2012

Galaktıkalyq úndesý men evolıýsııalyq ilgerileý tabaldyryǵy Maııa kúntizbelerin jete zert­tegen áıgili ǵalym Hose Ar­gýel­les (1) 2012 jyldy búkil álem­dik evolıýsııalyq ilgerileý men galaktıkalyq sınhrondyq úndesý kezeńi dep beker atamaǵan. Sebebi, atalmysh jyl 5000 jyldyq tarı­hy bar tas eskertkishterge tańba­lanǵan baıyrǵy maııa kúntizbe­sin­degi sáýegeılik dáýirdiń sońy bol­maq. Dálirek aıtqanda, 2012-degi 21 jeltoqsan – 13 bólikten tura­tyn maııalardyń 5126 jyl­dyq uly sıklynyń aıaqtalyp, bir jú­ıege kiretin Kún, Merkýrıı, Sholpan, Jer, Mars, Iýpıter, Satýrn, Ýran, Neptýn jáne Plýton syndy on planetanyń galaktıka­lyq múshelden shyǵatyn mezgili. Tún ortasynda Kún men Tún teńelip, kezinde Isaak Nıýton ashqan tar­tylys zańynyń ǵalamat kúshiniń áserinen Kún de, Jer de, Kún júıesindegi ózge planetalar da aspan álemindegi Qus jolynyń ekvatorynan ótetin galaktıka­myz­dyń dál ortasyndaǵy “qara tesikke” baǵyttalǵan os boıyna sap túzeıtin bolady. Bul ǵajap qubylystyń naqty bolar mezgilin matematıka turǵysynan, álemde aldyna jan salmaǵan maııa abyz­dary bizdiń zamanymyzdan 3114 jyl buryn boljap, tipti, kelesi galaktıkalyq sherýdiń 26000 jyl ótken soń ǵana qaıtalana­ty­nyn kesip-piship ketken syńaıly. Uly sıkl támamdalatyn 2012 jyl bul kúnde búkil álem na­zarynda. Onyń ústine atal­mysh galaktıkalyq qubylystyń tym jaqyndap qalǵanyn qazirgi zaman astronomdary da teriske shy­ǵa­ryp otyrǵan joq. Sondyq­tan nebir aıtýly ǵalymdardyń dáıekti paıymdarymen qatar san qıly sáýe­­geılik boljamdar da, qorqy­nyshty alypqashpa ma­qalalar da, fantastıkalyq kıno-baıandar men kitaptar da kese-kóldeneńdep, pi­kir-saıysqa túsý­de. Olardyń ishin­­de áıgili vızıonerler de, fýtýrologtar da, sosıologtar da, eko­fılosoftar da barshylyq. Bul toptaǵylardyń bir bóligi 2012 jyly oryn alatyn álgi quby­lys­ty tek qana jamandyqqa jorysa, ekinshi bóligi ony búkil álemniń qaıta túleıtin, adamzat sanasy­nyń samǵap kóterilip, kúrt ilgerileıtin ári tazaratyn mezgili dep, jaqsylyqqa burady. Sondyqtan jamandyq ózimen ketsin degen nıetpen ony jastanǵan oı-pikir­lerden at-tondy aýlaq ustap, tek jaqsylyqqa baǵyttalǵan ári ǵy­lymı dáleldermen dáıektelgen túıindi paıymdardy ortaǵa sal­ǵan­dy jón kórdik. Endeshe, baıyrǵy zamanda qa­zir­gideı ozyq tehnologııasyz-aq ǵylym men bilimniń, ásirese, matematıka men arhıtektýranyń shyńyna jetip, aspan deneleri­niń san qıly sıkldaryn qolmen qoıǵandaı dál anyqtap, ýaqyt pen keńistiktiń syryn tereń uqqan, bolashaqty da dál boljaı bilgen jáne sonyń nátıjesinde álemde teńdesi joq ozyq órke­nıet ornatqan maııalardyń psı­hı­kalyq bolmys-bitimin olar­dyń shamandyq nanym-senim­deri­men ushtastyra zerttegen, “2012 jyl: Kesalkoatldyń qaı­ta oralýy” jáne de basqa kitaptar men Amerıkanyń eń aıtýly jýrnaldarynda jaryq kórgen ondaǵan ǵylymı maqala­lardyń avtory Denıel Pınchbek túıindegen sony paıymdarǵa (2) bir sát nazar aýdaraıyq. Ǵalym óz eńbekterinde 2012 jyly oryn alýy múmkin