ózeniniń ja­ǵa­­laýyn­­daǵy saz. Ábilqaıyr hannan bó­linip, júrekterinde azattyq pen bos­tandyqtyń jalyny janǵan elin ertken olar asqan aqyldy, sa­­lı­qaly saıasat júrgize otyryp, Shý men Talastyń alqabynda han­­dyq­tyń alǵashqy týyn tigip, qazaq­tar­dyń el bolyp eńsemizdi kótersek degen tilegin júzege asyrady. Osyn­daı tarıhı oqıǵanyń bastaýy bolǵan shejirege toly bul óńir­diń, taýy men tasy, ár­bir basqan jeri ańyz ben ótken kezeń­der­den syr shertedi. Talas pen Shý ózen­deri­niń ańǵarlary erte za­man­nan túrik­terge qutty qonys, jaıly meken bolǵan. 1991 jylǵa deıin júr­gizilgen arheologııalyq zert­teýlerdiń nátıjesinde bul óńir­de ortaǵasyrlyq qalalar men eldi mekenderdiń sany 143-ke jetken. Tarıhy tereń Taraz óńirinde 1465-1466 jyldary irgesin kótergen qazaq handyǵy Ortalyq Azııadaǵy bi­rin­­­­shi ulttyq memleket, onyń eń basty mańyzy bul handyqty qur­­­ǵan ult – qazaq halqy búginde ómir­sheń­digimen kórinip otyrǵan jurt. Qazaq halqy handyqty quryp qana qoıǵan joq, ony ǵasyrlar óte álem halqy ta­ny­ǵan myqty elder qa­tary­na qosý­ǵa qazirgi ýaqytta eńbek etýde. XVIII ǵasyrda Qazaq handyǵy­nyń basyn qosyp, Qytaıdyń bıli­ginen aman alyp qalǵan Abylaı hannyń saıasaty túrkilik Máńgilik El ıdeıasyn jandandyrýshy tulǵa­nyń erligi. El basyna túsken úl­ken qıynshylyqtan Abylaı han eldi biriktirip, jumyldyryp, so­nyń arqasynda Qazaq elin aman saq­tap qaldy. Endeshe, Abylaı han eldi biriktirgen uly tulǵa bolsa, jańalyǵy jelmen jarysqan HHI ǵasyrda «Máńgilik El» ıdeıasyn múldem jańa sıpatta jańǵyrtyp jal­­ǵastyrýshy sarabdal saıasat­ker Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ekendigin maqtanyshpen aıtýǵa bolady. HH ǵasyrda Keńes Odaǵy­nyń ózi bir ǵasyrǵa jetpeı, 74 jylda qulaǵanyn eskergende bir memlekettiń tórt ǵasyr ómir súrýi­niń qandaı úlken jetistik ekendigi naqtylana túsedi. Qazaq handyǵy ómir súrgen ýaqytymen emes, sonymen qatar, ulan-ǵaıyr jerdi ǵasyr­lar boıy qorǵap qalýymen de erek­shelenedi. Bul óz kezeginde Qazaq handyǵynyń álemde ózindik orny bar uly memleket ekenin áıgileıdi. Ulttyq táýelsizdik, táýelsiz mem­lekettilik – bizdiń ǵasyrlarǵa sozyl­ǵan asyl armanymyz. Osy turǵydan kelgende, memlekettik táýel­sizdigimiz – teńdesi joq jetis­ti­gi­miz. Qolymyz jetken memleket­tik Táýelsizdikten keıingi kelesi Uly armanymyz – Máńgilik El. Elba­synyń Uly armany – Qazaq eli­niń Máńgi El bolyp jasaı berýi. Nursultan Ábishulynyń Máńgilik Eldi Jeti qazynanyń birinshisi etip ataǵany da sondyqtan. «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys HVII sezinde Elbasymyz aıtyp ketkendeı, bizdiń ortaq múd­demiz – turaqty, birtutas jáne ór­kendegen Qazaqstan qurý, Máń­gilik El bolý. Birlik arqyly turaq­ty­lyq­qa, turaqtylyq