Otansúıgishtik ordasy

Eldik qarymy – erlik taǵylymy

Eldik pen erlik. Qazaqstan Qarý­ly Kúshteriniń áskerı-tarıhı mýzeıin aralaý kezinde osynaý ordaly oıǵa jeteleıtin egiz uǵymnyń birin-biri udaıy tolyqtyryp turatyndyǵyna kóz jetkizdik. Qazirgi tańda qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý máse­lesine aıryqsha mán berilip otyr­ǵany belgili. О́ıtkeni, óz Otanyn shyn súıetin órender ǵana mem­lekettiligimizdi nyǵaıtýǵa meı­linshe adal qyzmet etpek. Al, endi osyndaı ultjandy ul-qyzdardy tárbıeleýdiń utymdy jol­dary qandaı? O, ol úshin aqyl­dy ata-babalarymyzdyń arǵy zaman­dardan beri arqaýy úzilmeı kele jatqan baı tájirıbesine arqa súıegenimiz abzal. Baıaǵynyń bala­lary batyrlar jyryn bas­taryna jastanyp oqyǵan. Sodan tulpar minip, tý ustap, týǵan jeri­n basqynshy jaýdan qorǵaǵan er­lerge eliktep ósken. Azat­tyq joly­n­­da bastaryn báıgege tikken bahadúrlerdiń attaryn uranǵa aınaldyryp, qas dushpandaryna qarsy qasqııa shapqan. Búginde sol jaqsy dástúr jal­ǵasyn tappaı turǵandaı ma, qalaı? Qanyna tartýdan qalyp bara jatqan qaradomalaqtarymyz qaıdaǵy bir kertartpa mýltfılm keıipkerlerin pir tutatynyn qaı­tersiz. Ondaı altyn bastaýlarynan ajyrap, basqa mádenıetke bas urýshy, adasqan urpaqtan opa kórýi­miz ekitalaı ekenin eskeretin ýaqyt áldeqashan jetken. Sondyqtan eldigimizdiń tuǵy­ryn bekitýdiń bir belgisi retinde keıingi tolqyn ókil­deriniń boıyna arǵy-bergi ata­larymyzdyń ór rýhyn sińirýge kóńil bólgenimiz jón. Bul oraıda jetkinshekterimizdiń epostyq jyr­larymyzdy kóbirek oqyp, kósheli kónelikter kórmesindeı murajaılarǵa jıirek baryp, salt-dástúrlerimizdi saralaýǵa sanaly túrde bet burǵandary qajet-aq. Ashylǵanyna alty aı tolmaǵan Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń áskerı-tarıhı mýzeıi de joǵaryda sóz etken irgeli istiń ilgeri basýyna qomaqty úles qosyp úlgergenin baıqap, qatty qýanyp qaldyq. Alǵashqy arhıtektýralyq noba­ıyn Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń ózi syzǵan ǵajaıyp ǵımaratta ornalasqan qutty orda­nyń ishi qundy dúnıelerge toly ekenin kórip, kóńil toǵaıttyq. Esigin ashyp engennen-aq eńseńdi birden kóterip tastaıtyn «Máń­gilik El» atty atrıým mereı­li mem­leketimizdiń ótkeni men bú­gingisin baılanystyratyn ba­ıyp­­ty ıdeıaǵa baǵyndyrylypty. Kók túrikterdiń kókeıkesti ar­many bolǵan máńgilik el ańsary Táýelsiz Qazaqstan umtylar uly murat­qa aınalǵanyn, Elbasynyń sarabdal saıasaty soǵan jetýge negiz salǵanyn sanamen sara­lap, qazaǵyńnyń qara jer turǵan­sha jasa­ǵanyn tileısiń ishteı. Atrıým­daǵy barelefter atam jáne atom zamandarynyń arasyn jalǵaǵandaı aıshyqtardy alǵa tar­tady. Ortalyq kompozısııadaǵy baıaǵy qazaq batyrlary men búgingi jaýyngerlerimizdiń ortasynan oryn alǵan elimiz Qarýly Kúshteri Joǵarǵy Bas Qolbasshysynyń beınesi dástúr sabaqtastyǵyn dáriptep turǵan syńaı tanytady. «Kóne zaman» kórmesiniń eks­­po­nattarymen tanysqanda mereıiń tasyp, mártebeń óskendeı erekshe kúıge enesiz. Sebebi, munda etno­antro­pologııalyq negiz­deri­mizge, tórt myń jyldyqty qamtıtyn tarıhymyzǵa qatysty qymbat qazy­nalar bar. Tas, qola, temir dáýir­­lerinen jetken jebeler, qys­qa sapty naızanyń ushy, saq, sarmat saıypqyrandarynyń salaqulash qanjarlary alǵashqy qaýymdyq