qaýip-qaterdi joqqa shyǵarmaıdy, bi­raq álgilerdiń saldaryn azaıta­tyn tıimdi joldardyń da bar ekenin eskerte kelip, olardyń úl­ken qar­qynmen ózgerip kele jat­qan adam sanasymen baıla­nysty ekenin alǵa tartady. Denıel Pınch­bek qa­zir­gi kezde adam sanasyn ózgertýge ıtermelep otyrǵan bas­ty sebepterdi úsh topqa bóledi. Birinshi topqa ol ekologııalyq daǵ­darys pen kúrt ózgerip kele jat­qan klı­matty jáne sonyń sal­darynan tuqymy quryp bara jat­qan jan-janýarlar dúnıesi men tabıǵı baılyqtardyń sar­qylýyn, ekinshi topqa tez ilgerilep kele jat­qan aqparat tehno­logııa­laryn, ásire­se, óte jyldam damyǵan ınternet ǵalamtory men uıaly baılanys quraldaryn, sol sııaq­ty keleshekte saldary joıqyn apatqa soq­tyrýy múmkin nano­teh­nologııa­lardy, al úshinshi top­qa qolmen ustap, kóz­ben kórýge áste bolmaı­tyn tele­pa­tııalyq, ekstrasensor­lyq nemese psıhofızıkalyq qu­by­lystardy jat­qyzady. Joǵary­da atalǵan­dardyń bári de adam sanasy men psıhıkasynyń óz­gerýine úlken yqpal jasaıtyn faktorlar ekenin aıta kelip, ǵalym eń sońǵy top­taǵy adamnyń telepatııalyq, eks­trasensorlyq jáne psıho­fı­zı­kalyq qabilet­terine aıryq­sha mán berý kerektigine nazar aýdara­dy. Sebebi, Denıel Pınchbek ózi sııaqty adam­nyń álgindeı erekshe qabilet­teriniń syryn uǵý­dy zertteý ju­my­synyń negizgi ózegine aınaldyr­ǵan aǵylshyn ǵalymy Rýpert Sheldreıktiń engizgen “adam psı­hıkasynyń mor­fo­genetıkalyq óri­si” degen termındi basshylyqqa ala otyryp, telepatııalyq qasıet pen qabilet kópshilik nazaryna ilikken saıyn jáne olarǵa kóńil neǵurlym kóbi­rek bólingen saıyn kúsheıe túse­tinin alǵa tartady. Ǵalym­nyń bul paıymy negizsiz emes. О́ıt­keni, mundaı tujyrymǵa ol maııa sha­man­darymen (baqsy­lary­men) ete­ne aralasa júrip, olar­dyń mor­fo­genetıkalyq órisin zertteý bary­synda kóz jetkizgen. Mor­fo­gene­tıkalyq óristiń ıtterge de tán qubylys ekenin Rýpert Sheldreık naqty dáleldepti. Ǵalym ártúrli ıttermen arnaıy eksperı­ment júr­gizip, olardyń bólme­leri­ne arnaıy ornalastyrylǵan vıdeo-kameralar arqyly 200 ıttiń telepa­tııalyq qabile­tin anyqtaǵan.Ǵalym ıtter­diń alysta júrgen ıeleriniń úıge bet alǵan árbir sátin aınyt­paı sezip, mazasyzdana bas­taıtynyna kóz jetkizgen. Ǵylym men adamzattyń rýhanı qundylyqtarynyń baılany­syn óz zertteýleriniń basty nysa­nasyna aınaldyrǵan ári adam sanasy men seniminiń ǵalamdy ózgerte alatyn qýatty kúsh ekenine óziniń de, ózgeniń de kózin jetkizgen áıgili amerıkalyq ǵalym Gregg Breıdenniń (3) qundy pikiri de aıtýǵa turarlyq. Ol – baıyr­ǵy maııalar ashqan astronomııa­lyq zańdylyqtar men olardyń sáýegeılik oı-pikirlerin qazirgi fızıka ǵylymynyń nátıjeleri­men sabaqtastyra zerdelep, kvant­tyq teorııamen sheber ush­tas­tyra bilgen ǵulama. Kezinde “Martın Marıetta Aerospeıs” kompanııasynyń áýeǵaryshtyq kompıýterler júıesin jasaqtap, “Sısko Sıstems” korporasııasy­nyń tehnıkalyq jetekshisi bol­ǵan Gregg Breıdenniń ǵylymı týyndylary búginde 14 tilge aý­darylyp, 23 elde jaryq