Keńes qurǵan jerde kemdik joq

Qasym Amanjolovtyń ǵasyrlyq toıy aldynda el azamattaryna aıtar qulaqqaǵys Talaı sheshen tańdaıy taqyldap, kóp aıtsa da kónermeı, sansyz adam, san ha­lyqqa taǵylym bolǵan, eskiden jetken esti ańyz bylaı dep syr shertedi. Bizdiń uly dalamyzda eki patshalyq qa­tar ómir súripti. Onyń biri – áskeri susty, ekonomıkasy kúshti, qýatty memleket te, ekinshisi jaıynnyń janyndaǵy shabaqtaı shaǵyn el eken. Kúshi tasyp, ataǵy asqan úl­ken el kishi eldi jaýlap almaq bop joryqqa attanypty. Shabýylǵa shyqqan eldiń pat­sha­sy shappaq bolǵan eline jaqyn kelip jan­syz­daryn jiberipti. Kórshi eldi óz kózimen kórip qaıtqan jansyzdar men joryqqa at­tan­ǵaly otyrǵan patsha arasyndaǵy áńgime bylaı órbipti: – Kórshimizdiń áskeri qansha? – dep surapty patsha. – Jetpis myń – depti jansyzdardyń basshysy. – Túk emes eken, meniń jeti júz myń áskerim ondaı shabaqtardy op-ońaı-aq juta salady. – Al endi álgi eldiń halqy sózine qulaq asatyn qansha aqyny bar eken? – dep surapty patsha. – Tájdegi altyn jaquttaı jarqyraǵan arqaly alty aqyn bar, – depti jansyz. – Aqyn degen áýlıe ǵoı, – depti patsha. – To­byrdy jeńýge bolar, talantty qalaı je­ńersiń?! Teńizdi daýyl, halyqty aqyn kóte­re­di. Alty aqyn asý bermes asqar alty taý, ót­kel bermes ashýly alty teńiz. Taýdan qa­laı asarsyń, teńizdi qalaı keshersiń? Álem­di bıleıtin sóz. Sózdi bıleıtin aqyn. Sóz­diń ıesi, aqynnyń kıesi urar bizdi. Áýlıe syndy aqyndary bar eldi jeńý múmkin emes, men bul joryqtan bas tartamyn degen eken. Ańyzdyń anasy – aqıqat desek, sózdiń kúshi qudaıdyń kúshindeı ekenin baǵymdarsyz. Bar ónerdiń anasy – ózekti órtep shyqqan sóz ben sezimnen, qorytylǵan qorǵasyndaı oı men parasattan jaralǵan ádebıet. Ádebıet degenimiz – álemdik alań desek, talanttyń tarıhı mindeti ǵaryshtan da kúr­de­li adam jany jaıly ultty uıytyp, urpaǵyna úlgi bolar kórkem oı aıtyp, kórkem obraz jasaý. Talantqa qoıylar osynaý qatań talap tur­ǵysynan kelip, sheberlik munarasynan qa­ra­ǵanda da, ýaqyttyń synynan synbaı ótken symbaty bólek syrly álemniń sáýletshisi bo­lyp qala beretin alashtyń aqıyq aqyn­dary­nyń biri ǵana emes, biregeıi Qasym Amanjolov. О́mirge endim eńbektep, Shalqalap ákem shyqty úıden, Jetimdik taǵdyr jetti eptep, Qabaǵy qatý túksıgen. О́mirden úmit joq ózge, Dalanyń terdim tezegin, Ákem bop taptyń so kezde, Sovettik meniń óz elim, – dep saıası taqyryptyń ózinde de shedevr týǵyzǵan Qasymnyń sheberlik mektebine soqpaǵan qazaq aqyny joq. О́ıtkeni, Abaı – qazaq jyrynyń arystany da, Qasym jolbarysy. Kıeli Qaraýyl – qazaq poezııasynyń Mekkesi, qasıetti Qarqaraly – Medınesi. О́ńimde me edi, túsimde me edi, Kórip em ǵoı bir armandaı qyzdy, Bir názik sáýle kúlimdep edi, Surapyl soǵys soqty da buzdy. nemese: Janymdy salsań jalynǵa, Janady-aý dep te seskenben, Sonaý bir bolǵan shaǵymda-aq, Shomylyp órtke óskem men, – degen syrly da, muńly, oıly da otty jyryn áli kúnge deıin bar qazaq jatqa aıtady. Bul tegin emes, onyń tereń syryn tegeýrindi talanttyń tektiliginen izdeý kerek. Osy oraıda týatyn oı: Hakim Abaı – qazaq jyrynyń qasıetti Alataýy bolsa, aqıyq aqyn Qa­sym – qazynaly Qara­taýy. Tarıh uzaq tolǵatyp, sırek týatyn ózi­niń talantty uldaryn tirisinde túrtpektep, ólgen soń danyshpanym, arystanym dep ók­sıtin qaıran qazaq qanyna sińgen qashanǵy qyzǵanyshtyq, kúnshildikpen Abaımen ıyq­tasqan Maǵjan, Ilııas, Qasymyn da kesheýildep tanyp, kesh baǵalady. Degenmen «No moı zashıtnık vremıa…» dep ulylardyń biri aıtqandaı, tabıǵı talanttyń baǵasyn tarıhtyń ózi berip otyr. О́z basym Qasymdy – jyrdaǵy otty jasyndy ózgeler umyta bastaǵan kezde, bireýler kókke, bireýlerdiń joqqa shyǵar­ǵany­na, bireý­ler­diń ataǵyna, bireýlerdiń shataǵyna qaramas­tan jas kezimde Qar­qa­ralydaǵy ol týǵan Aq­qora­ǵa baryp taǵzym etkenimdi, tegeýrindi de tek­ti Qasym jaıly ondaǵan maqala, «Symbaty bólek syrly álem» atty zertteý, «Amanat» esimdi drama jáne «Ekinshi ómir» romanyn jaz­ǵanymdy jubanysh qana emes qýanysh etemin. Jer-ana men aspan-atanyń eń uly týyndysy Adamdy qasıetti tósinde terbetetin tal besik pen jer astyndaǵy tar besiktiń arasy ári ketkende júz jyl. Al, О́ldi deýge bola ma, oılańdarshy, О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan. Aqyndyq degenimiz ózi oryndy jerinde oń­dyrmaı soǵatyn tegeýirindi tentektik, ózi ómir súrgen qoǵamnyń qaıshylyqtaryna degen qar­sy­lyq. Ondaı aqyn ómirli, ondaı poezııa máńgilik. Stalındik dıktatýranyń kezinde de: Eı, tákáppar dúnıe, Maǵan da bir qarashy, Tanısyń ba sen meni, Men qazaqtyń balasy, – dep rejımge qasqaıyp turyp qarsy sóılegen tentek te tekti óleńder avtory búginde demokratııa ber­gen keńshilik kezeńde qalaı kósilerin shamalaı berińiz. Átteń, dúnıe arman-aı, qy­lyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııa kósilip shabar kósheli júıriktiń baýyryn jazdyrmady. Áli de arman kóp, az ómir oǵan jeter me? Solardyń bir parasy: Qazaqta Qasym bir týar. Ol jaıly sansyz jyr týar, Onyń eki júz jyldyǵyn, Búkil álem toılaıtyn, Baqytty, jaqut kún týar. Men ózimniń osy sózime bar dilimmen senemin desem, Qasym Amanjolovtyń talant­ty shákirti ǵana emes, talassyz mura­ger­leriniń biri Serik Aqsuńqaruly: Poezııa kóz jasyn jetti bulap, Arǵy atasy Gomerdeı tekti bulaq, Odan buryn bir aqyn bolǵan edi, Ony adamzat umytyp ketti biraq, – dep bas­ta­latyn jaýhar jyrynda «ol túrki edi...» deı kelip, Qasym jaıly az sózge kóp maǵyna syı­ǵyza jyrlap edi. Sol juldyzdy jyr túıinin: Sol aqynnyń jurtynda bizder júrmiz, Sosyn