Álem úshin de, elimiz úshin de mańyzdy

S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń oqytýshysy, professor Qaıyrolla AHAJANOVPEN áńgime – Jýyrda AQSh-ta Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt ót­ti. AQSh-tyń ıadrolyq qaýipsizdik má­seleleri boıynsha osyndaı joǵary deń­geı­degi sammıt shaqyrýynyń sebebi nede? – О́ıtkeni, bul sammıt ıadrolyq qarýlanýǵa qarsy turyp, ıadrolyq terrorızm áreketterine toqtaý salynǵanyn jáne ıadrolyq materıaldardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý úshin júrgizilip jatqan jumystardyń jalǵasqanyn qalaıdy. Al bizdiń elimizdiń de dál osy máselege baılanysty aıtary barshylyq. Elimiz dúnıejúzinde antııadrolyq qoz­ǵalys jetekshisi. Búgingi kúngi basty maqsat – dúnıejúzinde ıadrolyq qaýipti azaıtý jáne sol maqsatta qaýipsiz qoı-malar ashý. Másele osynda. Bul másele álem úshin de, elimiz úshin de asa mańyzdy. Sondyqtan, bul bas­tamaǵa eshkim de beıjaı qaraı almaıdy. Dúnıejúzinde ıadrolyq qaldyqtardy taratpaýda bizdiń elimiz aldyńǵy qatarda tur. Qazaqstan men MAGATE arasyndaǵy Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly shart halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy. AQSh prezıdenti de Qazaqstannyń atalǵan saladaǵy jetekshi rólin atap ótti. – Elimiz egemendigin alǵan kún­nen ıadrolyq qarýdan bas tartty. Semeı polıgony jabylǵan kún halqy­myzdyń máńgi esinde. Al polıgon zardaptarynyń joıylý barysy týraly ne aıtasyz? – Semeı polıgonynyń jabylýy arqasynda Qytaıdaǵy Lobnor polıgony, AQSh-taǵy Nevada polıgony, Fransııa men Ulybrıtanııanyń Tynyq muhıtty araldaryndaǵy synaq alańdary da jumystaryn toqtatty. Jer betindegi tynyshtyq jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa baılanys­ty ekeni túsinikti. Elbasy N.Nazarbaev sammıtte jarııalanǵan manıfesinde adamzatqa ortaq «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qajettigine nazar aýdartty. «Birinshiden, qazirgi kezdegi qandaı da bir soǵysta eshkim jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıo­ma retinde túsinýi tıis. Úshinshiden, mem­leketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin beıbitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralas­paý qaǵıdattaryna beıimdelgen beıbit únqatysýlar men syndarly kelissózder negiz bolýy kerek», – dedi Elbasy. Budan asyryp aıtý áste de múmkin emes. – Al atom qarý retinde joıylyp, beıbit maqsat úshin paıdalanylýy kerek deısiz ǵoı? – Iаdrolyq qarýdy taratpaý qoz­ǵalysynda ıadrolyq qarýdan bas tartqan birinshi eldiń basshysy retinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń úlesi zor. Bul jahanǵa elimizdiń beıbitshil maqsatyn kórsetti. Iаdrolyq qaýipsizdikti saqtaýda álemdik kúshti biriktiretin sammıt ót­kizýdiń mańyzy zor. Ekinshiden, terrorızm qaýpi de úreılendire bastady. Qazir álemde eshqandaı el terrorızmnen qaýipsizbiz dep aıta almaıdy. Elbasy Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııalanǵan «Álem. HHI ǵa­syr» manıfesiniń de osy turǵydan ma­ńyzy zor. Alǵashqy 2010 jyly ótken sammıtte-aq AQSh prezıdenti Barak Obama Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdik salasynda jetekshi ról atqaryp kele jatqanyn aıtqan bolatyn. Seýlde ótken ekinshi sammıtte Qazaqstan, AQSh, Reseı memleketteriniń basshylary Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy jaǵdaı boıynsha birikken málimdeme de jasady. Iаǵnı, Semeıdiń polıgon aımaǵy sanalatyn Degeleń taýynyń silemindegi ıadrolyq synaqtar