kórgen. Ol – “Sana kody”, “Qudiretti matrısa” sekildi birneshe qundy eń­bekterdiń avtory. Oıshyl ǵalym 2012 jyldyń sońyna taman oryn alatyn joǵaryda atalǵan galak­tıkalyq qubylystyń saldary Jer magnıt órisiniń ózgerýine nemese magnıt polıýsteriniń kúrt aýysyp ketýine (ınversııaǵa) áke­lip soqtyrýy da múmkin degen boljam jasaıdy. Breıden óz paıymdaýlarynyń negizsiz emes ekendiginiń dálelderi retinde Kún betindegi daqtar men joıqyn magnıt daýyldarynyń araǵa 10-11 jyl salyp qaıtalap, burynǵydan beter údep otyratynyn, sol sııaq­ty, 2000 jyly shegine jetken Jerdiń magnıttik belsendiliginiń qazirgi kezde 38 paıyzǵa tómen­degenin tilge tıek etip, álemde 1800-shi jyldan bermen qaraı júrgizilip kele jatqan ǵylymı eksperımenttiń nátıjesi kórsetip otyrǵandaı, sońǵy 100 jylda Jer magnetızminiń 7 paıyzǵa kemip ketkenin kóldeneń tartady. Ǵalym silteme jasaǵan jáne bir geologııalyq derek kózine qara­ǵanda, keıingi 76 mıllıon jyl ishinde magnıttik ınversııa Jerde 171 ret, onyń ishinde sońǵy 4,5 mıllıon jyl ishinde 14 márte qaıtalanǵan syńaıly. Gregg Breıdenniń adam sana­syna qatysty basqa paıymdaý­lary da eshkimdi beı-jaı qaldyr­maıdy. 1993 jyly ǵalym Jerdiń magnıt órisi aýytqýynyń adam mıyna qanshalyqty áser etetinin anyqtaý úshin halyqaralyq deń­geı­de nysanaly zertteý júrgizgen bir top ǵalym ashqan keremet jańalyqtyń kýási bolǵanyn aıta kele, zertteý nátıjesinde álgi ǵa­lymdar, birinshiden, adam mıyn­da mıllıondaǵan magnıt bólshek­teri­niń bar ekenin dáleldese, ekinshiden, álgilerdiń Jer magnıti órisimen tikeleı ún qatysyp otyratynyna kóz jetkizgen. Bul ǵajap ǵylymı jańalyq Breıdenge ózin kópten oılandyryp júr­gen jáne bir jumbaq qubylystyń syryn uǵýǵa jol ashady. Adam mıyndaǵy magnıt bólshekteriniń syrttan keletin elektromagnıttik terbelisterdi qabyldaıtyn qasıe­ti men qabiletin Gregg Breıden mýzykanttar men sýretshilerdiń Aı tolǵan sátti asyǵa kútetininiń eń basty sebebi dep paıymdaıdy. Oıdy oı qozǵaıdy demekshi, joǵaryda atalǵan zańdylyqqa súıensek, Aıdyń elektromag­nıt­tik órisi teńiz sýlarynyń aýyq-aýyq jaǵadan aýlaqtap, tartylýy men keıin serpilýine qalaı áser etse, adamzatqa da, faýna men floraǵa da dál solaı áser etetin bolǵany ǵoı. Demek, Breıdenniń Aıdyń elektromagnıttik qýatyn adam mıyndaǵy magnıt bólshek­ter­ge tikeleı áser etetin, shaby­tyn shalqytatyn faktor retinde qarastyrýy sanaǵa qonatyn pa­ıym. О́ıtkeni, ǵylym dáleldegen jáne bir derek (4) boıynsha, Jerdegi sýdyń kólemi men adam organızmindegi sýdyń quramy 70 paıyzdy qurasa, adam mıyndaǵy bul kórsetkish 85 paıyzǵa teńele­di eken. Demek, teńiz sýlaryn qoz­ǵaıtyn Aıdyń qýaty adam mıyn­daǵy sýǵa da dál solaı áser etetinin túsiný qıyn bolmasa kerek. О́z tujyrymynyń durysty­ǵyn tereńirek dáleldeı túsý úshin Gregg Breıden jáne bir-eki mysal keltiredi: 1909 jyly brıtandyq fızık Djefrı Ingram Teılor ǵylymı eksperıment jasap, álgi eksperımentti syrttaı baqylaǵan adamnyń elektromagnıttik órisi­niń nemese terbelisiniń eksperı­ment jasalǵan bólmedegi kvant­tyq bólshekterdiń “tártibine” tikeleı áser etkenine kóz jetkizedi. 