*Basqa basylymdardan
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde mazmundalǵan bastamalar halyqaralyq keń rezonans týǵyzyp otyr. Atalǵan baǵdarlamalyq qujattyń túrli qyrlary týraly álemdik bedeldi basylymdarda saıasatkerler men sarapshylar ózderiniń oı-paıymdaryn ortaǵa salýda.
Nursultan Nazarbaevtyń sózi, ekinshi qyrynan alǵanda, Qazaqstannyń ustanymyn bildiredi. Bul arada «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń ıadrolyq problemalar boıynsha kelissózderge yqpaly orasan zor boldy deý kerek, – dep málimdedi «REGNUM» aqparat agenttiginiń tilshisine Reseı Federasııasy О́ńirlik problemalar ınstıtýtynyń bas dırektory Dmıtrıı Jýravlev. – Osy úderiske barlyq qatysýshylar arasynda Qazaqstan mámileger rólin erekshe atqaryp, barlyq taraptardyń múddelerin bir arnaǵa toǵystyryp keledi...».
«Qazaqstan osyndaı mańyzdy róldi memlekettiń asa qýatty bolǵandyǵynan emes, osy úderiske barlyq qatysýshylar tarapynan qalypty, qurmetti qabyldanatyndyqtan atqara alyp otyr, – dep túsindirdi D.Jýravlev. – Qazaqstan ár memleketpen qarym-qatynasty olardyń bir-birimen arasyndaǵy qarym-qatynastan aıtarlyqtaı jaqsy ornata alǵan».
«Osyndaı qarym-qatynastyń sebebi elmen qatar, Prezıdenttiń óziniń bedelinde de jatyr. Birinshiden, Qazaqstan búginde ıadrolyq áskerı derjava emes, biraq atom ónerkásibin damytýda sheshýshi ról atqaratyn memleket qatarynda qalyp otyr. Sebebi, ýran keniniń kólemi boıynsha bul el álemde birinshi orynda tur.
Ekinshi jaǵynan alatyn bolsaq, Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq arenadaǵy bedeli de asa joǵary. Ony qaı jerde de úlken qurmetpen qarsy alady. Biz byltyr Qazaqstan basshysy Londonda qalaı qarsy alynǵanyn óz kózimizben kórdik. Onda Nursultan Ábishulynyń paıdasyna birqatar usaq hattamalyq buzýshylyqtar da oryn aldy. Osy eki faktige súıene otyryp, mynadaı qorytyndy jasaýǵa bolady: Nursultan Nazarbaev ne aıtsa da ony estir qulaq qaı jerde de tabylady», – dep atap ótti saıasatker.
«Qazaqstan óziniń bedeli men yqpalyn paıdalana otyryp, halyqaralyq ıadrolyq baqylaý úderisterinde de úlken ról atqarady. Ádette, óziniń ıadrolyq baǵdarlamasyna baqylaý júrgizýge ony qajet etpeıtin elder múmkindik beredi. Eger qandaı da bir el ıadrolyq másele boıynsha baqylaýǵa kelisimin berse, onda onyń halyqaralyq qoǵamdastyqqa kereǵar eshqandaı jaman áreket jasamaıtynyn bildiredi. Naq sondyqtan Qazaqstanǵa Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalastyrýǵa senim bildirilip otyr», – dep atap kórsetti D.Jýravlev.
«Iаdrolyq materıaldardy baqylaý men qaıta óńdeýge baılanysty týyndaıtyn problemalar halyqaralyq senimniń óte joǵary deńgeıin talap etedi, – dep atap ótti saıasatker. – Eger ıadrolyq materıaldardyń álemge tarap ketpeýin jasaý múmkindigi bolatyn bolsa, onda bul ony jasaýǵa kedergi keltire almas edi. Degenmen, qazirgi kezde halyqaralyq jaǵdaılar atalǵan problemany túpkilikti sheshýge pisip-jetilmese de Qazaqstannyń ustanymy, onyń ıadrolyq energetıka salasyndaǵy kúsh-jigeri osy sátti jaqyndatý úshin birinshi deńgeıdegi mańyz atqarady».
