Jarııalanbaıtyn jaıdyń jaı-japsary nemese sýdıalardyń tórt qubylasy túgel me?

Zamannan ozar sot qaıda?

Adam qyzmetinen naqaq shyǵarylsa, aılyǵyn ýaqtyly ala almasa, dúnıe-múlkin bireýler úptep ketse nemese oǵan jábir kórsetilse, jala jabylsa, ar-namysyna tıse, qol kóterse, kemsitse, áıteýir ne kerek, elimizdegi qoldanystaǵy barlyq zańdarymyzdaǵy baptaryna saı quqy buzylsa ol adam, aldymen, sotqa júginedi. Sonan onyń isin qaraǵan sot sebepsiz shyǵarǵan dep tapsa, jumysyna qaıta ornalasýyna da, ala almaı júrgen eńbekaqysyn alýyna da yqpal etip, zańnyń saltanat qurýyn júzege asyrady. Ras qoı. Osylaısha, kúnbe-kún, apta saıyn, aı saıyn jyldarǵa ulasqan daýlarǵa baılanysty ister bir tynbaı aınala beredi. Adam tirshiligi barysynda onyń basy da, sońy da bolmaıtyndyǵy anyq. Azamattyq, qylmystyq, ekonomıkalyq, jasóspirimder isi bolyp jalǵasa beredi. Osynyń bári adamdarǵa ǵana baılanysty ister, adamdar óz is-áreketteri arqyly týdyrǵan daýlar. Bireý razy, bireý qarsy. Biraq amal joq, qaı qoǵam bolmasyn, sot kerek. Burynǵy qara qyldy qaq jarǵan bılerimiz ben dýaly sózge toqtaǵan halqymyzdyń uly qasıetterin joǵaltyp alsaq ta, áıteýir qaǵazǵa jazylǵan, tasqa basylǵan zańdy qurmetteıtin, tártipke moıynsunatyn azamattar basym kópshilik ekeni anyq. Sondyqtan da qazir sot qaraıtyn is kóp. Qıt etse, adamdar sotqa júgiredi, júginedi. Bul sot quqymdy qorǵap beredi degen úkili senimniń úlkeni shyǵar. Árıne, solaı ǵoı. Sot meni qorǵaıdy, naqaq jaladan arashalap alady, ádildikti ornatady degen senimniń ár júrektiń túkpirinde uıalap jatqanynyń ózi netken ǵanıbet! Biraq sol biz sot deıtin sýdıalardyń da tap ózimiz sekildi adam ekendigin onsha oılana bermeıtin sekildimiz be, qalaı? Olardyń tirshiligi, jumys salmaǵy, aılyq jalaqysy qandaı? Basynda bas­panasy, bos ýaqyty, aralasatyn ortasy bar ma? Sýdıa degen kim, bireýdi sottap, bireýdi aqtap, bireýdi qaralap, bireýdi jaqtap úkim shyǵaratyn adam ǵana ma? Bul suraqtarǵa sýdıadan basqa adam­nyń naqty jaýap bere qoıýy qıyn-aq. Biraq biz sýdıanyń kim ekendigin resmı aıqyndaıtyn negizdemeni alǵa tartyp, soǵan súıenýden de aýlaqpyz. Másele, olardyń barlyq adamdardyń daýly sharýasyn zańdy turǵydan sheshe alýy­men qatar, sondaı sheshimin tappaıtyn máselelerdiń olardyń da júregin aýyrtatyndyǵynda bolyp tur. Iá, sýdıa da siz sekildi adam, sondyqtan da olardy qarapaıym azamat, qoǵam múshesi retinde oılandyratyn máseleler bar. Demek, memlekettik turǵydan alǵanda sýdıalardyń táýelsizdigi týraly tekke aıtylmaıdy. О́ıtkeni, ol halyqqa qajetti ádil sheshim shyǵarý úshin sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz áreket etip, Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sondyqtan da sýdıalardyń táýelsizdigi memlekettik bıliktiń sot tarmaǵynyń derbestigi kórinisteriniń biri bolyp taby­lady deımiz. Sóıtip, sottar Ata Zańymyz sot tóreligin júzege