arqyly ja­sam­­pazdyqqa jol bastaý – bizdiń aı­nymas qaǵıdamyz. Tarıh bir oryn­­da turmaıdy, talaı apatty jaǵ­­daı­lardan, qııan-keski urys­tar men jaýgershilik, otarlyq qys­­paq­tar jáne asharshylyq pen qý­ǵyn-súrgin nátıjesinde oryn al­ǵan demografııalyq kúızelisten ulttyq qasıetin joǵaltpaı shyǵa alǵan qazaq halqy óz táýelsizdigine qol jetkizdi. Endigi jerdegi mindet álemdik órkenıetter tórindegi óz or­ny­myzdy tabý. Buǵan jetýdiń negizi barshaǵa ortaq Máńgilik El ıdeıa­sy tóńireginde toptasý. Máńgilik El degendi — memlekettiń ǵa­syr­­lar toǵysynda, iri derjava­lar arasyndaǵy básekelestikke tótep berip, ózindik qorǵanys saıasatyn ustaný dep túsinýge bolady. Ýaqyt bir orynda turmaıdy, talaı apatty jaǵdaılardan, qııan-keski urystar men jaýgershilik, otarlyq qyspaqtar jáne asharshylyq pen qýǵyn-súrgin saldarynan oryn alǵan demografııalyq kúızelisten ulttyq qasıetin joǵaltpaı shyǵa alǵan qazaq halqy óz táýelsizdigine qol jetkizdi. Endigi jerdegi mindet – álemdik órkenıetter tórindegi óz ornymyzdy tabý. Buǵan jetýdiń negizi – barshaǵa ortaq Máńgilik El ıdeıasy tóńireginde toptasý. Máńgilik El degendi memlekettiń ǵasyrlar toǵysynda, iri derjavalar arasyndaǵy básekelestikke tótep berip, ózindik qorǵanys saıasatyn ustaný dep túsinýge bolady. Máńgilik El, Máńgilik memleket, Máńgilik halyq… Adamzat ta­rı­hynda qanshama memleket osy máńgilikti ańsady. Tarıhtyń túr­li kezeńderinde zamandaryn dúr silkindirgen ımperııalar ózderi saltanat quryp turǵan memleketterdegi saıası-ekonomıkalyq, mádenı jetis­tikterine masattanyp, elderi­niń máńgi jasaıtynyna shúbásiz sendi. Bizdiń dáýirge deıingi tórt myń jyl boıy ejelgi Qos ózen boıyn­da memleketter paıda bolyp, gúl­denýi­men qatar, tarıh sahnasynan ketip, bir-birin aýystyryp jat­qan. Sol kezeńdegi Shýmer men Akkad­tyń, Vavılon men Ýrartýdyń óz za­manynda sapyrylysqan tir­shi­likterin baıandaıtyn jazý kesek­teri qaldy. Islam álemindegi san­syz ımperııalardyń ornyn bas­qan, sýy tartylǵan kólshikteı usaq, bytyrańqy memleketter de kezin­de máńgilikti armandaǵan. Bul memleketterdiń bıleýshileriniń aty-jónine «Shyǵys pen Batystyń ámir­shisi», «Din men senimniń tiregi», «Allanyń jerdegi kóleńkesi» degen astamshyl tıtýldar qosa jazylatyn edi. Mine, bul memleketter by­ty­rań­qylyq pen alaýyzdyq ba­sym bol­ǵandyqtan Máńgilik El bola almady. Táýelsizdik – bizdiń ǵasyrlarǵa sozylǵan asyl armanymyz, teńdesi joq jetistigimiz. Endigi maqsatymyz – Máńgilik El. Egemendiktiń eleń-alań shaǵynda Elbasy: «Kúshimiz – jaýapkershilikte. Birligimiz – áralýan­dyqta. Erkindigimiz – keli­simde. Aby­roıymyz – ıgilikte. Qaýip­­­siz­­di­gi­miz – ashyqtyqta. Táýel­­­s­iz­­­­digi­­miz – seriktestikte. Bola­­­sha­­­ǵy­­myz – búginde», dep aıt­qan bo­lat­yn. Sol kezeńde Mem­leket bas­­shysy halqymyzdyń dúnıe­­ta­­ny­my­nyń túpki mánin tap basyp, onyń eń asyl qasıetterine jú­gin­di. Búginde bul qundylyqtar bizdi alǵa súıreıtin shamshyraq ispettes. Prezıdent alǵa qoıǵan zııatker­lik reformasynyń taǵy bir utym­dy tusy – bolashaǵy birtutas ult­ty, ıaǵnı Qazaqstandy odan ári damytýda qoǵamdy «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy tóńireginde toptastyrý ádisi. Eldiń órkendeýi men táýelsizdigi, azamattyq teń­dik, eńbeksúıgishtik, qoǵamdyq keli­sim men ulttyq birlik, ádildik, zańnyń basymdyǵy, otbasy jáne dástúrler – bul qundylyqtardyń bári memleketimizdiń turaqtylyǵy men ósip-órkendeýiniń tuǵyrly irgetasy ekeni sózsiz. Elbasy bes halyqtyq reformanyń ishinde tarıh­tyń jańa belesinde ulttyń bir­ligin nyǵaıtýdy da tilge tıek etti. Memleket basshysy aıtqan­daı, bizdiń qoǵamymyzdyń kóp­túrliligi – bizdiń kúshimiz. Barlyq azamat quqyǵy da, jaýapkershiligi de teń jáne túrli múmkindikterge birdeı qol jetkizýi tıis. Bizdiń qo­ǵamymyz neǵurlym qýatty já­ne birtutas bola otyryp, tarı­hı tur­ǵyda kóp tildi jáne má­de­nı or­ta­da qalyp­tasty. Birligi myq­ty, i­r­ge­si bútin eldiń qashanda yryz­dy­ǵy mol. Tatýlyqtan asqan qun­dy­lyq joq. Búginde elimiz osynaý baǵa jetpes baılyǵymen maqtana alady. Elbasynyń sózimen aıtsaq, Kók túrikter men Altyn Ordanyń aıbaryn aıtpaǵanda, Qazaq han­dy­ǵy – bizdiń eldigimizdiń túp-tamy­ry. Táýelsiz Qazaqstan halqy­myz­­dyń azattyq jolyndaǵy san ǵa­syr­­lyq armanyn aqıqatqa aınaldyrdy. Memleket basshysy: «Men – óz halqymnyń jolynda basymdy báıgege tikken adammyn» degen bolatyn. Qandaı da bolsyn aýqymdy da, keleli jalpy halyqtyq isterdi oryndaý kim kóringenniń qolynan kele bermesi aqıqat. Ol úshin halyqty uıys­tyryp, uly maqsattarǵa jete­leıtin patrıottyq, ulttyq ıdeıa kerek ekeni, kúmánsiz shyn­dyq. Búgingi jahandaný dáýi­rinde «Máńgilik El» ıdeıasy baǵzy túrki­lik tektik-bolmysymyzdyń, asyl tur­pa­tymyzdyń zamanaýı qaı­ta jań­­ǵyrýynyń, ozyq, qýat­ty el bolyp gúlde­nýiniń kepili. Osy aqıq­at bizdiń barshamyzdy bir maq­sat, bir múdde jolynda El­basynyń tóńiregine biri­gip qyzmet etýge jeteleıdi degim ke­ledi. Aýyzbirlik pen túsi­nistik, qa­ra­paıym syılastyq ústemdik qur­ǵan jerlerge qashanda nátıjeli isterdiń úıir bolatyny belgili. Bizdiń elimizde qalyptasqan etnos­tar tutastyǵy men dostyǵynyń ar­qasynda búginde memleketimiz órkendep, ilgeri basyp keledi. Qazaqstannyń kópetnosty halqy­nyń tatýlyǵy, yn­ty­maq­­tastyǵy, beıbitshiligi – bizdiń eli­­mizdiń eń basty baılyǵy. Darııa QOJAMJAROVA, Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, QR UǴA korrespondent-múshesi, tarıh ǵylym­dary­nyń doktory, professor. TARAZ.