Tótenshe jaǵdaılar – memlekettik másele

Apat aıtyp kelmeıdi. Onyń qashan bolatynyn da naqty eshkim bile almaıdy. Biraq sol oryn alýy yqtımal tabıǵı jaǵdaıǵa ázir bolý, onyń aldyn alý tilsiz apattardan saqtaný bolyp tabylady. Bizdiń elimizde bul kúrdeli de asa jaýapty mindetti Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi atqarady. Keshe mınıstrlikte «2010-2014 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparyn júzege asyrý aıasynda tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý salasyndaǵy qyzmetiniń qorytyndylary týraly» alqa májilisi bolyp ótti. Onyń jumysyna Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysyp, sóz sóıledi. Atalǵan mınıstrliktiń qyz­meti men mindetine saı sońǵy jyldar tótenshe bolyp otyr. Alqa májilisinde baıandama ja­sa­ǵan mınıstr V.Bojko da «ót­ken jyl kúrdeli boldy» dep atap ótti. Almaty, Shyǵys Qa­zaq­stan oblysyndaǵy qar kósh­kinderi men sý tasqyndary, Oń­tús­tik Qazaqstan oblystarynda turǵyn jaılardy sý basyp qalýy, dalalar men orman, to­ǵaı­lardaǵy órtter, jalǵa alyn­ǵan kólder kóleminiń ulǵaıýy, kommýnaldyq sharýashylyqtaǵy apattardyń bári tótenshe jaǵ­daılar qyzmetkerleri úshin kúr­deli jaǵdaıda qyzmet etýdi talap etti. Saqtandyrý kompanııa­larynyń málimeti boıynsha 2010 jyly dúnıe júzi boıyn­sha tabıǵı apattardan 130 mıllıard dollar kóleminde shyǵyn kelgen eken. Al antropogendik apattar boıynsha 222 mlrd. dollar shy­ǵyn kelgen. Sońǵy kezderdegi álem­degi, sonyń ishinde Eýropa­daǵy, Avstralııadaǵy, Oń­­tústik Amerıkadaǵy adam ómirin jalmap jatqan orasan qar kóshkin­deri, sý tasqyndary, muz­dy jaýyn­dar, energııa qýa­tyn óndi­retin óndiris oryn­daryn­daǵy apat­­tar dúnıe júzi­niń qaýym­das­tyǵyna, ár memleketke tabı­ǵı apattarǵa qarsy turý úshin birlese kúsh biriktirý jáne bar­lyq sharalardy qaras­tyrý qa­jet­ti­gin eskertip otyr. Bul kúnderi Qazaqstan aı­maǵy da tabıǵı apattardan kende emes. Qaqaǵan aıazdy kúnderi aýyl­dardy muzdy sýdyń basyp qalýy, qaladaǵy jylý qazan­dyq­tarynyń isten shyǵýy, elektr qýaty kózderiniń úzdiksiz óshýi, t.b. tolyp jatqan apattar­dyń oryn alýy alańdatarlyq ahýal. Jaryqtyń, jylýdyń nelikten bolmaýy nemese órttiń shyǵýy, sýdyń basýy nelikten oryn alyp jatqandyǵy adamdar­dy tolǵan­dyrýy tıis emes. Bul oraıda ózine tapsyrylǵan mindetti oryn­damaǵan, der kezinde órtti sóndire almaǵan nemese tehnıka­sy jetkilikti bolmaǵan, tabıǵı apattyń aldyn ala al­maǵan tıisti mekemeler jaýap berýge tıis. Ol prob­lemalardy ha­lyqty apattan qut­qarý isine ara­lastyrmaý qajet. Endi mınıstr­lik osy máselelerdi túbegeıli sheshý jolyna bet burǵan kóri­nedi Bul oraıda mınıstr negizgi ba­sym­dyq óńirlerdi tasqyndar men órtterden qorǵaý deńgeıin art­tyrý jónindegi Memleket basshy­sy­nyń tapsyrma­la­ryn jú­ze­ge asyrý bolyp tabyla­dy deıdi. Mı­nıstrlik tótenshe jaǵdaı­lar­dyń aldyn alý jáne onyń zar­dabyn joıý salasynda ótken jy­ly dú­leı zilzalanyń jáne apat­tar­dyń saldaryn joıýmen tikeleı aına­lysyp qana qoımaı, eń bas­tysy, olardan týyndaıtyn qaýip-qater­lerdi aýyzdyqtaýǵa, áleý­mettik, ekonomıkalyq jáne eko­logııalyq jú­ıe­lerge yqpal etýin tómen­detý­ge úrdis qalyp­tas­qandyǵyn aıtty. Bul jumys­tardy tıimdi atqarý úshin mınıstrlik ótken jyly Mem­leket basshysynyń, Par­la­ment­tiń já­ne Úkimettiń qoldaýyn alyp, tóten­she jaǵdaılardyń aldyn alý jónindegi sharalardy memlekettik josparlaýda negizge alatyn qujattarǵa engizýge bas­tamashy­lyq jasady. Ońtústik Qazaqstan oblysyn­daǵy Syrdarııa ózeninde Kók­saraı sý rettegishtiń birinshi sý jiberý kesheniniń iske qosylýy kóktemde 920 mln. tekshe metr tasqyn sýlaryn shoǵyrlan­dyrý­ǵa, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy 71 el­di-mekenniń jyl saıynǵy sý as­tyn­da qalý qaýpinen qutylýyna múm­kindik berdi. «Astana qalasyn Esil ózeniniń tasqyn sýlarynan qorǵaý» keshenin jobalyq qýa­tyna shyǵarý ótken jylǵy