asyrýǵa ýákilettik bergen erekshe jáne jalǵyz memlekettik organ retinde turaqty sýdıalardan turady. Al osy sottardy qar­jylandyrý, sýdıalardy turǵyn úımen qamtamasyz etý respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi jáne ol sot tóreligin tolyq ári táýelsiz júzege asyrý múmkindigin qamtamasyz etýge tıis. Iá, zań boıynsha bári durys, naqty kórsetilgen. Al shyn máninde sottar­dy qarjylandyrý, turǵyn úımen ýa­qtyly qamtamasyz etý jáne t.b. máse­leler tolyq sheshimin taýyp otyr ma? 2006 jylǵa deıin sýdıalardyń aılyq jalaqysy kólemi 60 myń teńgeniń tóńireginde bolǵany ras. Sýdıalar ja­la­qysy degende, aldymen aıtarymyz, respýblıka boıynsha bekitilgen úsh deńgeı bar: aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq, ıaǵnı Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń aılyǵy. Mine, osy al­ǵashqy saty – aýdandyq sot, ekinshi saty – oblystyq sottyń sýdıalaryna arnalǵan bir mólsher jáne úshinshi saty – Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń jalaqysy bir bólek esepke alynady. Biraq bul arada basyn ashyp alar bir jaıt bar, ol Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń jalaqysyna qatysty másele. О́ıtkeni, olardyń jalaqysy ár kezeń saıyn birtindep kóbeıip, qosylyp otyrady. Jáne bul qalǵan eki satyǵa qatyssyz qamtamasyz etiledi. Sodan osy 2006 jyly aýdandyq jáne oblystyq sot sýdıalarynyń jalaqysy aıtarlyqtaı kóbeıdi. Kóbeıtilgende de, ózge mekeme qyzmetkerlerinikimen salystyra qaraǵanda, birden bıikke shap­shydy. Sonyń saldary bolsa kerek, jalaqyny bulaısha arttyrý sanaǵa san qıly suraq júgirtti. Ie, olardyń buǵan deıingi jalaqy kólemi, bar bolǵany 60 myń teńge dedik qoı. Odan birden úsh, tórt esege deıin kóterilgende, bul keıbireýlerge buryn-sońdy bolmaǵan tańǵajaıyp jaǵdaıdyń oryn alǵanyndaı áser etti. Onsyz da sotty synap, tyrnaq as­tynan kir izdep júrgen birqatar jandar aýzyn ashyp, kózin jumdy. «Onsyz da baılyqqa batyp júrgen sýdıalardyń jalaqysy aspanǵa shyqty, endi eldegi eń kóp aılyq alatyn sýdıalar ǵana» degen laqap ta tarap úlgerdi. Árıne, jel soqpasa shóptiń basy qımyldamaıdy degendeı, bar nárseni joq dep nemese joqty bar dep, eshkimniń aýzyna qaqpaq bola almaısyń. Bılerdiń jalaqysy júz paıyz emes, 150 paıyzdan asa kóterilgeni sózsiz edi. Sóıtip, aýdandyq sýdıalardyń jalaqy kólemi eki júz myń teńgege baryp jyǵylsa, oblystyq sýdıalardyń aılyǵy úsh júzge tirelip qala jazdady. Sodan, ne kerek, osy sátten bastap respýblıkada eń kóp jalaqy alatyn sottar degen uǵym ár azamattyń jadyna shegelenip qaldy. Jáne sol kezde bul uǵymnyń budan bylaı baltalasańyz da murty buzylmaıtynyn eshkim bilgen joq. Bul uǵym áli talaı márte sýdıalardyń aldynan shyǵaryn da ol kezde eshkim boljamaǵan sekildi. Álbette, memleket sýdıalardyń ja­la­qysyn tekke kótermegeni belgili. Elbasynyń erekshe nazar aýdarýynyń arqasynda sýdıalardyń negizgi máselesi sheshimin