О́rkenıettiń irgeli qazynasy

Taıaý arada Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jó­nindegi sammıt táýelsiz tarıhyna shırek ǵasyr tolǵaly turǵan Qazaqstanmen birge, búkilálemdik progresshil halyqtar ortasynda mańyzdy oqıǵa boldy. Osy álemdik basqosýǵa qatysýshylar halyqtar taǵdyryna tóngen syn-qaterlerdi oı eleginen ótkizip, ony aýyzdyqtaýdyń joldary men amaldaryn izdedi. Osydan alty jyl buryn ótken jahandyq únqatysý ıadrolyq qaýipsizdikti barynsha shekteýdiń sharalaryn belgilegen bolatyn. Alaıda, bul saladaǵy problemalar sonda belgilengen mindetter mejesine jaqyndaý ornyna, tipti, alshaqtap ketken sııaqty kórindi. Osyndaı álemdik asa mańyzdy jáne jaýapkershiligi ólsheýsiz basqosýda halyqaralyq saıasattaǵy kúrdeli ahýal, sanksııalyq qarsy turýshylyq, turaqsyzdyqtyń jańa oshaqtarynyń paıda bolýy men «sozylmaly janjaldardyń» qaıta byqsýy yntymaqtastyqtyń jańa pishinderin izdeýge ıtermelep otyr. Osy turǵydan alǵanda, naq Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bitimgershilik bas­tamalary álemge asa qajet jańa lep ákelýde desek, shyndyqtan tym alshaq ketpegenimiz. Osy sózimizdiń aıǵaǵyndaı, sammıt sheńberinde Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jarııa etildi. Bul baǵdarlamalyq qujat sammıt alańdarynda keń kólemdi talqylaýlarǵa arqaý bolsa, endi, mine, dúnıejúzindegi beıbit elaralyq qatynastardy qoldaıtyndar tarapynan da balamasy joq bastama retinde ba­ǵa­­­lanatyny eshbir kúmán kel­tirmeıdi. Osyndaı Jer sharynyń aı­maqtarynda qantógisti jan­jal­­­dar­ǵa tejeý qoıý joldaryn boljaǵan Qazaqstan basshysynyń BUU otyrysynda jarııa etken usynystary, bizdiń paıymdaýymyzsha, baǵa jetpes baǵdarlama. Shyntýaıtynda, jańa ǵasyr ba­synda álemde qalyptasqan al­maǵaıyp ahýal ıadrolyq qaýip­sizdik máselesine beıjaı qaraý búkil adamzat taǵdyryna teris qaraý dep baǵalaýmen teń. О́ıt­keni, alys-beris artyp, ózara tyǵyz baılanysqa túsken memleketter bir-birinen táýelsiz bolyp, adamzat ańsaǵan órkenıet arnasyna tolyq qoly jetýi múmkin emes. Qazaqstan Respýblıkasy atynan onyń basshysyn tereń oılandyryp kelgen asa ózekti problemalardy ashyq ortaǵa salýynyń mańyzy da osynda. N.Á.Nazarbaev sol BUU min­­­­­­besinen jarııa etken usy­nystarynda aspan as­ty, jer ústin mekendegen adam­dardyń búginde óziniń bola­shaǵyna alańdap, shı­ryqqan shıelenisterdiń sheshi­min tabýǵa talpynyp jatqan jaıyn ádil jáne dáleldengen mysaldar negizinde baıandap berdi. Adamzat tájirıbesi boıynsha tek qoǵamdyq-saıası turaqtylyq qana jarqyn ómirdi qamtamasyz etýge jol ashatyny progresshil ortaǵa aıan. Álemniń ár shalǵaıyndaǵy elder arasynda dostyq qarym-qatynas ornatý ýaqyt talabyna aınalǵanyn jeke basy men otbasy, jalpy qoǵam bolashaǵyn kózdegender ǵana obektıvti baǵa­laı alady. Bul oraıda, Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń baıan­damasynda kópultty jáne kóp­konfessııaly qazaqstandyqtar aldyna qoıǵan murattaryna um­tyla otyryp, beıbit kún astynda jetkinshekterin tárbıeleýden artyq baqyt joq ekenin dáleldeı kele, ony nasıhattap qana qoımaı, HHI ǵasyrdyń qaýip-qaterlerine qarsy kúresýge qabilettiligin se­nimdi argýmentter arqyly kór­setti. Táýelsiz Qazaqstannyń shırek ǵasyr tolǵaly turǵan tarıhynda sarabdal saıasatyn tynbaı nasıhattap, halyqaralyq bıik minberlerden únemi izgi nıetti, ıgi ıdeıalar kóterip júrgeni álemge aıan jáne kóziqaraqty orta joǵary baǵalap keledi. Al BUU minberinen jarııa etilgen manıfest te sondaı baǵaly bastamalardyń jalǵasy bolsa kerek. Bul – eń áýeli álem áleýetin árqıly qıyndyqtarǵa qaramastan, beıbit qatar ómir súrýge, rýhanı, adamgershilik asqaq sezimderdi qurmetteýge shaqyrǵan asa ma­ńyzdy baǵdarlamalyq qujat. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti adamzat basynan keshken qandy qyrǵyndardan sabaq alyp, órkenıet bolashaǵynyń qan­­tógis­siz jolmen damýyna nazar aýda­rady. Oǵan ozyq oıly qoǵam ókil­­­­de­ri asa zor yqylas tanytyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy óz Táýelsizdiginiń tabaldyryǵynan bastap alapat qarýdan bas tartqan tórtkil dúnıedegi tuńǵysh memleket bolýy basqalardy ózinen úlgi-ónege alýǵa shaqyryp turǵandaı. Bizdiń oıymyzsha, bolashaq tańyn oılaǵan orta mundaı belsendilikke tek yqylas bildiredi ǵoı. Ilgeride, atomdy beıbit maqsatta qoldaný baǵdarlamasyn júzege asyrýdy qoldaýshy elderge álemdik saıasatta qoqan-loqy kórsetý arqyly tanylyp kelgen memleketter olar ıadrolyq qarýdy qoldanýǵa um­tylýda degen jala japqany ja­s­yryn emes. Budan 25 jyl buryn Elbasy óz Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Sodan keıin ǵana ıadrolyq derjavalar atom qarýyn synaýǵa shekteý (moratorıı) qoıǵan edi. Al byltyr BUU Bas Assambleıasy Qazaq­stan­­­nyń bastamasymen Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý jóninde dek­­­larasııa qabyldaǵany barshaǵa aıan. Sondaı-aq, 2015 jyly Qazaq­standa Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly ýaǵda­lastyqqa qol jetkizildi. Qazaqstan atom qýatyn beıbit maqsattarǵa paı­dalanýǵa múddeli ekendigin is júzinde kórsetti. N.Nazarbaevtyń manıfesi búkil álem elderi basshylaryna joıqyn qarýlar túr­lerin tejep, tipti, joıýǵa jol silteıdi dep oılaımyn. Manıfestiń basty maqsatynan oı túıindeıtin bolsaq, ol – der kezinde kóterilgen bastama. Sáýir aıynyń basynda Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıtti óte jo­ǵary baǵalaýymyz kerek. Se­bebi, sońǵy kezderi ıadrolyq qaýip seıilýdiń ornyna, qaıta kúsheıip barady. Onyń ústine, ıadrolyq qa­rýdyń jan-jaqqa taraý qaýpi de basym. Elbasy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt aıasynda ja­rııa­laǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde: «BUU-nyń Qarý­syzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajet. Aldymyzda sapaly tur-ǵydan jańa qater – sodyrlardyń qolynda asa qaýipti qarýǵa aınalýy yqtımal kıberqylmysty alas­taýmen aınalysý mindeti tur», dep shegeleı aıtqany da osyndaı túıindi máseleden týyndaǵan edi. О́ıtkeni, ıadrolyq qarýdyń júgensizderdiń qolyna túsip qalý qaýpi de oılandyrady. «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi N.Nazarbaevtyń Karnegı qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen ótken kezdesýinde jan-jaqty tal­qylandy. Bul óz kezeginde AQSh sııaqty alyp memlekettiń ıadrolyq qarýdyń taratylýynyń arty úlken qaýipke ulasatynyn tereń túsinip otyrǵandyǵyn bildiredi. Al Elbasynyń atalǵan sammıt aıasynda manıfest jarııalaıtyn jóni de, joly da bar. Sebebi, osydan shırek ǵasyr ýaqyt buryn Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan memleket retinde óziniń resmı saıa­satynda mámilegerlik, beıbit bas­tamalarymen jahanǵa jan-jaqty saraptalǵan qadamdar jasady. Elbasynyń manıfesindegi taǵy bir beıbit orta nazaryna qonymdy oı – ol ıadrolyq qarýǵa qatysty bılik basyndaǵylardyń jaýapkershiligi týraly ekenin batyl aıtýynda bolsa