JER KODEKSI: Tıimdilikke baǵyttalǵan jumys

 «Jerdiń ulttyq ıýrısdıksııasy qamtamasyz etilýi tıis» Senattaǵy parlamenttik tyńdaýda aýyl sharýashylyǵy salasynyń básekege qabilettiliginiń túıtkildi máseleleri talqylandy Keshe Parlament Senatynda EAEO jáne DSU jaǵdaıynda otandyq agrarlyq sektordyń básekege qabilettiligin arttyrý – zańnamalyq retteý jáne ony tájirıbelik turǵydan iske asyrý taqyrybynda parlamenttik tyńdaý ótti. Oǵan palata Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev qatysyp, sóz sóıledi.  Parlamenttik tyńdaýdy Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń tóraǵasy Sergeı Plotnıkov ashyp, júrgizip otyrdy. Agrarlyq sektor máseleleriniń búgingi tańdaǵy tótenshe mańyzy týraly aıta kelip, ol qatysyp otyrǵandardy tanystyrdy. Onyń sózinen otyrysqa Senat depýtattarynan basqa, Aýyl sharýashylyǵy, Ulttyq ekonomıka, Investısııalar jáne damý mı­nıstrlikteriniń, «QazAgro» Ulttyq basqarýshy holdınginiń, sek­tordyń ǵylym men tájirıbe sala­sy ókilderiniń, Májilis depýtat­tarynyń, oblys­tar ákimderi  oryn­ba­sarlarynyń qatysyp otyrǵandyǵy belgili boldy. Jınalys moderatory alǵashqy sózdi Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevqa berdi. Búgingi parlamenttik tyńdaýdyń taqyryby óte ózekti, óıtkeni, agrarlyq sektordyń tıimdiligin arttyrmaı, memlekettiń turaqty damýyn jáne onyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý múmkin emes. Bul qoǵamnyń áleýmettik ál-aýqatynyń negizi bolyp tabylady. Álemniń barlyq damyǵan elderi aýyl sharýashylyǵyna aıryqsha nazar aýdarýy tegin emes. Olar óz naryqtaryn qorǵaý úshin dál osy aýyl sharýashylyǵy ónimderi salasynda meılinshe qatań proteksıonıstik sharalardy qoldanyp otyr, dedi Q.Toqaev. Odan ári Tóraǵa bizdiń elimizde halqymyzdyń 42 paıyzy aýyldyq jerlerde turatynyn aıta kelip, olardyń jumys oryndarynyń edáýir bóligi aýyl sharýashylyǵy ónimderin satý jáne olardy óńdeý salasyna tıesili ekenin sóz etti. Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi Strategııalyq Damý josparynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy kóshbasshylar qataryna shyǵý úshin aýyl sharýashylyǵyn aýqymdy túrde jańǵyrtý mindetin alǵa qoıdy. Qazaqstannyń zor áleýetiniń arqasynda osy mindetti iske asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Biz 200 mln. gektardan astam aýmaqty qamtyǵan álemdegi eń iri aýyl sharýashylyǵy alqaptary ıesiniń birimiz, qolaıly ınvestısııalyq ahýal týdyratyn zańnamalyq aktiler qabyldanǵan, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdi qoldaıtyn memlekettik baǵdarlamalar jumys isteýde. Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýi men EAEO-ǵa qatysýy  aýyl sharýashylyǵyn jańa sapalyq deńgeıge kóterip, álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy shebimizdi kúsheıtýge naqty múmkindikter týǵyzdy, dedi Tóraǵa. Odan ári ol alǵa qoıylǵan maqsatqa qol jetkizý úshin aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń qurylymyna, onyń jumys isteý qaǵıdattaryna, memlekettiń agrarlyq saıasattaǵy kózqarasyna kúrdeli ózgerister engizý qajettigin alǵa tartty. Búgingi tańda Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasynyń mol áleýetine qaramastan, óndiristik damý qarqynynda ekonomıkalyq ósimniń ortasha statıstıkalyq kórsetkishinen artta qalyp otyrmyz, agrarlyq sektor eldegi IJО́-niń 4,7 paıyzyn ǵana óndiredi. 