Nursultan Nazarbaevtyń qazirgi álemge jahandyq qaýipsizdik problemalaryn jeńildetý baǵytynda usynystary bar ekeni joǵaryda aıtylǵan máselelerden anyq kórinedi.
Reseı Federasııasynyń Memlekettik Dýmasynda Qazaqstan Prezıdentiniń áskerı bloktardy túbirimen joıý, sondaı-aq, álemde ıadrolyq qarýdyń taralýymen jan-jaqty kúres boıynsha bastamalary tolyqtaı qoldaýǵa ıe bolyp otyr.
«Áskerı bloktar qaı kezde de bireýge qarsy ne bireýdiń jaǵynda bolady. Olar osylaısha ózderiniń qarsylastarynan qorǵanamyz dep oılaıdy. Al Nursultan Nazarbaev búkil elderden Birikken Ulttar Uıymy sııaqty bir úlken blok qurýdy usynady. Osylaısha, qandaı da bir baǵyttaǵy áskerı bloktardy joıýǵa bolady. Men de osyndaı usynys bildirgen bolar edim. О́ıtkeni, bul qaı jaǵynan da kóńilge qonymdy», – dep málimdedi NSN aqparat agenttigine Memlekettik Dýmanyń halyqaralyq ister jónindegi turaqty komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Leonıd Kalashnıkov.
L.Kalashnıkov, sondaı-aq, jaqynda, tipti, respýblıkalyq partııadan AQSh prezıdenttiginen úmitker Donald Tramptyń ózi NATO-ǵa qarsy ekenin málimdegenine nazar aýdardy. «Soltústik Atlantıkalyq alıans belgili bir máselege aralaspaǵan kúnniń ózinde jaǵdaıdy turaqsyzdandyryp jiberedi, óıtkeni odan bári de jasqanady. Al jasqanǵan soń, qarýlana bastaıdy, ıadrolyq qarý ıelenýge umtylady. Munyń aqyry jaqsylyqqa alyp barmaıdy», – dep túsindirdi NSN-ge L.Kalashnıkov.
Parlamentshiniń paıymynsha, ortaq erejege sáıkes, onyń ishinde áskerı-saıası erejelerge de saı ómir súrý kerek. «Bireýdiń qolynda shoqpar bolatyn bolsa, ekinshi bireý de soǵan qol jetkizgisi keledi», – dedi L.Kalashnıkov. Memdýma depýtaty, sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev álemde ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa qarsy birlestikti basqara alar edi degen de kózqarasyn bildirdi.
«Qazaqstan Prezıdenti – dana adam, memleketti basqaryp kele jatqanyna da biraz ýaqyt boldy. Qazaqstan birde-bir ret eshkimge kóz alartqan joq, eshkimge eshqashan doq kórsetken emes, ol árkez tek bitimgershilik bastamalaryn ǵana ilgeriletip keledi. Osy turǵydan alǵanda, Nursultan Nazarbaev álemde ıadrolyq qarýdy taratýǵa qarsy birlestikti aǵa býyn ókili retinde de basqarýǵa laıyq», – dep qorytty óziniń sózin NSN-ge bergen suhbatynda L.Kalashnıkov.
Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetin oryndaı alyp otyrǵan joq jáne ıadrolyq qarýdyń terrorshylardyń qolyna túsý yqtımaldyǵy, eger sheshimdi qadamdar qabyldanbaıtyn bolsa, tek ýaqyttyń enshisindegi ǵana nárse. Bul týraly Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev málimdedi.
«Iаdrolyq ınfraqurylymdardyń qandaı da bir elementterine qarsy nemese, ıadrolyq qurylǵynyń, máselen, «las bombanyń» terrorshylardyń qolyna túsý yqtımaldyǵy óte joǵary, – dep atap ótti Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Halyqaralyq zertteýler ınstıtýty taldaý ortalyǵynyń dırektory Andreı Kazansev. – Oǵan jol bermes úshin halyqaralyq qurylymdar tarapynan ujymdyq kúsh-jiger jumsaý qajet. Halyqaralyq qurylymdar degende BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi nemese MAGATE meńzeledi. Jáne bul jerde, meniń kózqarasymsha, Nursultan Nazarbaev qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da durys aıtady, bul óte-móte der kezinde kóterilip otyrǵan bastama».