basyń, árıne, aýyrady, – dep túıip edi. Serik aqyn aıtqandaı, «Sol aqynnyń jurtynda» qalam ustap júrgendikten de Qa­symnyń ǵasyrlyq toıy qarsańynda aldymen ózimdi qamshylap, qara orman qazaqqa da qulaqqaǵys jasaýdy paryz dep bildim. Jasamas eshkim máńgi, Bári keter. Izgi esim ǵana máńgilik, Máńgige Áne, sol jeter, – depti álem mádenıeti­niń bir bólshegi ǵana emes, bıik ólsheminiń biri Sagdı. «Izgi esimi máńgige jetetin» som tulǵaly asyl­darymyzdyń biri emes pe Qasym?! Alash­tyń aıaýly aqynynyń toıyn bıik dárejede minsiz ótkizý – basshynyń da, basqamyzdyń da azamattyq paryzymyz, san urpaqtyń sana­syn silkintip, ulttyq ruhty asqaqtat­qan daýylpaz jyr aldyndaǵy qaryzymyz emes pe? Keńesti jerde kemdik joq. Dalanyń da­nysh­pan aqsaqaldary aıtqan taǵy bir ta­ǵy­lym­dy sóz bar: «Keńesip pishken ton kelte bol­maıdy. Ardyń júgi nardyń júginen de aýyr ekenin umytpaıyq. Qasym Aman­jo­lovtyń arýa­ǵy­nyń aldynda adal bolyp, sóz­diń kıesin syılap, alty alashtyń aımań­daı aqynynyń ǵasyrlyq toıyn el esinde qalatyn taǵylymdy toı dárejesinde ótkizý úshin aqyl qosaıyq. Ázirlik jumystaryna tezdetip kiriseıik, aǵaıyn! Mereıtoı – toı toılaý emes, oı tolǵaý, halyqtyń rýhyn kóterý, jas urpaqqa pat­rıottyq tárbıe ekenin el jaqsy biledi. Sol úshin, taǵy da kesh qalmaý úshin, Qasymnyń 70, 80, 90 jyldyǵyndaǵy kemshilikterdi qaı­talamaý úshin oqyrman qaýymmen oı bólisý oraıyndaǵy naqty usynystarym mynaý: Qasymnyń eńseli eskertkishi onyń shyǵarmashylyq ómiri ótken Almaty qalasynda boı kótergeni jón. Belgili bir tulǵany bir óńir ǵana enshileıtin úrdisten osy bastan arylýymyz kerek. Onyń oraıy kelmese, eskertkishtiń Qarqaralyda emes, halqy, qonaǵy kóp Qaraǵandyda ornaǵany oryndy bolar edi; Astana men Qaraǵandydaǵy bir-bir kóshe aqyn atymen atalsa; Q.Amanjolovtyń shyǵarmalaryn qamty­ǵan 4 tomy shyqsa; Aqyn esimi respýblıkadaǵy joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń birine berilse; Qasym jaıly derekti kınolenta túsirilse; Qasym týraly jazylǵan kórkem shy­ǵarmalar jeke kitap bolyp shyǵyp, aqyn jaıly spektakl qoıylsa; Aqyn shyǵarmalary joǵary oqý oryn­da­ry men mektepterde júıeli túrde oqytylsa; Gazetter men radıo, teledıdar Qasym­nyń týǵan kúnin kútpeı aqynnyń ǵasyrlyq toıy jaıly maqala, súbeli sózderdi kúni búginnen bastap, jyl boıy úzdiksiz berse, ol da bir oraıy kelgen ońdy is bolar edi. Bul meniń ǵana oıyma kelgen ıdeıa-usynystar. Kóp aqyly kól. Halyqtyń buǵan alyp, qosary az bolmasa kerek. El tizginin ustaǵan rýhanııat salasynyń azamattary osy bastan bas qosyp, aqyldasyp, tize túıistire, tizgin ustap, jumys istese aqyn toıy – ádebıet toıy el aıta júrer taǵylymy mol shara bolar degen oıdamyz. Sábıt DOSANOV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Almaty.