Bilim sapasyn jańa deńgeıge kóteredi
Darııa QOJAMJAROVA,
Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
Ult Josparynyń 76, 77, 78, 79-qadamdarynda bilim salasyn jańǵyrtatyn naqty mindetter belgilengen. Sonyń biri – joǵary synyptar men joǵary oqý oryndarynda aǵylshyn tilinde oqytýǵa kezeń-kezeńmen kóshý máselesi. 79-qadamda kózdelgen maqsat qalaı júzege asyrylady? Aldymen osyǵan toqtalsaq. Elimizdegi oqý oryndarynda jaratylystaný baǵytyndaǵy oqytylatyn mamandyqtar boıynsha ǵylymı kitaptar az. Kópshiligi aýdarma. Eger jaratylystaný ǵylymdary aǵylshyn tilinde oqytylatyn bolsa, teorııalyq bilim berý turǵysynda jeńildik bolar edi. Al bul qajettilik bizden neni talap etedi? Árıne, daıarlanatyn kadrlardyń básekege qabiletti bolýyn.
Bul mindetti oryndaýda basty jaýapkershilik pedagogıkalyq oqý oryndaryna artylatyny belgili. Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty – pedagog kadrlar daıyndaıtyn irgeli oqý orny. Irgetasynyń qalanǵanyna jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótken oqý ordasynda kúni búginge deıin myńdaǵan maman daıarlandy. Kásibı sheberligi joǵary ustazǵa suranystyń da joǵary bolatyny málim. Sondyqtan, bizdiń basty maqsatymyz – sapaly maman daıarlaý.
Úsh tildi bilim berý – búgingi zaman talaby, básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtardyń biri. Osy arqyly quzyretti hám zamanaýı tulǵany qalyptastyra alamyz. Qazaq tili – Otanymyzdyń tili, memlekettik tilimiz, bizdiń patrıottyǵymyzdyń belgisi bolsa, al aǵylshyn jáne orys tilderin úıretýdegi maqsat – XXI ǵasyrda ómir súrip jatqan jastardyń erteńgi kúni eńbek naryǵyndaǵy suranysqa saı bolýyn qamtamasyz etý. Osy talapty oryndaý úshin Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Úsh tildi bilim berýdi damytý Jol kartasy boıynsha úsh jaqty memorandýmǵa qol qoıdy. Úsh jaqty kelisim ınstıtýt pen Jambyl oblysy ákimdiginiń tilderdi damytý jáne jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń arasynda jasaldy.
Aldaǵy ýaqytta atalǵan memorandým aıasynda úsh tildi damytýdyń negizgi qaǵıdalaryn túsindirý sheńberinde is-sharalar ótkizý, jastarǵa memlekettik baǵdarlamalar, quqyqtyq, psıhologııalyq, áleýmettik baǵyttar boıynsha keńes berý jumystaryn uıymdastyrý jáne júrgizý, professor-oqytýshylar quramy men stýdentterge qazaq, orys, aǵylshyn tilderiniń deńgeılik kýrstaryn uıymdastyrý kózdelgen. Sondaı-aq, jasalǵan kelisimniń is-sharalar josparynda tilderdi oqytý ortalyǵy oqytýshylarynyń sapalyq quramynyń deńgeıin arttyrý maqsatynda joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramyn tartý, jergilikti baspa jáne elektrondy buqaralyq aqparat quraldary arqyly úsh tuǵyrly til saıasatyn túsindirý sekildi naqty jumystar bar.
Aǵylshyn tilin úırený tek qajettilik dep túsiný – qate uǵym. Bul aldymen bilim sapasyn jańa deńgeıge kóteretin mańyzdy qadam bolmaq. Sondyqtan, 2016 jyldan bastap mektepterde jekelegen pánderdi aǵylshyn tilinde oqytý qolǵa alynbaqshy. Jalpy, oqýshylardyń bilim kórsetkishine tikeleı áser etetindikten, bul baǵytta atqarylatyn jumystar «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıaly janyndaǵy «Bilim jáne ǵylym» sarapshy tobynyń baqylaýynda bolady.
Ult Jospary – áleýmettiń áleýetin arttyratyn reforma, memleketti odan ári damytyp, táýelsizdik tuǵyryn bekite túsetin naqty qadamdar ekeni daýsyz. Ol – álemdegi búgingi turaqsyzdyq jaǵdaıynda halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin qujat. «100 naqty qadam» – Ult Jospary ulttyń erik-jigerin ushtap, zamannyń jańa talaptaryn qabyldaı otyryp, alǵa umtylýǵa jeteleıdi. Ortaq jaýapkershilik júktep, uly isterge bastaıdy. Sondyqtan da, bolashaǵymyzdy baǵdarlap, kemel keleshegimizdiń kókjıegin aıqyndaıtyn ilkimdi iske árqaısymyz judyryqtaı jumylyp, óz úlesimizdi qosa bereıik.