tapty deı alamyz. Olar bı­liktiń úshinshi tarmaǵy retinde eldik ma­ńyzy zor, memlekettik máni úlken má­selelerdi retteýde asa zor úles qosa­dy. Azamattardyń konstıtýsııalyq qu­qyn qorǵaýda, bárine ortaq zań ústem­diginiń qamtamasyz etilýin júzege asyrýda sottardyń róli zor. Osy arqyly memlekettik saıasattyń syndarlyǵyn, bıliktiń turaqtylyǵyn jáne oǵan degen halyqtyń senimin ornyqtyrýda sot­tar­dyń ádildikti qamtamasyz etýi aýa­daı qajet ekeni túsinikti. Al mundaı aýqym­dy da, mańyzdy is óz-ózinen iske asa salmaıtyndyǵy belgili. Oǵan kóp kúsh-jiger, qajyr-qaırat, densaýlyq, biliktilik, orasan tájirıbe de kerek. Sodan jalaqy, obaly ne kerek, kóterilýin kóterildi deıdi sýdıalar, jáne kóterilgen deńgeıiniń turaqtylyǵynda min bolmaǵan kórinedi. Sol aılyqtyń turaqtap qalǵany sonshalyq sodan beri qanshama jyl ótse de, esh ózgeris bolmaǵan eken. Mine, bıyl onynshy jyl. Bizdiń órkenıettiń kóshine ilesken elimizde odan beri qanshama aıtarlyqtaı ózgerister men jańalyqtar oryn aldy deseńizshi! Memlekettiń syndarly saıasatynyń arqasynda jedel damyp jatqan ekonomıkamyzdaǵy jetistikterdiń ózi nege turady. Al mu­nyń bári, aınalyp kelgende, halyqtyń ál-aýqatynyń artýyna, turmystyq ómirdiń jaqsarýyna áser etti. Sóıtip, jalpy jurttyń jalaqysy da jyldan-jylǵa eselene artty. О́mir bir orynda turmaıdy degenimiz sol, 2010-2011 jyldary 2006 jyly 150 paıyzǵa kóterilgen sýdıalar jalaqysy ózge organdardyń aılyǵymen teńese bastady. Bir sózben aıtqanda, kezinde orasan sharyqtaǵan bul deńgeıdi ózge salalardyń bári de qýyp jetti.

Jalaqy jyry

Endi Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes, sýdıalardyń mártebesine oraı olardyń jalaqysy da ósýi tıis qoı. Biraq osy másele, nege ekeni belgisiz eskerýsiz qalyp tur. Máselen, qazir ýchaskelik polısııa qyzmetkeriniń jalaqysy 200 myń teńge kóleminde eken. Al aýdandyq sottyń jańadan kelgen sýdıasynyń jalaqysy 170-180 myń teńgeni quraıdy. Al 200 myń teńgeden asatyn aılyq alatyn sýdıalar osy qyzmette 10-15 jyl­dyq ótili barlar. Demek, oılap qarasańyz, jańadan qyzmetke kelgen sýdıa 200 myńnan asa jalaqyǵa qol jetkizý úshin keminde on jyl úzbeı eńbek etýi kerek, áıtpese, onyń aılyǵy sol 170-180 myń teńge shamasynda qala bermek. Al qalalyq, oblystyq sottar sýdıalarynyń, baıqasańyz, kez kelgeniniń ótili 20 jyldan da asyp ketkenderi basymyraq keledi. Álbette, soǵan oraı olardyń aılyǵyna ústeme qosylady. Biraq sonyń ózinde sot salasynda anaý-mynaý emes, tabany kúrekteı 20 jyl eńbek etken bılerdiń alatyny, jasyrmaı-aq aıtaıyq, sol 300 myń teńgeniń o jaq, bu jaǵy ǵana. Bul másele, ıaǵnı jergilikti sýdıalar­dyń jalaqysyn arttyrý týraly Úki­metke qansha jerden usynylǵanymen naqty sheshimsiz qalatyny anyq. Beıne bul máselege nazar aýdaratyn jan joq­­taı, nemese ol nazar aýdaratyn jaı emesteı kórinedi. Onyń kóptegen sebebi bar delik. Biraq negizgi sebep, sol baıaǵy «Qazaqstanda eń kóp jalaqy alatyn sýdıalar» degen sanaǵa sýdaı sińip, tastaı qatqan uǵym áseri. Kóp­shilik, tipti, sol sýdıalardyń naqty qan­sha kólemde jalaqy alatynyn anyq bilmeıdi. Alaıda, olar sottardyń alatyn aqshasy kóp, sondyqtan eldegi eń baı adamdar dep esepteıdi. Bul da sol, óz múddesin kózdegen ár tarap sot­qa aqshasyz barmaıdy degen ekinshi bir túsiniktiń qalyptasyp, shegelenip qalǵanynda bolsa kerek. Onyń ústine, sońǵy jyldary memle­kettik qyzmet salasynda «A» jáne «B» korpýstary paıda boldy. Mine, osy «A» korpýsyna jatatyn memlekettik qyzmetshiler jalaqysyn byltyr Elba­sy­nyń ózi bas bolyp ósirgeni barsha jurtqa málim. Onda da 50 paıyzǵa birden arttyryldy. Biraq jalpy sýdıa­lar qaýymy, amal ne, atalǵan «A» korpýsyna enbeı qaldy. О́ıtkeni, olar «A» korpýsyna jatpaıdy. Jaraıdy, «A» korpýsy artyqsha korpýs eken, oǵan sýdıalardyń qosylmaǵany durys shyǵar dedik. Endi «B» korpýsy bar, múmkin soǵan iliger? Bul sózimige dálel, bıyl «B» korpýsy qyzmetkerleriniń jalaqysy 35 paıyzǵa arttyryldy. Alaıda, sýdıalar jalaqysy eskerilmedi? Nege? Buǵan eshkim mardymdy jaýap bere almaıdy? Soǵan oraı búginde sýdıalardyń mártebesi qandaı ekendigine baǵa berý úshin qandaı da bolsyn bir qatarǵa qosý múmkin bolmaı tur. Máselen, sýdıalar saıası qyzmetkerler (depýtattar t.b.) tobyna da jatpaıdy, sebebi saıası qyzmetkerler saılanady. Sýdıalar saılanbaıdy, taǵaıyndalady. Onda da bir artyqshylyq, Elbasynyń Jarlyǵymen taǵaıyndalady. Sol sııaqty, bular bıýdjettik sala qyzmetkerlerine de qosylmaıdy. Máselen, bıyl bıýdjettik sala qyz­met­kerleriniń jalaqysy kóbeıtile bastady. Soǵan sáıkes jergilikti sottardyń da jalaqysy kóteriler degen úmit týǵan. Biraq olaı bolmady. Sóıtsek, sýdıa­lar ol topqa da jatpaıdy eken. Sonda bular qandaı kategorııaǵa jatady? Bıliktiń úsh tarmaǵynyń biri bolyp sanalǵanymen, aqshaǵa kelgende eshbir qatarǵa qosylmaı, elenbeı qalatyny erekshelik bolyp tur. Byltyr bul máseleni Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámı tıisti oryndar aldynda kótergeni belgili. Árıne, qazirgi ýaqyt elge de, memleketke de ońaı tıip jatqan joq. Álemdi sharpyǵan daǵdarys saldary Qazaqstanǵa da tyrnaǵyn batyrǵysy kelip, shyr aınalýda. Sonyń saldary qarjylyq qamtýǵa qoldaý bermeı tur. Respýblıka boıynsha alǵanda, barlyq sýdıanyń sany úsh myńǵa da jetpeıdi. Olardyń bári quqyq qoldaný qyzmetimen aınalysady. Al bul jaǵdaıda sot proses­terine sýdıalarmen birge qatysatyn prokýrorlar quqyq qorǵaý salasymen bólektenedi. Olardyń qataryna polısııa, áskerdi jatqyzýǵa bolady. Osydan baryp sýdıalar azamattyq salaǵa jatqyzylady deımiz. Sondyqtan, ana atqarýshy bılik tutqasyn ustaıtyn «A» jáne «B» korpýstaryna qosylmaıdy. Demek, bylaı qarasańyz, tańǵalarlyq jaǵdaı: sýdıalar sanda bar, sanatta joq. Endeshe, bul jerde bir túsiniksizdik oryn alyp otyr ma, qalaı?

Baspana, qashan bolar ras pana?