ótkizilgen jáne radıa­sııalyq belsendi materıaldardyń qaldyqtary qalǵan týnnelderdi jabý isi boıynsha kópjyldyq birikken ope­rasııanyń aıaqtalǵany jarııa etil­­di. Úshinshi Gaagadaǵy sammıtte dúnıe­júzindegi qaýipti ıadrolyq ma­terıal­dardyń sanyn qysqartý, bar­lyq ıadrolyq materıaldardyń jáne radıasııalyq belsendi kózderdiń qaýipsizdik deńgeıin kóterý, halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý sekildi aýqymdy jahandyq maqsattardyń oryndalýy sóz boldy. Osy sammıtte Elbasy elimizde ıadro­­lyq qaýipsizdikti saqtaý boıynsha ıadrolyq materıaldardy eksporttyq baqylaý júıesi jetildirilgenin aıtty. Iаdrolyq jáne radıoaktıvti materıaldardy birizdendirý ortalyǵyn qurý jóninde jumystar júrgizildi. Almatydaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń zertteý reaktorlary tómen baıytylǵan otyn­ǵa kóshirildi. Eń mańyzdysy – bizdiń elimizdegi ıadrolyq nysandar MAGATE-niń baqylaýynda. – Qaıyrolla Hasenuly, elimiz ýran qory, ýran kenin óndirý jóni­nen álemdik kóshbasshy sanalady. Iаdrolyq otyn óndirýdi beıbit maqsatqa paıdalanýǵa qol jetkenin osydan-aq kórýge bolady ǵoı? – Elbasy elimizdiń beıbit maqsat úshin ıadrolyq otyn óndirýdiń jahandyq tehnologııalyq tizbeginen óz ornyn ala alatynyn aıtty. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý tý­raly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. MAGATE-men birlesip, Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn bankin qurý bizdiń mańyzdy úlesimiz bolǵanyn Elbasy atap kórsetti. Bul Irannyń ıadrolyq problemasyn sheshý úshin de mańyzdy boldy. Bolashaqta ıadrolyq energııany beıbit maqsatta paıdalanǵysy keletinder osy bank resýrsyn qoldanýyna bolady. Biz tómen baıytylǵan ıadrolyq otynnyń Halyqaralyq depozıtarııi bolyp sanalamyz. Bizde MAGATE-men birlesip ýrandy óndirý jáne baıytýdyń barlyq sıklyn avtomatty túrde tirkeý, baqylaý jáne qorǵaýdyń qanatqaqty jobasy tabysty iske asyrylýda. Qazaqstan barlyq múddeli memleketterdiń azamattyq ıadro­lyq tehnologııalarǵa qoljetimdiligi teń bolýyn qoldaıdy. – Mundaı banktiń qurylýy qaýip­sizdiktiń biregeı tetigi deýge bola ma? – Árıne, óıtkeni, bank MAGATE-ge múshe elderge Tómen baıytylǵan ýranǵa kepildik beretin biregeı ortalyqqa aınalady. Iаǵnı, Tómen baıytylǵan ýran banki atom energetıkasynyń beıbit túr­de damýyna qyzmet etip, jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa úles qosady. 2015 jyldyń 27 tamyzynda Astanada Qazaqstan Úkimeti men Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik (MAGATE) elimizdiń aýmaǵynda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Qol qoıý rásimine Ulybrıtanııa, AQSh, Qytaı, Fransııa, Reseı ókilderi, sondaı-aq, osy jobanyń donory bolyp tabylatyn Eýropalyq odaq elderi, Kýveıt, BAÁ ókilderi qatysty. Bank Shyǵys Qazaqstan ob­lysyndaǵy Úlbi metallýrgııalyq zaýy­tynyń aýmaǵynda ornalaspaqshy. Onda atom energetıkasynyń qajettiligi úshin paıdalanylatyn tómen baıytylǵan ýran saqtalady. Qatysýshylar Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa jáne halyqaralyq beıbitshilikke qatysty joǵary deń­geıdegi qyzmetter atqarǵanyn, buǵan qosa, Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý jónindegi máseleler Qazaqstan tarapynan oń sheshim tapqanyn atap aıtty. Halyqaralyq qoǵamdastyq bank óz qyzmetin qaýipsizdik pen senimdilik jaǵ­daıynda júzege asyratynyna úmit bildirdi. – Semeı polıgony jerlerin aýyl sharýashylyǵyna paıdalaný úshin qaıtarý máselesi týyndady. Osy jerler zerttelip boldy ma sonda? – Jalpy, jarylystardan kóz ashpaǵan Semeı polıgonynyń taǵdyry BUU qararymen moıyndalǵan. 