1998 jyly Teılordyń álgi eksperımentin Izraıldiń Veısman ınstıtýtynyń ǵalymdary da qaıtalap, týra sondaı nátı­jege qol jetkizedi. Olar Teılor ashqan jańalyqtyń durystyǵyna kóz jetkizip qana qoımaı, álgin­deı eksperımentke neǵurlym kóp adamnyń nazary aýsa, eksperı­ment te soǵurlym nátıjeli bola­tynyn dáleldegen. Gregg Breıden atalǵan eksperımentterdiń nátı­je­sin negizge ala otyryp, adam­zat­tyń sanasy bir fokýsqa baǵyt­talsa óte pármendi qýat kózine aınalatynyna tıtteı de kúmán keltirmeıdi. Demek, kópshilik qaýym bile bermeıtin bul quby­lysty búkil adamzat biletindeı etip dáripteý qajettigi suranyp-aq tur. Onyń ústine adam sana­synyń pármendi kúsh ekenin basqa ǵalymdar da quptaıdy. Mysaly, Japonııa ǵalymy Masarý Emoto­nyń (5) sana qýatyna qatysty kózqarasy Rýpert Sheldreık pen Gregg Breıdenniń paıymdaryn odan beter tereńdete túsedi. Sýdyń qasıeti men qyr-syryn jan-jaqty zerttep, álemdik máni bar jańalyqtar ashqan Masarý Emoto – tól tilimizdegi “sýdyń da suraýy bar” degen aksıomanyń negizsiz emes ekenin ǵylymı tur­ǵy­dan shyńyna jetkize dálelde­gen danyshpannyń dál ózi. Mysa­ly, ǵalymnyń eńbekterine www.spiritofmaat.com (Internet-jýrnal) bergen oń pikirdiń oryssha mátini bylaısha sóıleıdi: “Masarý Emoto rasshıfrovyvaet ınformasııý, zalojennýıý v krıstallah zamorojennoı vody, - ı polýchaet potrıasaıýshıe rezýlta­ty! Eslı vy do sıh por somnevaetes v tom, chto vashı myslı vozdeıstvýıýt na mır vokrýg vas, poznakomtes s trýdamı Emoto.” Álem­dik ǵalamtor júıesiniń biri - Kraıon saıty (www.kryon.com) ja­rııalaǵan tómengi joldar al­dyń­ǵy pikirdiń mánin tereńdete túsedi: “Eksperımenty ıaponskogo ýchenogo Masarý Emoto ýbedıtelno demonstrırýet vlııanıe, okazyvaemoe chelovecheskım soznanıem na materııý – v dannom slýchae na vodý.” (Bul pikirler ǵalym eńbekteriniń 2006 jyly orys tilinde jaryq kórgen nusqalary­nan alynǵandyqtan sol qalpynda berilip otyr.) Shyndyǵynda da, Masarý Emoto – sýdyń kóre alatyn, estı alatyn, tipti estigen-kórgenderin jadyna toqı alatyn jáne jaqsy sóz ben jaman sózdi ajyrata biletin, tipti, qulaq quryshyn qandy­ratyn sazdy mýzykadan sýdyń “jadyrap”, dóreki sóz ben unam­syz únnen “kúızeletin”, biraq hımııalyq quramy únemi turaqty qalpynda qalyp, fızıkalyq qu­ra­my tolassyz ózgerip otyratyn ǵajaıyp qasıetterin jan-jaqty asha bilgen ǵalym. Masarý Emo­tonyń zertteý jumystarynyń eń basty qundylyǵy SÝDYŃ adam sanasy men jan-dúnıesindegi emo­sııasyn taban astynda seze qoıatyn qabileti men búkil jahan­daǵy san qıly elektromagnıttik terbelisterdiń birin qaldyrmaı sezip otyratyn ári sińirip alatyn múmkindiginiń sheksiz ekenin dá­lel­dep bergendiginde jatyr. Adam­zat armandap júrgen ortaq tildi ǵulama ǵalym sýdan, dálirek aıtqanda sýdyń muz qalpyndaǵy krıstaldaryn mıkroskop arqyly zerttegen kezde tabady. Adam sanasy­nyń sýdyń fızıkalyq qu­ra­myn ózgerte alatyn