Árıne, atqaratyn qyzmetiniń máni men mańyzyna qaraı ár mamannyń jalaqysy tatymdy bolýǵa tıis. Bul – jumys qaıyrymdylyǵyna saı eńbek zańymen belgilenetin basty qaǵıda. Onsyz qyzmetke degen qulshynys pen qaıtarymdy, ónimdilik pen sapalyqty aıtý qıyn. Alaıda, jalaqy mardymsyz bolǵan jaǵdaıda ne aıtýǵa bolady? Al buǵan qosa baspana máselesi etekten tartyp tursa, qandaı ónimdilik sapa týraly sóz qozǵaýǵa bolady. Jalaqysy az, baspanasy joq adamnyń ózgeniń kúıin kúıtteýi múmkin be? О́ziniń jaǵdaıy jaısyz bolyp turyp, ózgeniń jaǵdaıyn ońaltamyn deıtin kimdi kórdińiz? Bul – úıin tutas sý alǵan jannyń shańyraǵyna kelgen qonaǵyna «qurǵaq ta jyly jerge» tósek salyp bereıin degenimen birdeı ǵoı. Demek, qanshalyqty nıettense de qoldan kelmesti jasaı almaıdy. Ie, solaı. Al endi osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan sýdıalardy elestetip kórińizshi. Sýdıalar táýelsiz emes dep taǵy aıtýǵa bolmaıdy. Sebebi, olar zań boıyn­sha táýelsiz bolýǵa tıis. Eshkimge eshýa­qytta jaltaqtamaıdy. Eshkimge olardyń kúni túspeıdi. Sondyqtan, sýdıa bolǵysy kelip talpynatyn adamdar az emes. О́ıtkeni, Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly Konstıtýsııalyq zańda: «Sýdıa taǵaıyndalǵannan keıin oǵan alty aı ishinde memleketten qyzmettik páter beriledi» dep jazylǵan. Biraq... Iá, bul másele tóńireginde de áli kúnge sheshilmeı jatqan túıinder men túıtkilder taǵy kóp. Nege? Onyń syryn sýdıalardyń ózderi bilmeıdi. Al sýdıalarǵa qyzmettik páter berilýi úshin bıýdjetten aqsha bólinýi qajet. Mundaı aqsha bıýdjetten bólinbeıdi emes, bólinedi, biraq ol barlyq sýdıa bitkendi pátermen jarylqap tas­taýǵa jetpeıdi. Demek, tolyqqandy ári jetkilikti túrde bólinbeıdi degen sóz. Máselen, alysqa barmaı-aq Astana qalalyq sot sýdıalarynyń jaǵdaıyn alaıyqshy. Elorda bolǵan soń mundaǵy qyzmetkerdiń bári baspanamen qamta­masyz etilgen shyǵar der oılarsyz. О́zge­ler de solaı deıdi. Al shynaıy ahýal múlde basqasha. Sóıtsek, anaý-mynaý emes úısiz-kúısiz júrgen 32 sýdıa páter keze­ginde tur eken! Olardyń sýdıa bolyp qyzmet istep jatqandaryna alty aıdan da, birneshe jyldan da áldeqashan ótip ketken. Biraq zań boıynsha ýaqtyly berilýi qajet degen páter berilmeıdi. Demek, zańnyń bul tarmaǵy oryndalmaıtyn sekildi. О́ıtkeni, elimizdiń basqa óńirlerinde de sýdıalar osylaısha 30-40 adamnan páter kezeginde turǵany kádik. Al sýdıalar jaǵdaıyna kelgende Konstıtýsııalyq zańnyń talapqa saı oryndalmaıtyndyǵy qalaı? Zańnyń bári zań deımiz ǵoı. Biraq zańnyń da zańy bar ekenin umytpaý kerek. Máselen, Konstıtýsııamyz eń joǵary turǵan negizgi zańymyz. Ol múltiksiz saqtalýy tıis. Al onyń ókshesin basyp turǵan osy joǵaryda atalǵan Konstıtýsııalyq zań. Solaı bola tura Úkimettiń nelikten buǵan salǵyrt qaraıtyndyǵy belgisiz. Qazir bizdiń elimizde qurylys júrmeı jatyr dep eshkim aıta almaıdy. Jáne jurtqa úı, páter berilmeı jatqan joq dep bir jan ótirik aıta almaıdy. Sebebi, memleket eldiń túkpir-túkpirinde halyq úshin turǵyn úılerdi kóptep salýda. Sondyqtan, kezekke turǵan muqtaj jandardyń kópshiligi baspanaly bolyp jatyr. Máselen, elordamyz – Astana qalasynyń ákimdigi memlekettik, bıýdjet salasy qyzmetkerleri men quqyq qorǵaý salasyn baspanamen qamtamasyz etýde bir kem qalys qalyp jatqan joq. Jylyna jańa páterge ıe bolǵan júz­degen jandar jadyraıdy. Bulardyń qýanyshyna qosylǵan, ıaǵnı zańdy baspanaly bolýǵa tıisti, biraq zańsyz kezekke túsken otyzshaqty sýdıalar da jadyraıtyn kúnimiz alys emes dep úmit otyn úzbeı otyr. Olar biraq respýblıkalyq bıýdjet esebinen qamtamasyz etilýge tıisti. Jáne olar alda-jalda baspanaly bolyp jatsa, ıaǵnı Joǵarǵy Sottyń nemese jergilikti sottar sýdıalary bolsyn, eshqandaı artyqshylyqqa ıe bola almaıdy. Jurt qatarly memlekettik baǵdarlama boıynsha salynyp jatqan qoljetimdi úılerge kiredi.