Áskerı bloktardan bas tartýǵa baılanysty aıtatyn bolsaq, bul arada sarapshylardyń pikiri ustamdyraq. Olardyń paıymynsha, bul mindet – uzaq merzimdi. «1991 jyly «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtalǵan sátte NATO-ny da taratyp, barlyq máseleni Eýropada EQYU arqyly sheshý týraly ıdeıa bolǵan, – deıdi A.Kazansev. – Azııada bul úshin, máselen, ShYU sııaqty qurylymdar quryldy. Budan bólek, Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý týraly bastama kóterip, bul ıdeıa tolyq máninde júzege asty. Bul uıym búginde Eýropadaǵy EQYU-nyń balamasy bolyp tabylady».
Azııada ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý bastamasyn Qazaqstan 1992 jyly kóterdi. Forým qurlyqtyń 27 memleketiniń, BUU-nyń jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń qatysýymen ótetin tıimdi quralǵa aınaldy. Ortalyq Azııada ıadrodan ada aımaq qurý týraly tabysty tájirıbege súıengen Nursultan Nazarbaev bul úderistiń aýqymyn keńeıtip, ony Taıaý Shyǵysqa deıin jetkizýdi usynady.
«Álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaq bar. Olar Antarktıdany, Latyn Amerıkasyn qosa alǵanda, is júzinde búkil Ońtústik Jarty shardy, Afrıkany, Avstralııa men Okeanııany qamtıdy. Olardyń ishindegi eń «jasy» osydan 10 jyl buryn Semeıde óńirdiń bes memleketi qurǵan Ortalyq Azııa ıadrosyz aımaǵy bolyp tabylady. Endi halyqaralyq kúsh-jigerdi Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurý isine jumsaý qajet», – dep úndeıdi N.Nazarbaev.
Al Qazaqstannyń ózi bolsa, osy úderiste qosarlanǵan standarttardy boldyrmaýdyń úlgisi retinde kórine alar edi.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde mazmundalǵan bastamalar halyqaralyq keń rezonans týǵyzyp otyr. Atalǵan baǵdarlamalyq qujattyń túrli qyrlary týraly álemdik bedeldi basylymdarda saıasatkerler men sarapshylar ózderiniń oı-paıymdaryn ortaǵa salýda.
Nursultan Nazarbaevtyń sózi, ekinshi qyrynan alǵanda, Qazaqstannyń ustanymyn bildiredi. Bul arada «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń ıadrolyq problemalar boıynsha kelissózderge yqpaly orasan zor boldy deý kerek, – dep málimdedi «REGNUM» aqparat agenttiginiń tilshisine Reseı Federasııasy О́ńirlik problemalar ınstıtýtynyń bas dırektory Dmıtrıı Jýravlev. – Osy úderiske barlyq qatysýshylar arasynda Qazaqstan mámileger rólin erekshe atqaryp, barlyq taraptardyń múddelerin bir arnaǵa toǵystyryp keledi...».
«Qazaqstan osyndaı mańyzdy róldi memlekettiń asa qýatty bolǵandyǵynan emes, osy úderiske barlyq qatysýshylar tarapynan qalypty, qurmetti qabyldanatyndyqtan atqara alyp otyr, – dep túsindirdi D.Jýravlev. – Qazaqstan ár memleketpen qarym-qatynasty olardyń bir-birimen arasyndaǵy qarym-qatynastan aıtarlyqtaı jaqsy ornata alǵan».
«Osyndaı qarym-qatynastyń sebebi elmen qatar, Prezıdenttiń óziniń bedelinde de jatyr. Birinshiden, Qazaqstan búginde ıadrolyq áskerı derjava emes, biraq atom ónerkásibin damytýda sheshýshi ról atqaratyn memleket qatarynda qalyp otyr. Sebebi, ýran keniniń kólemi boıynsha bul el álemde birinshi orynda tur.