qýatyn basshylyqqa ala otyryp, 1999 jy­ly Masarý Emoto Japonııa­nyń eń úlken kóli – Bıvany tazartýǵa bel baılaıdy. Sebebi, dál sol kezderde: “Bıva taza bolsa, Japonııanyń barlyq sýy taza bolady”, degen japondyqtardyń eski maqaly máninen aıyrylǵan­daı bolyp, búkil halyq pir tuta­tyn álgi kól qalyń baldyrdan qat­ty lastanyp, ıistene bastap­ty. Masarý Emotonyń uıymdas­tyrýymen belgili bir kelisilgen ýaqytta Japonııanyń “Kıeli qur­saq” nemese “Ana kól” atanyp ketken Bıvanyń jaǵasyna 350 shaqty adam jınalady. Olardyń arasyna 97 jastaǵy aýzy dýaly ári sóz rýhyn óte qadirleıtin Emotonyń ustazy Nobýo Sıoıa esimdi abyz aqsaqal da kelip qo­sylady. Kelgen adamdardyń bas­ty maqsaty Jaratqanǵa jal­bary­nyp, Bıvanyń tazalyǵy men álem­niń tynyshtyǵyn tilep nıet qylý bolǵan. Ustaz aqsaqaldyń basshylyǵymen 350 adam qosyla shyrqaǵan duǵaly án aınalany jańǵyrtyp, kól aıdynyn sharlap ketedi. Álgi basqosýdan keıin bir aı ótpeı-aq jergilikti gazetter kıeli kóldiń tazara bastaǵany jaı­ly aqparat taratady. Osydan soń Masarý Emotonyń adam sa­nasy men sol sanadan órbıtin sóz rýhynyń materııany ózgerte ala­tyn qýatyna degen senimi buryn­ǵydan da kúsheıe túsedi. Ǵalym endi bul qubylystyń ǵy­lymı negizin izdeıdi. Izdegen jo­ǵyn ol áıgili Albert Eınshteın­niń qýat tabıǵatyn beıneleıtin E=MC² formýlasynan tabady. Sebebi, álgi formýlanyń máni qýat(E) massa(M) men sáýle(C) jyldam­dyǵy kvadratynyń kó­beı­tindisine teń degen zańdylyq­ty bildiredi. Biraq Masarý Emoto Eınshteın formýlasyndaǵy sáý­le degen uǵymdy sana degen uǵym­men al­mastyryp qoldana­dy. Me­nińshe, japon ǵalymyn osy bir batyl­dyǵy úshin jaz­ǵyrý­dyń reti joq sııaqty. О́ıtkeni, sananyń jyl­damdyǵy sáýleniń jyldam­dy­ǵynan ozbasa, qala qoımaıdy ǵoı. Al endi osy tur­ǵydan Eınshteın for­mý­lasyn qolda­nyp, Jer betindegi alty mıllıard halyqtyń qýa­tyn sonshama halyqtyń massa­sy men sonshama adamzattyń sana jyl­damdyǵy­nyń kvadratyna kó­­beıtsek, nátı­jesi sheksiz kvın­tıllıard san bolaryn kózge eles­tetý qıynǵa soqpasa kerek. Demek, sanadan shyqqan elek­tromagnıttik ımpýls búkil ga­laktıkany sharlap ketetinine kú­mán keltirýge bol­maıdy. Mun­­daıda ara qashyq­tyq­t­yń qandaı da bir alystyǵy adam sanasynyń jyldamdy­ǵyna tos­qaýyl bola almaıdy. Onyń ústine qazirgi ǵylymdar syryn uǵa bastaǵan telepatııa­lyq qu­bylys pen kóripkeldiktiń de astarynda kvant­tyq fızıka­nyń qaǵıda­lary jatqanyn keıingi kezde ashylǵan ǵylymı jańa­lyqtar men zańdylyqtar tolyq dálel­dep otyr (6). Dál osy tusta dana halqy­myzdyń “Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe?” degen jumbaq naqyly eriksiz eske túsedi de kóńildiń júırik ekenin birden moıyndaısyń. О́ıtkeni, kóńildiń kózi sana emes dep kim aıta alady? Ony bylaı qoıǵanda sana qýaty men sanadan bastaý alatyn sóz magııasynyń qýatyna sený - álemdik ámbebap fenomen. Máselen, óz tilimizdegi “Jaqsy nıet – jarym yrys”, “Kóp tilese kól bolady”, “Batamen er kógeredi” sekildi maqal-mátel­der­men qosa