Júktemege saı yntalandyrý artyqtyq etpeıdi

Memleket basshysynyń Bes ınstıtýt­tyq reformasy «100 naqty qadam» – Ult Josparynyń mańyzy óte zor. Bul oraıda sot júıesiniń alǵashqy satysyna erekshe den qoıylyp otyr. Sondyqtan da isti qaraý barysy burynǵy bes satydan Ult Josparynyń kózdegenine saı, úsh satyly júıege aýysty. Endi isti qaraýda alǵashqy satynyń sapasy artyp, sózi salmaqtana túsedi. Oǵan negiz joq emes. Sebebi, qazirgi kúni aýdandyq sottarǵa keletin sýdıalar óte bilikti jastar. Olardyń deni birneshe shetel tilin biledi, sol shetelde bilimin jetildirgenderi de kóp. Olar sýdıalyqqa taǵaıyndalý jolynda óz bilimderin ábden dáleldegen jandar. Jaýapkershilik óte joǵary. Biraq, solaı bola tura, olarǵa ekinshi satyǵa ótý úshin taǵy da orasan bilimmen qatar, uzaq ýaqyt tájirıbe jınaqtaý qajet. Keminde bes jyl aýdandyq sotta qyzmet isteýi tıis. Sodan keıin, eger barlyq jaǵynan talaptarǵa saı kelip jatsa, ekinshi satyǵa ótýi úshin konkýrsqa qatysa alady. Úshinshi satyǵa ótýge talap munan da qatal ekeni belgili. Munyń bári basqalarǵa qaraǵanda, sýdıaǵa óte jo­ǵary jaýapkershilik pen talap qoıylatyndyǵynda. Iá, jaqsy jumys istep, ádildik pen adaldyqty tanytýda alǵa shyǵa bilý sýdıalar úshin altyn kópir. Oǵan aıaǵy tıgen sýdıanyń bar qıyndyqty eńsere bilgeni deımiz. Alaıda, aq pen qarany, aramdyq pen adaldyqty, ádiletsizdik pen ádilettilikti aıyrýǵa den qoıyp, shyn máninde qara qyldy qaq jarar bı bolýǵa umtylǵan jandy keshikken páter men azdyq eter jalaqy máselesi emes-aý, etekten tartar. Odan ótken, ıaǵnı shyn máninde ár isti júz paıyz sapaly qaraýǵa qolbaılar eleýsiz bolyp kórinetin jaılar da salmaq túsiredi eken. Ár sýdıa «týra bıde týǵan joq» dep, «qara qyldy qaq jara» alatyndyǵyn kórsete bilýi úshin aldyna kelgen ár isti jerine jetkize qaraýy tıis. Biraq buǵan júktemeniń de ár aımaqtaǵy ár sýdıaǵa ártúrli júk salatyndyǵyn eskergen jón. Máselen, bir jerdegi sýdıa aıyna 10-15 is qarasa, endi bir jerdegi dál sondaı mártebedegi týra sondaı jalaqy alatyn sýdıa aıyna 30-40 is nemese odan da kóp is qaraýy múmkin. Bul qalyptasqan jaǵdaı ekeni belgili. Alaıda, adamnyń fızıkalyq dármenin de eskergen jón ǵoı. Sol sııaqty, bul oraıda júktemege saı yntalandyrý jaǵy basym turýy qajettigin oılastyrǵan jón sekildi. Osy tusta bir aıta keterlik mańyzdy jaıt, zań men tıisti normatıvtik qujat­tarǵa sáıkes bir sýdıa aıyna 12 is qana qaraýy tıis eken. Onyń syry, eń aldymen, sapalylyq salmaǵy basym bolýy kerek degendi bildiredi. Al myna derek­terge júginsek, máselen ótken jy­ly elimiz boıynsha birinshi satydaǵy sot­tar barlyǵy 812 901 is qarasa, onyń 395 185-i azamattyq, 389 685-i ákim­­­shilik jáne 28 031-i qylmystyq is bol­ǵan. Biz joǵaryda elordalyq sot­tardy mysalǵa alǵandyqtan aıtar bolsaq, Astana qalasynyń sottary barlyǵy 67 939 is qarasa, onyń 31 356-sy azamattyq, 34 614-i ákimshilik jáne 1 969-y qylmystyq is bolǵan. Osy Astana qalasy aýdanynyń jáne oǵan teńes­tirilgen sottar sýdıalarynyń sany 134 adamdy quraıdy. Sonda jylyna ár sýdıaǵa júkteme 507 isten, aıy­na 46,1 isten keledi eken. Al osyǵan oraı salys­tyrmaly túrde