Ekinshi jaǵynan alatyn bolsaq, Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq arenadaǵy bedeli de asa joǵary. Ony qaı jerde de úlken qurmetpen qarsy alady. Biz byltyr Qazaqstan basshysy Londonda qalaı qarsy alynǵanyn óz kózimizben kórdik. Onda Nursultan Ábishulynyń paıdasyna birqatar usaq hattamalyq buzýshylyqtar da oryn aldy. Osy eki faktige súıene otyryp, mynadaı qorytyndy jasaýǵa bolady: Nursultan Nazarbaev ne aıtsa da ony estir qulaq qaı jerde de tabylady», – dep atap ótti saıasatker.
«Qazaqstan óziniń bedeli men yqpalyn paıdalana otyryp, halyqaralyq ıadrolyq baqylaý úderisterinde de úlken ról atqarady. Ádette, óziniń ıadrolyq baǵdarlamasyna baqylaý júrgizýge ony qajet etpeıtin elder múmkindik beredi. Eger qandaı da bir el ıadrolyq másele boıynsha baqylaýǵa kelisimin berse, onda onyń halyqaralyq qoǵamdastyqqa kereǵar eshqandaı jaman áreket jasamaıtynyn bildiredi. Naq sondyqtan Qazaqstanǵa Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalastyrýǵa senim bildirilip otyr», – dep atap kórsetti D.Jýravlev.
«Iаdrolyq materıaldardy baqylaý men qaıta óńdeýge baılanysty týyndaıtyn problemalar halyqaralyq senimniń óte joǵary deńgeıin talap etedi, – dep atap ótti saıasatker. – Eger ıadrolyq materıaldardyń álemge tarap ketpeýin jasaý múmkindigi bolatyn bolsa, onda bul ony jasaýǵa kedergi keltire almas edi. Degenmen, qazirgi kezde halyqaralyq jaǵdaılar atalǵan problemany túpkilikti sheshýge pisip-jetilmese de Qazaqstannyń ustanymy, onyń ıadrolyq energetıka salasyndaǵy kúsh-jigeri osy sátti jaqyndatý úshin birinshi deńgeıdegi mańyz atqarady».
Nursultan Nazarbaevtyń qazirgi álemge jahandyq qaýipsizdik problemalaryn jeńildetý baǵytynda usynystary bar ekeni joǵaryda aıtylǵan máselelerden anyq kórinedi.
Reseı Federasııasynyń Memlekettik Dýmasynda Qazaqstan Prezıdentiniń áskerı bloktardy túbirimen joıý, sondaı-aq, álemde ıadrolyq qarýdyń taralýymen jan-jaqty kúres boıynsha bastamalary tolyqtaı qoldaýǵa ıe bolyp otyr.
«Áskerı bloktar qaı kezde de bireýge qarsy ne bireýdiń jaǵynda bolady. Olar osylaısha ózderiniń qarsylastarynan qorǵanamyz dep oılaıdy. Al Nursultan Nazarbaev búkil elderden Birikken Ulttar Uıymy sııaqty bir úlken blok qurýdy usynady. Osylaısha, qandaı da bir baǵyttaǵy áskerı bloktardy joıýǵa bolady. Men de osyndaı usynys bildirgen bolar edim. О́ıtkeni, bul qaı jaǵynan da kóńilge qonymdy», – dep málimdedi NSN aqparat agenttigine Memlekettik Dýmanyń halyqaralyq ister jónindegi turaqty komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary Leonıd Kalashnıkov.
L.Kalashnıkov, sondaı-aq, jaqynda, tipti, respýblıkalyq partııadan AQSh prezıdenttiginen úmitker Donald Tramptyń ózi NATO-ǵa qarsy ekenin málimdegenine nazar aýdardy. «Soltústik Atlantıkalyq alıans belgili bir máselege aralaspaǵan kúnniń ózinde jaǵdaıdy turaqsyzdandyryp jiberedi, óıtkeni odan bári de jasqanady. Al jasqanǵan soń, qarýlana bastaıdy, ıadrolyq qarý ıelenýge umtylady. Munyń aqyry jaqsylyqqa alyp barmaıdy», – dep túsindirdi NSN-ge L.Kalashnıkov.