turmys-saltymyz­daǵy ejelden kele jatqan jaq­sylyqqa baǵyshtap, jastarǵa bata berý, asqa bata berý nemese erterekte qurǵaqshylyq jyl­dary Jaratqannan jańbyr tilep, tasattyq berý dástúri erikkenniń ermegi emes qoı. Munyń barlyǵy da adamzattyń sana qýatyna, sanadan órbıtin sóz qudiretine senýdiń ómirdegi shy­naıy kórinisteri. Sosyn mun­­daı senimniń búkil adamzat­qa tán qubylys ekeni de daý týǵyzbaıdy. О́ıtkeni, joǵary­daǵy ǵylymı eksperımentterdiń nátıjeleri osy pikirdi jan-jaqty dáleldep tur. Demek, budan shyǵatyn qory­tyndy mynaý bolmaq: 2012 jyl­dan adamzat tek jaqsylyq kútse ǵana aman ótedi. Sosyn, planetalar sapqa turatyn 2012 jyldy adamzat sanasyn ózger­tetin jáne ony galaktıkalyq deńgeıge kóte­retin uly tabal­dyryq dep qabyl­daý qajet. Dál osy jerde basyn ashyp aıta ketetin jáne bir shyn­dyq mynaý: múshel jaspen baı­la­nysty oryn alatyn qaýip-qater­lerdi joq­­qa shyǵarýǵa múlde bolmas, biraq maııa kún­tizbesindegi uly sıkldyń sońyn “aqyrzaman” dep qabyl­daýdan aýlaq bolǵan durys. О́ıtkeni, ondaı sıkldar buryn da bolǵan, keıin de bola beredi. Máselen, maııalardyń esebi boıynsha, kelesi sıkldyń rettik sany besinshi bolmaq. Sebebi, maııa kos­mologııasynda kelesi uly sıkl Besinshi kún dep atalady. Demek, tirshiliktiń jal­­­ǵa­sa beretinine maııa astro­nom­dary men astro­logtary da kúmán keltirmegen. Endeshe, 2012 jyly bolatyn planetalar sherýin tek jaqsy­lyq­qa bastaı­tyn uly nyshanǵa jo­ryp, sana fokýsyn da tek jaqsy­lyqqa baǵyttaý – jarqyn bola­sha­ǵyn oılaıtyn árbir aza­mattyń mindeti. Sondyqtan 2012 jyldy adamzat sanasyn galaktı­kalyq deń­geıge kóteretin, ja­man­dyq bit­ken­niń bárin artta qal­dyryp, SANANY tazarta­tyn, búkil adamzatty jańa da uly dáýirge shy­ǵaryp salatyn kıeli tabal­dyryq dep qabyl­daıyq, aǵaıyn. Bul uly senimdi adam sanasyna uıalatatyn ámbe­bap tetik tek aqparat quraldary ekenin eskere otyryp, osy maq­satqa tez jetý úshin gazetter men jýrnaldar, radıo men telearnalar jáne ınternet jelileri jaq­sylyq ıdeıa­syn dáripteýge ju­my­la kirisse, nur ústine nur bolar edi degen tilek bildirgim keledi. Ádil AHMETOV, senator,Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. _____________________ QOLDANYLǴAN ÁDEBIETTER 1. Hose Argýelles. Faktor maııa. Zagadka 2012. “Sofııa”, 2010. 2. Gregg Breıden, Pıter Rassel, Ervın Laslo..., Denıel Pınchbek ı dr. 2012: Okno vozmojnosteı. Vzglıad na mır v epohý peremen glazamı vsemırno ızvestnyh ýchenyh, vızıonerov ı ıssledovateleı. Moskva, 2010., Atalǵan jınaqqa bas-aıaǵy 24 ǵalymnyń tańdaýly maqalalary kirgen. 3. Aldyńǵy siltemeni qara­ńyz. 4. Masarý Emoto: Poslanıe vody: Krıstally jıznı. Perevod s angl., Mınsk, 2006; Poslanıe vody: Taınye kody krıs­tallov lda. Perevod s angl., Moskva, “Sofııa”, 2006; Poslanıe vody. Perevod s angl., Mınsk, 2006. 5. Masarý Emotonyń atalǵan eńbekterin qarańyz. 6. Karl Maret. Zagadka 2012 goda. Ǵalymnyń bul maqalasy joǵaryd­aǵy ekinshi siltemede kórsetilgen ǵylymı jınaq­tyń ishinde.