Jambyl oblysy
«Men búgingi urpaqtyń úsh til bilýin qoldaımyn. Memlekettik til – memleket qurýshy ulttyq tili,
al orys tilin bilý uly baılyq. Aǵylshyn tili ilgerileýshilik pen tehnologııalardyń tili bolǵandyqtan biz ony úırenýge tıispiz».
Nursultan NAZARBAEV
Aǵylshyn tilin qaıtkende tıimdi úıretemiz
Qazirgi kezeńde bilim berýdiń sapasyn jaqsartý, ádistemelik negizin ózgertý zaman talabyna sáıkes týyndap otyrǵan qajettilik. О́ıtkeni, mekteptiń ár kúni kóptegen ǵylymı jańalyqtarǵa, tereń áleýmettik ózgeristerge toly. Buryn oqý úrdisinde muǵalim basty ról atqarǵan bolsa, qazir oqýshynyń belsendilik kórsetetin kezi týdy. Sabaq muǵalimniń emes, oqýshynyń is-áreketimen baǵalanady. Qazirgi zamanda neni oqytý emes, qalaı oqytý mańyzdyraq bolyp otyr. Sabaq barysynda oqýshynyń izdenýi men zertteý daǵdylaryn qalyptastyra otyryp, pánge degen qyzyǵýshylyqtaryn arttyrý maqsatynda qoldanylatyn tehnologııalar barshylyq. Solardyń biri syn turǵysynan oılaý tehnologııasy. Aǵylshyn tili sabaqtarynda bul tehnologııany paıdalaný óte tıimdi bolyp otyr. Nazarbaev zııatkerlik mektebimen Kembrıdj ýnıversıtetiniń birlesip jasaǵan baǵdarlamasy boıynsha 3 aılyq kýrstan ótip jańa ádis-tásili negizinde bilim aldym. Osy kezeńde jeti modýl aıasynda bilim alyp, úırengenimdi óz tájirıbemde baıqap kórdim. Mektepte oqytýǵa ózgeris engizý barysynda osy ıdeıalardyń tıimdiligin baıqadym. Men sabaq berýde jeti modýldi qoldana otyryp, tereń túsinýge tyrystym. Osy jańa ádis-tásilderdi qoldana otyryp ótkizgen sabaqtarym ózgeshe boldy. Sebebi, tapsyrmalar sabaq barysynda oqýshylardy synı turǵydan oılaýǵa úıretý, bilim berýde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııany paıdalana otyryp sabaq júrgizý, talantty jáne daryndy balalardyń qabiletterin ashý, oqýshylardyń basqarý jáne kóshbasshylyq qabiletterin jetildirý, oqý men oqytýdaǵy jańa tásilderdi qoldaný, synı turǵysynan oılaýǵa úıretý boıynsha uıymdastyryldy. Sabaq únemi top erejesin eske túsirýmen bastalyp otyrdy. Oqýshylardyń toptyq jumysqa tolyq tartylýyn baqylap otyrdym. Jańa ádis-tásilderdi qoldana otyryp, oqýshyǵa baǵyttalǵan táýelsiz oqýǵa táýekel etý oqytýǵa biraz ózgeris engizdi. Jalpy, synı turǵydan oılaý tehnologııasyn aǵylshyn tili sabaqtarynda qoldaný óte tıimdi bolyp tabylady. Sabaq barysynda oqýshynyń qyzyǵýshylyǵy joǵarylaıdy, toptyq jumys kezinde sabaqqa qatyspaıtyn oqýshy bolmaıdy. Oqýshylar óz betinshe jumys júrgizýge úırenedi. Synı oılaýdyń eń basty máselesiniń biri – oqýshynyń óz betimen jumys isteı alý qabileti. Oqýshylar erkin túrde oılaryn ortaǵa salady. Muǵalim oqýshyǵa bilim berip qana qoımaı, oqýshyny izdeniske, synı oılaýǵa, zertteýge, óz betinshe bilim alýǵa tartyp, tulǵa tárbıeleý kerek. Qymbat MÁJIKEEVA, Dáýqara orta mektebiniń aǵylshyn tili páni muǵalimi Soltústik Qazaqstan oblysy