aıtar bolsaq, máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynda jylyna ár sýdıaǵa qaraýǵa 507 is, aıyna 29 isten keledi eken. Bul bir jylǵa shaqqanda elordalyq sýdıalar qaraıtyn isten 187 iske kem degen sóz. Sol sııaqty Aqtóbe oblysyn alsaq, onda jylyna 360 nemese aıyna 32 isten keledi, sonda elordalyqtardan jylǵa shaqqanda 147 isti kem qaraıdy degen sóz. Mysal kóp. Endi taǵy bir sondaı mysal retinde Mańǵystaý oblysyn alsaq, onda jylyna 394, aıyna 35 isten keledi deıdi, demek muny da astanalyqtar júktemesimen salystyra qaraǵanda 133 iske nemese 22,3 paıyzǵa az degen sóz. Árıne, bul jerde biz sýdıalardyń biri az, ekinshileri artyq jumys isteýde degennen aýlaqpyz. Onyń ústine ár aımaqtyń óz ereksheligi bar ekenin eskergen jón. Mundaıda túrli sebepterdiń de oryn alatyny belgili. Bizdiń aıtpaǵymyz, eshkimdi alalamaı, biraq eńbegine qaraı yntalandyrý úlgisin de úrdiske qossa, eńbek ónimdiligi artar ma edi. Al budan halyq paıda kórmese, zııan shekpeıdi. Memlekettiń de kózdeıtini sýdıalardyń jaqsy jumys isteýi. Osylaısha, ádildik naq sottarda saltanat quryp jatsa Elbasynyń da tapsyrmasy oryndalyp, halyqtyń senimi men úmiti aqtalǵany deımiz ǵoı. Sondyqtan, neǵurlym sýdıa­larǵa barlyq zańdy talaptardyń bári jasalyp, sot tóraǵalyǵyn ótkizýde esh másele týyndamaıtyn bolsa, eshbir kedergi qoıylmaıtyn bolsa, táýelsiz bolǵany ústine táýelsiz bola túsip, dármeni men pármeni sheksiz artsa, halyqtyń armany oryndalǵany da.

Astanalyq sottarǵa – aıryqsha jaýapkershilik

Elbasy árqashan quqyqtyq memle­kettiń talaptaryna jaýap beretin sot júıesiniń damýyna asa mán berip ke­ledi. Negizgi basymdylyq retinde kadr saıasaty, kadrlardy sapaly irikteý, kadrlyq qordy qalyptastyrý, olardyń kásibıligin arttyrýǵa kóńil bólinýde. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaı biletin ádil sottyń halyqaralyq úlgige saı keletin zamanaýı sot júıesin qalyp­tastyra alý bilikti kásibı sot qura­myna ǵana baılanysty. Osylaısha, sýdıalyqqa úmitkerlerge qoıylatyn talaptardyń qatańdaýy jáne sot kadrlaryn irikteý tártibin odan ári jetildirý jónindegi sharalardyń júzege asyrylýy qalalyq sotta bilikti sýdıalar korpýsyn qalyptastyrýǵa qol jetkizildi. Bul týraly Astana qalalyq sot tóraǵasy Tilektes Bárpibaev: – Elimiz­diń Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń tikeleı qoldaýymen Astana qalalyq sotynyń sýdıalyq quramy tolyqtyryldy. Jumys ótili men táji­rıbesi mol 13 sýdıa ujymnyń múshesi boldy. Máselen, qalalyq sotta buryn 32 sýdıa bolsa, búgingi kúni sýdıalardyń sany 45-ke jetti. Al Astana qalasynyń aýdandyq sottarynda buǵan deıin 90 sýdıa bolsa, búgingi kúni olardyń qatary 128 sýdıaǵa jetti, deıdi. Astana qalasynyń barlyq sottary derlik medıasııaǵa arnalǵan kabınettermen arnaıy jabdyqtalǵan, ol jerde beıresmı jaǵdaıda jaqtardyń daý-damaı deńgeıin tómendete otyryp, beıbitshilik jolmen daýdy sheshýdiń sharttaryn talqylaýǵa múmkindikteri bar eken. Qazirgi ýaqytta elordalyq sottarda medıasııa kómegimen 157 azamattyq jáne 21 qylmystyq is qaralǵan. Bul 200 shaqty proseske qatysýshylardyń sot talqylaýynsyz, sot sheshiminsiz jáne