Parlamentshiniń paıymynsha, ortaq erejege sáıkes, onyń ishinde áskerı-saıası erejelerge de saı ómir súrý kerek. «Bireýdiń qolynda shoqpar bolatyn bolsa, ekinshi bireý de soǵan qol jetkizgisi keledi», – dedi L.Kalashnıkov. Memdýma depýtaty, sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev álemde ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa qarsy birlestikti basqara alar edi degen de kózqarasyn bildirdi.
«Qazaqstan Prezıdenti – dana adam, memleketti basqaryp kele jatqanyna da biraz ýaqyt boldy. Qazaqstan birde-bir ret eshkimge kóz alartqan joq, eshkimge eshqashan doq kórsetken emes, ol árkez tek bitimgershilik bastamalaryn ǵana ilgeriletip keledi. Osy turǵydan alǵanda, Nursultan Nazarbaev álemde ıadrolyq qarýdy taratýǵa qarsy birlestikti aǵa býyn ókili retinde de basqarýǵa laıyq», – dep qorytty óziniń sózin NSN-ge bergen suhbatynda L.Kalashnıkov.
Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetin oryndaı alyp otyrǵan joq jáne ıadrolyq qarýdyń terrorshylardyń qolyna túsý yqtımaldyǵy, eger sheshimdi qadamdar qabyldanbaıtyn bolsa, tek ýaqyttyń enshisindegi ǵana nárse. Bul týraly Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev málimdedi.
«Iаdrolyq ınfraqurylymdardyń qandaı da bir elementterine qarsy nemese, ıadrolyq qurylǵynyń, máselen, «las bombanyń» terrorshylardyń qolyna túsý yqtımaldyǵy óte joǵary, – dep atap ótti Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Halyqaralyq zertteýler ınstıtýty taldaý ortalyǵynyń dırektory Andreı Kazansev. – Oǵan jol bermes úshin halyqaralyq qurylymdar tarapynan ujymdyq kúsh-jiger jumsaý qajet. Halyqaralyq qurylymdar degende BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi nemese MAGATE meńzeledi. Jáne bul jerde, meniń kózqarasymsha, Nursultan Nazarbaev qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da durys aıtady, bul óte-móte der kezinde kóterilip otyrǵan bastama».
Áskerı bloktardan bas tartýǵa baılanysty aıtatyn bolsaq, bul arada sarapshylardyń pikiri ustamdyraq. Olardyń paıymynsha, bul mindet – uzaq merzimdi. «1991 jyly «qyrǵı-qabaq soǵys» aıaqtalǵan sátte NATO-ny da taratyp, barlyq máseleni Eýropada EQYU arqyly sheshý týraly ıdeıa bolǵan, – deıdi A.Kazansev. – Azııada bul úshin, máselen, ShYU sııaqty qurylymdar quryldy. Budan bólek, Qazaqstan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý týraly bastama kóterip, bul ıdeıa tolyq máninde júzege asty. Bul uıym búginde Eýropadaǵy EQYU-nyń balamasy bolyp tabylady».
Azııada ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý bastamasyn Qazaqstan 1992 jyly kóterdi. Forým qurlyqtyń 27 memleketiniń, BUU-nyń jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń qatysýymen ótetin tıimdi quralǵa aınaldy. Ortalyq Azııada ıadrodan ada aımaq qurý týraly tabysty tájirıbege súıengen Nursultan Nazarbaev bul úderistiń aýqymyn keńeıtip, ony Taıaý Shyǵysqa deıin jetkizýdi usynady.
«Álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaq bar. Olar Antarktıdany, Latyn Amerıkasyn qosa alǵanda, is júzinde búkil Ońtústik Jarty shardy, Afrıkany, Avstralııa men Okeanııany qamtıdy. Olardyń ishindegi eń «jasy» osydan 10 jyl buryn Semeıde óńirdiń bes memleketi qurǵan Ortalyq Azııa ıadrosyz aımaǵy bolyp tabylady. Endi halyqaralyq kúsh-jigerdi Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurý isine jumsaý qajet», – dep úndeıdi N.Nazarbaev.
Al Qazaqstannyń ózi bolsa, osy úderiste qosarlanǵan standarttardy boldyrmaýdyń úlgisi retinde kórine alar edi.