1949-1989 jyldar aralyǵynda polıgon jerlerinde mal baǵýǵa, egistik jumystar ótkizýge tyıym salyndy. Árıne, osy kúnge deıin elimizdegi Ulttyq ıadrolyq ortalyq po­lı­­gon aımaqtarynyń radıasııalyq jaǵdaıyn zertteýde. Ásirese, polıgonnyń Pavlodar oblysyna qarasty soltústik aımaǵynyń aýyl sharýashylyǵyna paı­dalanýǵa bolatyndyǵyn nemese ázir­she bolmaıtyndyǵyn zertteý ju­mystary aıryqsha nazar aýdartady. Qazirgi kúnderi polıgon aımaǵynda mal baǵatyn sharýa qojalyqtary bar. Júrgizilgen zertteýler boıynsha, eger bul jerler radıasııamen ýlanbaǵan bolsa, onda aýyl sharýashylyǵyna tolyq qaıtarylýy tıis. Ulttyq ıadrolyq orta­lyq ǵalymdarynyń aıtýynsha, polıgon jerleriniń keıbir bóligin aýyl sharýashylyǵyna qaıtarýǵa bolady. Bul – biz úshin Semeı polıgony zardabynan shyǵýdyń bir múmkindigi. Keshendi ekologııalyq zertteý jáne ońaltý is-sharalarynan keıin ol jerler birte-birte aýyl sharýashylyǵy maqsatyna beriletin bolsa, sharýa qojalyqtary da kóbeıedi. Aýyl sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy damıdy. – Munyń qandaı da bir ǵylymı túrde senimdi negizi bar ma? – Árıne. Júrgizilgen kópjyldyq zertteýlerimiz polıgon mańyndaǵy azyq­tyń jáne aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń hımııalyq quramy men nárliligin durys paıdalanýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, «Polıgon aımaǵyndaǵy azyqtyń hımııalyq quramy men nárliligi» týraly alǵashqy kitap bıyl baspadan shyǵady dep josparlanyp otyr. Bul monografııa Pavlodar mem­lekettik ýnıversıteti men Ulttyq ıadrolyq ortalyq ǵalymdarynyń tyǵyz baılanysynyń arqasynda júzege asyp otyrǵan joba. Jáne Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyna arnalyp jazylǵan alǵashqy ǵylymı jumys­tardyń biri. Atalǵan eńbekke úlesin qosqan – «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń vıse-prezıdenti Sultan Kartoev. Osy adam­­nyń basqarýymen oblys orta­lyǵynda «Qazaqstan joly – ıadrolyq qarýsyz álem» atty ǵylymı konferensııa ótkizildi. Búgin bizdiń elimiz ben AQSh qarym-qatynastary strategııalyq sıpatqa ıe jáne joǵary deńgeıde damyp keledi. Bul kezinde Semeı polıgonyn jabý jáne ıadrolyq synaqtarǵa halyqaralyq moratorıı jarııalaý­dan bastalǵan bolatyn. Polıgon jabyl­ǵanyna 25 jyl bolsa, moratorııge 20 jyl tolyp otyr. Osynyń bári elimizdiń jetistikteri, bizdiń bastamalarymyz. – «Polıgon aımaǵyndaǵy azyqtyń hımııalyq quramy men nárliligi» dep atalatyn monografııańyzdyń taqy­ryby mańyzdy. Polıgon aýmaǵyn zertteýmen aınalysyp júrsiz. Jazǵan eńbekterińizdiń jemisin búkil óńir halqy kórsin. – Rahmet. Jazǵan, zerttegen jumy­symyz – kópjyldyq eńbektiń nátıjesi. Polıgon taqyryby – ǵalymdar, zert­teýshiler, jýrnalıster úshin qajetti, zertteýdi kerek etetin aýyr da qyzyqty taqyryp. О́ziń de «Egemende» jazdyń. Stýdentterimiz de beıbit atomdy el ıgiligine paıdalaný úshin kóp oqyp, kóp bilýleri kerek. Polıgon aımaǵyndaǵy mal jeıtin jemshóp, sý taza bolsa, adam densaýlyǵy myqty. Halyq sol jerlerge myńǵyrtyp malyn baqsyn. MAGATE Qazaqstanǵa úlken senim bildirip otyr. Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly sheshimniń qa­byldanýy da sodan. Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtý turǵysynan Qazaqstanda bankti ornalastyrýǵa bar­lyq qajetti ınfraqurylymdar qalyptasqan.  Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» PAVLODAR