kerek. «Mem­­­leketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin negiz beıbitshilik pen qaýipsizdik úshin teńdeı jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men konstrýktıvti kelissózder bolýy kerek», degen­di aıta otyryp, Elbasy tarapynan meılinshe mámilegerlik tásil­derge kóbirek júginý kerek ekendigin, kóregendikti, álem tur­ǵyndarynyń barshasyna degen qamqorlyqty kóremiz. Bul rette manıfestiń mańyzyn álem halqy jan-jaqty taldap, tarazylap, oń baǵalaǵany jón bolar edi. Adamzattyń, álemniń tynyshtyǵyna alańdaýshylyq jáne osy zamandaǵy qaýipsizdiktiń ótkir máselelerin jumsartý týraly qundy usynystary bar onda. N.Á.Nazarbaev manıfesinde 2016 jyly Qazaqstanda BUU-nyń joǵary deńgeıdegi halyqaralyq konferensııasyn shaqyrýdy usynady. «HHI ǵasyrda qıratyp, búldirýge ákeletin soǵystar men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyqaralyq qu­qyqtyń qaǵıdattaryn qýat­­taý kerek. Aqyl men únqaty­sýǵa, sabyrlylyq pen para­sat-paıymǵa shaqyrý jahan­dyq álemge qarsylardyń aq­pa­rattyq shabýyldarynyń qur­bandyqtaryna aınalmaýy tıis. HHI ǵasyrda álemge tynyshtyq kerek!» – degen sózi endi kezek kúttirmeıtin jáne dereý qolǵa alatyn másele. Oıymyzdy túıindeı kele aıtarymyz, Qazaqstan basshysy endigi jerde ıadrolyq qaýip­sizdikke qatysty sózden iske kó­shý kerek ekendigin manıfeste kórsetip berdi. Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy qarsańynda Elbasynyń BUU bıik minbesinen adamzattyń asa ózekti problemasy týraly manıfest jasaýy sońǵy shırek ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń asqaq mártebesin aıqyndaıtyny anyq. Kim bolsyn, álem elderi men násil jáne dinı ustanymdar qalaısha shıelenisip jatqandyǵyn erekshe tolqynyspen oı eleginen ótkizýde. Barshamyzdy úreılendiretin álem­niń túpkirlerindegi qandy qaq­tyǵystar oshaǵy paıda bolyp jatýynda. Osylaısha, álem alańdatarlyq jaǵdaıdy bastan ótkizý ústinde. Áıtse de, bizdiń erteńgi kúnnen úlken úmitimiz bar. Olaı deıtinimiz, Elbasynyń beıbitsúıgish saıa­satynyń áleýetine erekshe senim artamyz. Jurtshylyq jaqynda ǵana Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtti jiti qadaǵalap otyrdy. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń osy alqaly jıyn barysynda jarııa etken beıbit bastamasyna álem tur­ǵyn­dary taǵy bir márte kóz jetkizdi. Qazaqstan Prezıdenti «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde: «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen ótinishpen qaıyrylyp otyrmyn», degen-di. Shynynda, osy jıyndaǵy Prezıdenttiń eger de soǵys bola qalǵan kúnde jeńimpaz bolmaıdy jáne bola almaıdy, onda bári de jeńiledi degen tujyrymdy oıyn álemdik qyrǵyn qarý áleýetinen habardar adamdar tolyq quptaıdy. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesiniń mańyzy óte zor. Qazaqstannyń bastamasy boıynsha ótken jyly BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qa­­rý­­­dan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklara­sııa qabyldady. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń manı­fesi arqyly taǵy da bizdiń el­diń beıbit bastamasy álemdik deńgeıde joǵary baǵalandy. Tarıhshy ǵalym retinde aıtarym, táýelsizdigimizge shırek ǵasyr tolǵaly otyrǵanda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń irgeli usynystary álemdik órkenıet qazynasynan tıesili ornyn alatyny ábden aıan. Nurtaza ABDOLLAEV, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqtóbe oblysy