qurylys adamdarynyń da qolynan talaı nárse kelgenin dáleldeıdi. Oıhoı, shirkin! Bir zamandarda altyn taqta otyrǵan bizdiń baba­larymyz at aıaǵy jeter jerlerdi jaýlap, aınalasyna bılik júrgizgen ǵoı. Rım ımperııasyn qulatyp, qytaılarǵa qorqynyshtan qorǵan saldyrtqanyn eski jylnamalar jyr qylyp aıtady. «Saq-Parsy soǵysy» deıtin dıaramada aq­boz attyń ústinde asqaqtaǵan Tumar patshanyń ırandyqtardy tize búktirgen saltanatty sáti kór­setilipti. Ǵundar tulparlarynyń tuıa­ǵymen jazylǵan erlik epopeıasy tańǵa jyrlasań taýsylmaq emes. Altyn Orda zamanynyń qarý-jaraqtaryna da beıjaı qaraı almaısyń. Olardyń ot qarýdy sol kezdiń ózinde-aq oılap taýyp, or­ny­men paıdalana bilgenine qaıran qalasyń. Orystardy oırandaǵan Toqtamys han Máskeýdi sol soıqan atys quralynyń kúshimen kúlge aınaldyrǵany álemge aıan. Úlken bir panorama mońǵoldardyń soǵys ónerine arnalypty. Oǵan zer salsańyz qorshaýdy buzyp shyǵýdyń alpys aılasyna qanyǵasyz. Qazaq handyǵyn qasterlegen jádigerler janymyzǵa basqalardan góri jaqyndaý ekenin jasyryp qaı­teıik. О́ıtkeni, ol – eshkimmen or­taq­tas emes óz tarıhymyz. Asyl tek­ti Abylaı, Jońǵar shap­qyn­shy­­­ly­ǵyna qarsy atqa qonǵan Qara­kereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógen­baı, Shapyrashty Naýryzbaı batyr­lar­dyń attary atalǵanda arqa­sy qoz­baıtyn qazaq joq. Ańyz-jyr­lar­ǵa arqaý bolǵan arys­tary­myz­dyń erligi elge – mura, ur­paqqa – uran. Beline bes qarýyn baılaǵan qazaq jaýyngeriniń qyzyǵa qaraýshylar kóp. Ásirese, «Jas ulan» mektebi shákirtteriniń kózderi shoqtaı janyp jaınaǵany janymyzdy jadyratyp jiberdi. «Atadan ul týsa ıgi, ata jolyn qýsa ıgi» degen emes pe, burynǵylar. Eýrazııanyń apaıtós dalasyn qıqýlatqan Deshti qypshaqtardyń qaıqy qylyshtary da shyny sóre­lerden laıyqty oryndaryn alypty. Sarbazdar kıgen saýyt-saımandardyń shynaıy sheber­ler­diń qolynan shyqqandyǵy sez­iledi. Jaqsylardyń kózindeı bul jádigerlerdiń kóbisin bilikti res­tavratorlarymyz qalpyna kel­tirgen kórinedi. Kelýshiler nazaryn jıirek aýdar­tatyn «HH ǵasyrdyń ás­ke­rı tarıhy» áralýan sıpatta beder­lenipti. Ásirese, Alashorda úki­metiniń halyq qamyn jegen qadam­dary, 1916 jylǵy ult-azattyq qoz­ǵa­lysynyń bylaıǵy jurt bile ber­meıtin «aqtańdaqtary» birshama ashyl­ǵan. Máselen, Alashorda áske­ri­niń qurylymy jaıyndaǵy máli­metter keńinen qamtylypty. Alash­tyń ar-namysy úshin qyzyl óki­metke qıǵylyq salǵan sardarlar men sarbazdardyń ýaqyt ýytynan sar­ǵaıǵan sýretterin sırek jádi­ger­lerdiń qataryna jatqyzýǵa bolady. «Arǵy atamyz er túrik, Biz qazaq elimiz...» dep ándetken Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash qaıratkerleriniń el úshin eńirep júrip jasaǵan eńbekteri eshqashan umytylmaq emes. Tórde ilýli tur­ǵan Mirjaqyp Dýlatovtyń taı­jaqysy taǵylymdy tarıhtyń tam-tum tábárigi tárizdi. Ony kezinde Gúlnár apaı Mirjaqypqyzy áke­lip tapsyrǵanynan zııaly qaýym habardar. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys – aınalyp ótýge bolmaıtyn taqyryp. Elimizdiń basyna ekitalaı kún tý­ǵanda qanshama qazaqstandyqtar etigimen qan keshti. Soǵysqa at­tan­ǵandardyń teń jarymynan astamy maıdan dalasynda máńgilik qaldy. Arttarynda qalǵan ata-analarynyń, asyl jarlarynyń, jetim qalǵan balalarynyń qaıǵy-muńyn qandaı tarazyǵa tartyp ólshersiń. Eren erlikteri eskerilip, 500-den artyq jerlesterimiz Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Qazaq halqynyń qaharman perzentteri Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Málik Ǵabdýllın, Tólegen Toqtarov, Qasym Qaı­senov, Mánshúk Mámetova, Álııa Moldaǵulova jáne basqalardyń taǵdyryn baıandaıtyn nebir de­rek­terdi tabasyz bul aradan. Le­nın­grad blokadasyna arnalǵan múıiste jyr alyby – Jambyl Jabaevtyń jarqyn beınesin kez­destiresiz. Nemis qorshaýynda ábden azap shekken Neva jaǵa­laýy­nyń turǵyndaryna áli kúnge deıin dem berip turǵandaı jaryq­tyǵym. «Lenıngradtyq órenim, maqtanyshym sen ediń!» Abyz aqyn­nyń qudiretti toly úni kel­gendeı qulaǵymyzǵa. «Reıhstag – Raqymjan Qoshqar­baev» atty dıarama jeńis týynyń dramaǵa toly hıkaıasynan syr shertetin sekildi. Keshegi Keńes Odaǵynyń armııasy sapynda Aýǵanstan alapatyn bastan keshken ınternasıonalıst-jaýyngerlerimizdiń de túrli qujat­tary qoıylypty jarııa­lanbaǵan soǵystyń jaı-japsaryn jetkizý maqsatynda. «HH-HHI ǵasyrlardyń qarý-jaraǵy» qaz-qatar tizilgen bólimge kirgende áldebir áskerı qoımanyń esiginen engendeı ekiudaı sezimge bólenesiń. Tapansha, pıstolet, maý­zer, kolt, braýnıng... Avtomat, pý­le­mettiń neshe atasy bar. Granat, mı­nomet, onyń ber jaǵynda zama­naýı tehnıkalar kózdiń jaýyn ala­dy. Adamdy qyryp-joıýǵa ar­nal­ǵan quraldar ekenin bile tura qyzyǵasyń... Dúnıe júzine eń kóp taraǵan atys qarýy retinde rekordtar kitabyna engen Mıhaıl Kalashnıkovtyń meniń aýylymnan bar-joǵy 50 sha­qyrym jerde alǵashqy synaqtan ótkizgen avtomatyn aınalsoqtap júrip alýymnyń ózindik sebebi joq emes. 2003 jyldyń mamyrynda aty ańyzǵa aınalǵan konstrýktormen birge Almaty oblysyndaǵy Mataı stansasyna barǵanymyz esime tústi. «Men qazaq dalasyna qaryz­darmyn, osynda oılaǵan armanyma jettim, sol úshin aq qyraý shalǵan basymdy sizder­diń aldaryńyzda ıemin», dep edi-aý marqum. «Otan qorǵaý úshin tún uıqymdy tórt bólip qurastyrǵan avtomatymnyń teris pıǵyldy terrorshylardyń qolynda ólim seýip jatqanyn estigende qatty ókinemin», degeni de oıymda qalyp qoıypty. «Qazaqstan Qarýly Kúshteri» zaly Otanymyzdyń tynyshty­ǵyn qorǵaıtyn, aıbyndy áskerimizdiń áleýetin tanytqandaı. Munda Elbasy – Joǵarǵy Bas Qolbas­shy Nursultan Nazarbaev respýb­lıkamyzdyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵa­dat Nurmaǵanbetov, Halyq Qahar­many Muhtar Altynbaev sekildi tu­ǵy­ry bıik tul­­ǵa­l­arǵa arnalǵan eks­­­po­zısııalar óte jaqsy jabdyq­talǵan. Sondaı-aq, jaıaý ásker, teńiz floty jáne áýe kúshteriniń tynys-tirshiligin bildiretin kórneki ekspo­nat­tar munda jetip-artylady. Úshinshi ǵaryshkerimiz Aıdyn Aıymbetovpen ǵaryshqa baryp qaıtqan Áskerı áýe kúshteri­niń týyn kórgende keýdemizdi maq­tanysh kernep, ádemi áserge bólendik. Mýzeıdiń ǵylymı-zertteý qyzmetiniń bastyǵy Danııar Qaýsylov pen ekskýrsııa bóliminiń jetekshisi Álııa Sársenova bizge jan-jaqty túsinik bergenin aıta ketkenimiz jón. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsaq, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń áskerı-tar­ı­h­ı mýzeıi eldik pen erliktiń rýhyn as­qaqtatqan asa iri mádenı orta­lyq­qa aınalypty. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»