kók­temde 30 mln.tekshe metrden asa tasqyn sýlarǵa bóget bolý múm­kindigin berdi jáne qalanyń sol jaǵalaýy men shet jaqtaryn sý basýynyń aldyn aldy. Sol sııaqty Shýche-Býrabaı kýrortty aımaqtaǵy qazirgi zamanǵy úsh órt deposynyń paıdalanýǵa berilýi eldi mekenderdi orman alqaptary men Býrabaı ulttyq tabıǵı baǵyn tilsiz jaýdan qorǵaýdy aıtar­lyqtaı kúsheıtti. Baıandamashynyń aıtýynsha, taý-ken jáne munaı salasyndaǵy iri kásiporyndar qaýipsizdigi mı­nıstrliktiń úzdiksiz baqylaýynda tur. Qaýipti nysandarda qaýipsiz­dikti qamtamasyz etetin qabyl­dan­ǵan keshendi sharalar aýyr jaǵdaıdaǵy jaralanýdy 2 esege, ólim jaǵdaılaryn 1,4 esege kemitýge múmkindik beredi eken. Bilim jáne densaýlyq saqtaý ǵımarat­tarynda órt qaýipsizdigine erekshe nazar aýdarylady. Respýblıka bo­ıynsha barlyǵy 1478 bala­lardy saýyqtyrý lagerleri, 2086 bilim berý, 2426 densaýlyq saqtaý nysandary tekserilgen. Osyndaı kóptegen tekseristiń arqasynda órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy materıaldyq shy­ǵyn­dy 9,9 paıyzǵa azaıtýǵa qol jetti. Qazirgi ýaqytta memleketara­lyq yntymaqtastyq sheńberinde Reseı Federasııasy jáne Qazaq­stannyń shekaralyq aýmaqtaryn­da tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne onyń saldaryn joıý sa­lasyndaǵy ózara is-qımyl qa­lyptasty. О́rt jáne ónerkásipter qaýipsizdigi máselelerinde EQYU Sammıtin ótkizgen kúnderdegi jumystyń oń tájirıbesin esepke ala otyryp, Astana jáne Almaty qalalaryndaǵy Qysqy Azııa oıyn­­­­dary ótkiziletin nysandarda keshendi pysyqtalýda. Sol sııaq­ty óńirlik qurylymdardy jasaq­taý boıynsha belsendi jumystar júrgizilýde. Mınıstrliktiń shu­ǵyl den qoıý kúshteri 2010 jyly 8976 adamdy qutqardy, tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan aımaqtan 12486 adam kóshirilgen. 64916 jedel shyǵý oryndalyp, 879 zardap shegýshige alǵashqy medısınalyq járdem kórsetilgen. Bul maqsatta tótenshe jaǵdaılarǵa shuǵyl me­dı­sınalyq den qoıý júıesine túbegeıli ózgerister júrgizildi. «Qazaqstan temir joly» AQ-pen birlesip, «Densaýlyq» jáne «Jár­dem» mamandandyrylǵan emdeý-dıagnostıkalyq poıyzdar shy­ǵa­ryldy. 2010 jyldyń qorytyn­dy­lary boıynsha «Densaýlyq» po­ıyzy «Qazaqstandaǵy jyldyń №1 tańdaýy» Ulttyq syıly­ǵynyń «Áleýmettik jaýapkershilikti joba» nomınasııasynda jeńimpaz atandy. Mınıstrlik jumysyn qory­tyn­dylaǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov eldegi tótenshe jaǵdaılarmen jaqsy tanyspyn dedi. О́tken jyly jedel jáne júıeli túrde únemi sizderdiń mınıstrlikke qatysty másele­lerge nazar aýdardyq. 2010 jyl óte kúrdeli bolǵany anyq, keıbir oryn alǵan jaǵdaılardy der mezetinde aqsha bar ma, joq pa nemese tehnıka bar ma, joq pa degen máselelerge qaramastan sol sátte sheshýge týra keldi. Sondyqtan men osyndaı qy­syl-taıań kezde ózderine jaýapkershilikti alyp, aýyrtpalyq­tar­dy kótere bilgen adamdarǵa alǵy­symdy bildirgim keledi. Degenmen, soǵan qaramastan ózekti máseleler áli barlyǵyn aıtqan Úkimet basshysy ony joıý joldaryn qarastyrý qa­jet­tigin eskertti. Barlyq baǵyt­tar boıynsha negizgi mindetter belgilendi. Endi olardy tek oryndaý ǵana qajet. Árıne, ús­timizdegi jyl 2009 nemese 2010 jyl emes, ekonomıkamyz álde­nip keledi, sondyqtan qarjy máselesin taǵy bir pysyqtap al­ǵan durys bolady. Qazir jaq­sy bir jeke seriktestik týraly ja­ńa zańnyń jobasy Parlament qaraýyna usynyldy. Tek bıýdjettik qarjylandyrýǵa ǵana qarap qalmaı, bıýdjetten tys qor­lardy tartý, ásirese jeke seriktestikterdi qarastyrý qajet. Mun­daı amal álemdik táji­rı­bede bar. Al tótenshe jaǵdaı­lar tikeleı memlekettiń máse­lesi bolyp tabylady. Halyq tóten­she jaǵdaılarǵa tap bol­ǵan­da problemalardy suramaı­dy, kó­mek kórsetilýin talap etedi. Kó­mek qolyn sozý sizderdiń tikeleı mindetterińiz, degen Úki­met bas­shysy tótenshe jaǵdaı­dyń ba­ry­sy tıisti jaýapty adam­dardan qatań suralatynyn jetkizdi. Aleksandr TASBOLATOV.