2015 jylǵy aldyn ala derekter boıynsha, salanyń ónimdiligi jumyspen qamtylǵan bir adamǵa shaqqanda 5600 dollardan sál ǵana asady, bul jalpy respýblıka bo­ıynsha ortasha kórsetkishten 3,5 ese az (20 026 dollar) jáne damyǵan eldermen salystyrǵanda áldeqaıda tómen, deı kelip, Tóraǵa syn kótermeıtin máselelerge toqtaldy. Sonyń ishinde otandyq agrarlyq sektordaǵy óndiris kóleminiń artýy tıimdi tehnologııalar men qazirgi zamanǵy jabdyqtardy keńinen qoldaný jáne ǵylymı jetistikterdi paıdalaný esebinen emes, kóp jaǵdaıda ekstensıvtik faktorlar arqyly júzege asyp otyrǵanyn, topyraq óńdeıtin ozyq tehnologııalardyń joqtyǵyn, sapaly egis egý materıaldarynyń, ónim jınaıtyn zamanaýı tehnıkanyń  jetispeýshiligin aıtty. Qazaqstandaǵy astyqtyń túsimi jalpy EAEO memleketterimen salystyrǵannyń ózinde tómen deńgeıde qalyp otyr. Shetelden asyl tuqymdy mal satyp alynǵanymen, mal sharýashylyǵynyń damý qarqyny aıtarlyqtaı arta qoıǵan joq. Otandyq ónim kóp jaǵdaıda syrtqy básekege, sonyń ishinde Reseı taýar óndirýshilerimen aradaǵy básekege tótep bere almaýda. Otandyq naryqta qazaqstandyq taýarlarǵa qaraǵanda ımporttyq azyq-túliktik taýarlary basymdyqqa ıe bolýda. О́tken jyly elimizdiń syrtqy taýar aınalymynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty 4,5 paıyzdy ǵana qurasa, ımporttyń úlesi 11,3 paıyzǵa ǵana jetti, dep Qasym-Jomart Kemeluly agrarlyq sektordyń jumysyna oryndy syndar aıtty. Osy máselelerdi sheshý baǵytynda Tóraǵa birqatar usynystar men pikirler bildirdi. Sonyń ishinde aýyldyq aımaqtarda bilikti kadr­lardy saqtaý joldaryn tabý, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń barlyq sıkldary − agroshıkizatty saqtaý, tasymaldaý jáne qaıta óńdeý bo­ıynsha shyǵyndardy azaıtý, tıimdiligi joǵary bolsa, baǵany belgileý kezinde dotasııalardy qoldaný máselelerin kóldeneń tartty. DSU sheńberinde Qazaqstanǵa arnalǵan agrarlyq qoldaý sharalarynyń kólemi aýyl sharýashylyǵy IJО́-siniń 8,5 paıyzyn quraıdy, bul aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń búgingi deńgeıin (5-6 pa­ıyz) saqtap qalýǵa, sondaı-aq, basqa da sýbsıdııalaý men qoldaý sharalarynyń kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi, dedi ol. Odan ári Tóraǵa Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda kádege asýy múmkin jaıylymdardyń eleýli qoryn saqtap otyrǵanyn atap kórsetti. Sondaı-aq, óndiris aınalymyna qosymsha ondaǵan mln. gektardan astam jer qosylýy yqtımal eken.  Osyǵan baılanysty, úkimet músheleri men zań shyǵarýshylardyń, úkimettik emes uıymdardyń aldynda Jer kodeksine jaqynda engizilgen túzetýlerdiń mánisin halyqqa túsindirý boıynsha aýqymdy da mańyzdy jumys atqarý mindeti turǵany erekshe ataldy. Bul oraıda, jerdiń sheteldikterge satylmaıtyndyǵy týraly aıtyp qana qoımaı, atalǵan talapty túrli qıturqy joldarmen «aınalyp ótkisi keletinderge» tosqaýyl qoıý úshin zańnyń osy erejesin quqyqtyq tásildermen iske asyrýdy qamtamasyz etý qajet, dep Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzǵan máseleler týraly  óziniń kesimdi pikirin bildirdi. Sóziniń sońynda ol aýyl sharýashylyǵy keshenin damytý týraly Prezıdent strategııasyn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýde Senat Májilispen tyǵyz baılanys jasaı otyryp, bul mańyzdy jumysty jalǵastyratynyn atap kórsetti. Osydan keıin Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovtiń sózi tyńdaldy. Ol senatorlardy agroónerkásip kesheniniń básekege qabilettiligin arttyrý úshin qabyldanyp jatqan sharalar týraly habardar etti. Atap aıtqanda, 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan AО́K-ti damytý jónindegi «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy  qabyldandy, ósimdik sharýashylyǵynyń egis alqaptaryn ártaraptandyrý júzege asyryldy, tuqymǵa qol jetkizý múmkindigi arta tústi, jańa suryptaý tehnologııasyna qol jetkizýdi jaqsartý maqsatynda suryptaý jetistikteriniń naryǵy erkine jiberildi, aımaqtarda aýyl sharýashylyǵyna baǵdarlar qalyptastyryldy, múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý jónindegi joba bastaý aldy, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdyń zańnamalyq negizi jańǵyrtyldy, dedi ol. Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń hatshysy Jeńis Nurǵalıev ta salanyń birqatar ózekti máselelerin kóterdi. Ol aýyl sharýashylyǵy óndirisin saqtandyrý jáne sýbsıdııalaý, sharýa jáne fermer qojalyqtaryn irilendirý, joǵary bilikti mamandardyń jetispeýshilikteri, logıstıkany damytý sekildi mańyzdy máselelerdi sheshýge nazar aýdarý qajet dep sanaıdy. Osydan keıin «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory Tilektes Espolov, «Maıly daqyldar óndirý» JShS dırektory Farıd Ábıtaev, t.b. mamandar sóılep, agrarlyq sektordy damytý boıynsha óz salalaryndaǵy máselelerdi ortaǵa saldy. Sonyń ishinde A.Myrzahmetov «Agrobıznes-2020» salalyq baǵdarlamasynyń deńgeıin memlekettik baǵdarlamaǵa kóterý qajettigin aıtty. Búgingi tańda biz 100 mlrd. dollardyń ónimderin syrtqa shyǵara alamyz, sonyń 70 mlrd.-yn – Qytaı, 17 mlrd.-yn – Reseı, 11 mlrd.-yn – Iran alýǵa daıyn, dedi ol. Ulttyq agrarlyq ýnıversıtet rektory T.Espolov aýyl sharýashylyǵy kadr­laryn daıyndaý baǵytynda ǵana emes, salanyń ózi biletin ózekti máseleleri týraly da aıtty. Sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylatyn barlyq 215 mln. gektar jerdiń tek jartysy ǵana qoldanylady, sońǵy 20 jylda egistik jerdiń qunarlylyǵy 30 paıyzǵa tómendegen, 2,5 mln. gektar sýarmaly jerdiń 1,2 mln. gektary ǵana iske jaratylýda, dedi ǵalym. Odan ári jaıylymdardyń 50 paıyzy tozǵandyǵy da aıtyldy. Osynyń bárin toqtatý úshin aýyl sharýashylyǵyna qoldanylatyn jerlerdi tıimdi túrde qalpyna keltirýge baǵyttalyp, zańnamamen tolyq qamtamasyz etilgen memlekettik baǵdarlama qabyldanýy kerek, dedi ol. Sonymen birge, aýylda turatyn halyqtyń 41 paıyzy, ıaǵnı 1,6 mln. adam ózin-ózi qamtamasyz etetin ónimdiligi tómen eńbekpen aınalysatynyna nazar aýdaryldy. Osyǵan baılanysty aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly zańnyń tıimdi paıdalanylýyn qadaǵalap, halyqty ónimdi eńbekpen qamtamasyz etken durys. Aýyl sharýashylyǵy óniminiń rentabeldiligine baǵany kóterý arqyly qol jetkizýge tyrysý úlken qatelik, tek ózindik qundy tómendetý men óndiristi arttyrý arqyly ǵana bul máseleni sheshýge bolady. Sonymen qatar, ǵalym aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaýdyń tıimdi emestigin de atap ótti. Kómek tek maqsatty sıpat alǵanda ǵana onyń tıimdiligine qol jetkizýge bolady, deı kelip, ol osy arada damyǵan birneshe eldiń mysalyn keltirdi. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn jetildirý týraly sóz qozǵaǵanda ǵalym Elbasy byltyr aıtqan agrarlyq ǵylymdar boıynsha Ulttyq ǵylymı keńes qurý máselesin sheshý qajettigin kóldeneń tartty. Osydan keıin otyrys suraq-jaýap rejimine aýysty. Árıne, suraqtardyń bári derlik Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Mamytbekovke qoıyldy. Sonyń ishinde senator Sársenbaı Eńsegenovtiń balyq sharýashylyǵy máselesine jetkilikti dárejede kóńil bólinbeıdi degenine mınıstr ondaı problemanyń bar ekenin aıtyp, jaqyn bolashaqta aınalysatyndaryn jetkizdi. Parlamenttik tyńdaýdyń qorytyndysy boıynsha usynymdar ázirlendi. Sharaǵa qatysýshylar elimizdiń álemdik ekonomıkaǵa yqpaldasý úderisteri agroónerkásip keshenin damytýdyń keshendi qadamdaryn kórsetetin júıeli baǵdarlamalyq qujat ázirleý qajettigin aıqyndap otyrǵanyn atap kórsetti. Bul baǵyttar elimizdiń aımaqtyq erekshelikterin eskere otyryp, ulttyq basymdyqqa negizdelýi, aýyl sharýashylyǵy óndirisi men naryqtaryn teńgerimdi damytýdy kózdeıtin tetikterdi quraýy, aýyl sharýashylyǵynyń ekologııalyq taza, básekege qabiletti ónimderdi óndirýi, jahandaný jaǵdaıynda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýi tıis. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»