Baǵa baqylaýǵa baǵynbaı tur

«Aıtaqtaı, aıtaqtaı qasqyrdan da uıat boldy» degen eken baıaǵyda jalqaý ıtterine ókpelegen bireý. Sol aıtpaqshy, ishki rynoktaǵy júgensiz ketken baǵany aýyzdyqtamaq bolǵan aıqaıdan da ázirge eshteńe shyǵar emes. Baǵa ósýine qarsy kú­restiń tıimsizdigine eń aldymen kabınette oty­ryp jalǵan aqparat beretin jergilikti ákimdikter men salalyq mınıstrlikter kináli me degen oı týady. О́tken seısenbide bolǵan osy jyldyń al­ǵash­qy Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr bar­lyq óńirlerdiń ákimderi men salalyq mınıstr­lerdiń ishki rynoktaǵy azyq-túlik baǵasynyń jaǵ­daıy týraly esepterin tyńdady. Barlyq ákim­der biraýyzdan baǵanyń, ásirese halyq kóp tutynatyn áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasynyń múlde ózgermegenin aıtyp, Úkimet bas­shysyn alańdaýǵa eshbir negiz joq ekendigine sendirdi. Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Dıachenko men Qostanaı oblysynyń ákimi Vıtalıı Kýlagın ózderi basqaratyn óńirlerde azyq-túlik baǵasynyń respýblıkalyq ortasha kórsetkishten de arzandap ketkenin alǵa tartty. Al osy Úkimet otyrysynyń erteńine Kókshetaý jáne Qostanaı qalasynyń bazarlary men dúkenderin arnaıy baryp aralaǵan tilshilerimizdiń naqty kózimen kórgenderi mynandaı:

Kókshetaýda:	Qostanaıda:
Kartop (1 kg) – 150 – 200 tg.	Kartop (1 kg) – 150 – 170 tg.
Qyzanaq – 600 tg.	Pııaz – 120 tg.
Qyryqqabat – 130 tg.	Qyzylsha – 150 tg.
Pııaz – 130 tg.	Qyryqqabat – 150 tg.
Sábiz – 170 tg.	Sábiz – 150 tg.
Sút (1 lıtr) – 120-170 tg.	Sút (Dep.) – 220 tg.
Kúrish – 120-150 tg.	Kefır (Dep.) – 230 tg.
О́simdik maıy – 400 tg.	Nan (bólke) – 42 tg.
Nan (bólke) – 45-62 tg.

Sonda kim kimdi aldap otyr? Jarty kúndik jalǵan bedelderi úshin Úkimet basshysyn aldaýǵa bolatyn shyǵar, biraq kún qurǵatpaı qymbattap jatqan baǵadan qaltalary qaǵylǵan qarapaıym halyqty qalaı aldaýǵa bolady? «Ashynǵannan shyǵady ashy daýsyń» demekshi, osy jerde amalsyz qalypty qaǵıdaǵa kúmánmen qarap, «osy bizde ákim-qaralar halyqqa qyzmet kórsete me, álde, halyq bılikke qyzmet kórsete me?» dep dal bolasyń. Hosh dedik. Dál osy Úkimet otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqylbek Kúrishbaev «Qazirgi ýaqytta jeke qosalqy sharýashy­lyq­tardyń qoryn esepke almaǵanda, kókónis saqtaý qoımalary men iri saýda jelileriniń qoıma­larynda shamamen 900 myń tonna kartop, 150 myń tonna sábiz, 100 myń tonna pııaz bar, bul al­daǵy jańa ónim alǵanǵa deıin halyqtyń qajet­tiligin qamtamasyz etýge tolyq jetedi... Elimizdiń ishki rynogynda bul azyq-túlik túrleriniń qym­battaýyna eshbir negiz joq», dep atap kórsetti. Bul jerde taǵy da mınıstr aıtqandaı, qoıma­da­ǵynyń bári Qazaqstannyń ıgiligi emes nemese elimizdegi memlekettik múlik te, jeke menshik múlik te at tóbelindeı alypsatarlardyń ashsa alaqa­nyna, jumsa judyryǵyna kóshken. Áıtpese, árbir kılosynyń ózindik quny 25-30 teńgeden aspaıtyn kartoptyń qazirgi baǵasy qoımada saqtalýy bar, saýda oryndaryna tasymaldaýy bar, saýdagerler qosatyn ústeme baǵasymen qosa eseptegende 65-70 teńge, ári ketkende 80 teńgeden aspaýy tıis qoı. Astana qalasy statıstıka departamentiniń bastyǵy G.Kerimhanovanyń qoly qoıylyp, 2011 jylǵy 6 qańtarda taratqan derekteri boıynsha, azyq-túlik taýarlary jeltoqsanda – 0,6 paıyzǵa onyń ishinde jumyrtqa – 6,1, qant – 2,4, kókónis – 2,2 paıyzǵa ǵana qymbattaǵan kórinedi. Taǵy da aqıqattyń aýyly alysta qalǵan. Dúrkin-dúrkin burq etip, júgensiz ketetin baǵa máselesin az aıtyp, az jazyp júrgen joqpyz. О́tken jyldyń basynda jazǵan «Baǵany ba­syn­dy­rýǵa bolmaıdy» («Egemen Qazaqstan» 14.05.2010) atty maqalada: «Máselen, 2009 jyl­dyń jeltoqsan aıymen salystyrǵanda, bıylǵy jyldyń sáýir aıynda kókónis baǵasy – 16,5 paı­yz­ǵa, qant 9 – paıyzǵa, jumyrtqa – 5,3 paıyzǵa, sút ónimderi 4 paıyzǵa qymbattaǵan. Qaltasy qalyńdar ǵana jeıtin jerik astyń baǵasyn emes, qarapaıym halyq kóp tutynatyn bul azyq-túlik túrleriniń osynsha qymbattaýynda gáp bar. Sebebi, saýdagerler qara halyqtyń qaltasyn taqyrla­týdyń arqasynda ǵana eselengen paıdaǵa keneletinin jete túsinip alǵan», dep shyryldaǵan ekenbiz. Jazǵan qulda sharshaý bar ma? Bıylǵy jyldyń basynan bastap-aq halyqtyń qabyrǵasyn qaıys­ty­ra bastaǵan bassyz ketken baǵany baǵamdaý úshin Astana qalasynyń dúkenderi men bazar­la­ryn sharladyq. Qaptaǵan bazarlar men sansyz dúkender sórelerindegi baǵalar egiz qozydaı uqsas eken. Máselen, «Artem», «Álem», «Eýrazııa» ba­zar­laryndaǵy, «Aprel», «Araılym», «Bahýs» saýda ortalyqtaryndaǵy baǵalardy kórgende basy­myz aınalmaq túgili, esimizden tana jazdadyq. Sonymen:

«Bahýsta»:	Bazarlarda:
Kartop (1 kg) – 150 tg.	Kartop – 140 tg.
Sábiz – 157 tg.	Sábiz – 150 tg.
Pııaz – 130 tg.	Pııaz – 130 tg.
Qııar – 813 tg.	Qııar – 600-800 tg.
Qyzanaq – 625 tg.	Qyzanaq –600 tg.
Jylqy eti – 1450 tg.	Jylqy eti – 1400 tg.
Sıyr eti – 1400 tg.	Sıyr eti – 950 tg.
Kúrish – 220 tg.	Kúrish – 220 tg.
Sút «Aınalaıyn» – 236 tg.	Qant – 200 tg.
Qant – 200 tg.	Shemishke maıy (5 l.)– 1550 tg.

Al sonda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri aıt­qan qoımadaǵy 900 myń tonna kartop, 150 myń tonna sábiz qaıda? Qoımadan bazar sóresine jetkizilgenshe olardyń baǵasy osynshama óskeni qalaı? О́nimniń ózindik qunynan tasymal qunynyń bes ese artyq bolǵany ma? «Baqsaq baqa eken» demekshi, gáp jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqta ja­tyr. Jergilikti bılik naryqtyq qatynastardy syl­taý qylyp, ishki rynoktaǵy saýdagerlerdi tejeıtin tetik joq ekenin jeleý etip, baǵany jú­gen­siz jiberip otyr. Aý, basqa shet elderde de naryq­tyq qatynastar jumys isteıdi ǵoı. Biraq onda saýdagerler mundaı bassyzdyqqa bara almaıdy. Sebebi, mýnısıpaldyq bılik olardy qatań baqy­laıdy. Shet elderdegi sheneýnikter salyq tóleý­shi­lerden túsken qarjymen kún kóredi. Sondyqtan tutynýshy aldynda esep beredi. Al bizdegi jergilikti bılik ókilderi bıýdjetten jalaqy alsa, bazardan bıznes jasaıdy. Árbir ákim qaralardyń, tipti halyq qalaýlylarynyń bazarlar men saýda ortalyqtaryna «krysha» bolyp otyrǵandyǵy ja­sy­ryn emes. Sondyqtan olar baǵanyń tómen­deýi­ne emes, qym­battaýyna múddeli. Endeshe, baǵany basyndyryp otyrǵan jergilikti bılik ókilderiniń ózi. «Artem» bazarlarynyń sórelerindegi bassyz baǵalarǵa telmirip, unjyrǵasy túsken erli-zaıyp­ty­lardy sózge tarttyq. Bazarshymyz ózin Barly­baı Jomartovpyn, qasymdaǵy áıelim Aıgúl dep tanystyrdy. Astana qalasynyń irgesindegi Qara­jar aýylynyń turǵyndary eken. Barlybaı «Astana ormany» atty mekemede qara jumys atqaratyn kórinedi. «Qolyma alatyn taza jalaqym aıyna 25 myń teńge, Aıgúl «Qazaqstan temir jolynda» kir jýýshy bolyp eńbek etedi. Aıyna 28 myń teńge tabys tabady. Tórt balamyz bar. Kishisi – tórtte, úlkeni – toǵyzda. Osy balalarǵa aıyna 5511 teńge kómek alamyz. Sıyr ustaısyńdar dep balalarǵa tıe­sili járdemaqyny da bermeı qoıdy. Ol sıyr­dy satyp, bıyl qysta jaǵatyn kómir aldyq. Bazardan azyq-túlik alamyz ba desek, baǵa taǵy ósip ketipti...» dedi Barlybaı sharasy taýsylyp, basy sal­byrap. Astana qalasy statıstıka departa­menti­niń deregi boıynsha Astana qalasynda 2010 jylǵy jeltoqsandaǵy kúnkóristiń eń tómengi deń­geıi jan basyna shaqqanda 16 362 teńge bolǵan eken. Sonda Barlybaı Jomartovtyń otbasyndaǵy 6 adam úshin eń tómen jaǵdaıda kún kórý úshin aıyna 98 172 teńge tabys kerek. Al Barlybaı jan­uıasynyń barlyq kirisin qosqanda aılyq ta­bystary 58 511 teńge bolyp otyr. Endeshe, «aıaǵy joq, qoly joq jylan qaıtip kún kórer, quıryǵy joq, jaly joq qulan qaıtip kún kórer...» dep baba jyraý aıtqandaı, bazardan basqa azyq-túlik alar jer joq Barlybaıdyń balalary mynandaı baǵamen qaıtip kún kórer?!. Jylqybaı JAǴYPARULY.