úkimsiz daý máselesin sheshkendigin bildiredi. Ár sýdıa «Sýdıa ádebi» kodeksi­men kózdelgen moraldyq-etıka­lyq normalar men minez-qulyq erejelerin múltiksiz saqtaýǵa mindetti. Osy qyz­metti tańdaǵan árbir sýdıa tártiptik ádep normalaryn saqtaýǵa baılanysty shek­teýlerdi ózine erikti túrde júkteıdi. Al munda sýdıalardyń tártibine berilgen aryz-shaǵymdardy arnaıy komıs­sııa qaraıdy. Materıaldardy qaraý nátıjeleri boıynsha sýdıanyń «Sýdıa ádebi» kodeksin buzý faktisin anyqtap, talqylaýǵa, qoǵamdyq pikir týǵyzýǵa, aryzda kórsetilgen sýdıaǵa qatysty tártiptik is júrgizýdi qozǵaý týraly máselemen sýdıalardyń tıisti tártiptik-biliktilik alqasyna júginýge komıssııa sheshim qabyldaı alady. Sosyn sýdıa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty buzǵany, sýdıa ádebine qaıshy keletin teris qylyq jasaǵany, eńbek tártibin óreskel buzǵany úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylady. Astana qalalyq sottarynyń 2014 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń keńeıtilgen jalpy jıynynyń qaýly­symen isterdi qaraý kezinde sońǵy úsh jylda júıeli túrde zań buzýshylyqtarǵa jol bergeni úshin jáne sot tóreligin júzege asyrýda jumys sapasy tómen sýdıalardyń kásibı jaramdylyqtaryn anyqtaý maqsatynda, birqatar aýdandyq jáne qalalyq deńgeıdegi sýdıalarǵa qatysty materıaldardy Sot jıýrıine joldaý týraly sheshim qabyldaǵan. Ol adamdar Sot jıýrıiniń sheshimderimen jaýapkershilikke tartylyp, onyń ishin­de laýazymdyq qyzmetterinen óz erikterimen bosaý týraly ótinish bergen sýdıalar da bar kórinedi. Osyǵan baılanysty, sybaılas jemqorlyqpen kúres máselesi de kún tártibinen túsken emes. Jalpy, sýdıanyń jumysy únemi qo­ǵamnyń nazarynda. Qyzmettiń kóp­shi­lik sıpaty halyqpen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, sýdıany árqa­shan ustamdy bolýǵa, prosessýaldy zań normalary men sottyq ádep ko­deksin shaǵym men syn keltirmeı qa­tań saqtaýǵa mindetteıdi. Ádil sotty júzege asyrýdyń kúrdeliligi de osynda jatyr ǵoı, sebebi, isti qaraý barysynda eki jaqty birdeı qanaǵattandyrý múm­kin emes. Taraptardyń biri mindetti túrde narazylyq bildiredi. Istiń qaralý nátı­jesinde taraptardan birkelki oń áreket kútý múmkin emes. Al jalpy elordalyq sottardyń jaǵdaıy jaqsy. Máselen, Astana qalalyq soty, arnaıy mamandandyrylǵan ekono­mıkalyq soty, №2 Esil aýdandyq soty jáne Esil aýdandyq soty sońǵy jyldary jańa ǵımaratqa kóshti. Jalpy, ǵımaratta sot otyrysynyń 50 zaly bar, onyń syrtynda arnaıy medıatorlyq ortalyqtar, medıatorlar jumys jasaıtyn bólme, prokýrorlar men qorǵaý-shylarǵa arnaıy kabınetter, qalalyq sotta – baspasóz ortalyǵy, jalpy otyrys ótkizetin zal bar. Sýdıalar men sot apparatynyń qyzmetkerlerine jumys kabınetteri bólinip, olardyń tıimdi ári sapaly jumys jasaýlaryna jaǵdaı jasalǵan. Árıne, biz bul saraptama­myzda sýdıalardyń ózderi sekildi shynaıy sheshim shyǵaratyndaı, bardy bar, joqty joq dep, shyndyqty týra aıttyq. Kópten jarııalanbaı jatqan jaıdyń jaısyzdyǵy basymdaý bolsa da, ádettegideı sylap-sıpaýdan arylyp, osylaısha naqty bolýdy jón kórdik. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»