Arýaqty jerden shyqqandar

Jeńis kúnine oraı, dástúrli túrde jyl saıyn buqaralyq aqparat quraldarynyń betterinde kóptegen materıaldar jaryq kórip jatady. Olardy, soǵysqa qatysqan azamattardyń perzentteri bolǵandyqtan ba, jiti qarap, qyzyǵa oqımyz. О́tken jyly respýblıkalyq ba­sylymdardyń birin qarap otyryp, «Jambyl oblysy Moıynqum aýdanynda birde-bir soǵys ardageri qalmady», – degen joldardy kózim shalyp qaldy. «Apyr-aı, óz kózimen kórgendeı qalaısha bulaı kesip aıtty eken. Osy aýdannyń Qylyshbaı aqyn aýylynda jasy júzge kelip qalǵan Álmahan tátem bar emes pe?» – dep tiksinip qaldym. Jumysyma baılanysty elden jy­raqta júretindikten, Álmahan táteme (Shý qazaqtary ákeniń inisin táte deıdi) jazǵy demalysta baryp, áńgimelesip bir maqala jarııalaýdy josparlap júrgenimde, 2015 jyldyń 11 mamyrynda ol kisiniń 97 jasynda baqıǵa ozǵandyǵy jóninde qaıǵyly habar aldym. Álmahan Smaılov 1918 jyly Shý ózeni boıynda ornalasqan osy aýdannyń Taldyózek jerinde dúnıege kel­gen. 7 jasynan áke-shesheden aıyry­lyp, ájesi Momynaıdyń qolynda ósedi. Kámpeske, kollektıvızasııa jáne onyń sońyn ala kelgen ashtyq jyldary halyq ash-jalańash, toz-tozy shyǵyp jatqanda ájesi «ash adam jep ketedi» dep nemeresin qolynan jetektep júrip aman alyp qalady. Eńbekke erte aralasyp, Qyzyl Armııa qataryna 1938 jyly shaqyrylady. Aman-esen eline 1940 jyldyń sońynda qaıtyp oralady. Biraq 7 aıdan soń soǵys bastalady da 1941 jyldyń shilde aıynda qaıta áskerge attanady. «Kim qatyspady uly soǵysqa, búkil erkek kindigin sypyryp alyp ketken joq pa?» – deýi múmkin keıbir oqyrman. Birinshiden aıtaıyn degenim, keıbir statıstıkalyq esepterge sáı­kes soǵystyń basynan maıdanǵa ketken­derdiń 1 paıyzy ǵana tiri qaıtqan eken. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» – degen, bir áýletten tórt jigit surapyl joryqqa attanyp, barlyǵy, bir jaratqannyń jarylqaýymen, aman-esen qaıtqan. Nemere aǵaıyndar Uzaq Sákıev, Sáldebek Sákıev jáne osy áńgimege arqaý bolyp otyrǵan olardan jastary kishi Álmahan Smaılov jáne Shermahan Smaılov barlyǵy aldyńǵy sheptiń adam aıtqysyz aýyrtpalyǵyn kórgen. Ekinshiden, áskerı termınologııada «marapat sapasy» degen túsinik bar. Ardagerlerimizdiń keýdesin jaýyp turǵan nyshandar soǵys kezinde berilgen jáne beıbit kezeńde berilgen orden-medaldar bolyp bólinedi. Nyshannyń tóresi «Batyr» ataǵy men juldyzy. Soǵys kezinde bul ataqqa 10 myńnan astam túrli ult ókilderi, onyń ishinde 100-den asa qazaq batyrlary marapattalǵan. «Dańq» ordeniniń tolyq ıegerleri Keńes batyrlarymen quqyqtary birdeı. Tolyq ıegerlerdiń sany 2672 adam ǵana, onyń ishinde 40-tan asa qazaq jigitteri de bar. Qatardaǵy jaýynger úshin orden­niń eń qurmettisi «Dańq» ordeni, medal­dar­dyń ishinde «Erligi úshin» medali bolǵan. Álmahan Smaılov II jáne III dárejeli «Dańq» ordenderimen, Uzaq Sákıev, Shermahan Smaılov «Erligi úshin» nyshandarymen marapattalǵan. Sáldebek Sákıev aldyńǵy shepte jaralanyp nemis tutqynyna túsip, qaıtyp kelip te onyń azabyn shekken. Ákelerimiz nebir qysyltaıań shaqtarda er jigitke tán minez kórsete bilgen jáne ómirge degen qushtarlyqtaryn joǵaltpaǵan. Qazirgi kezde urpaqtary ósip-ónip, Moıynqum, Shý, Merki aýdandarynda, Taraz, Almaty jáne Astana qalalarynda turady. Ol kisilerdiń áńgimeleri «Soǵysta tiri nemisti kórgenimiz joq, «at» deıdi atamyz» emes, basqasha edi. «Qoıan-qol­tyq shaıqasqa talaı ret kirdik. Jeńis kúni bir jaýyngerdiń «qoıan-qoltyq shaıqasqa 9 ret kirdim, taǵy bireýi bol­ǵanda batyr ataǵyn alar edim», dep jylaǵanyn kórdim» – bolyp keletin. Búgingi tańda surapyl soǵysqa qa­tysty túrli kózqarastar bar ekendigi qupııa emes. Tipti, qazaqtildi keıbir saıttarda maıdanǵa barýdan qashqandardy aqtaıtyn, solardy er etip kórsetýge baǵyttalǵan materıaldar da kezdesedi. Mysal retinde aıta keteıin: Bir pende áskerden qashyp, soǵystyń sońyna deıin bir shuńqyrda tyǵylyp jatady. Dosy – aısyz tún, jaýy – jarqyraǵan kún bolady. Soǵan bir qyz kúnde tamaq aparyp berip asyraıdy. Soǵys aıaqtalǵan soń ekeýi qosylady, sodan sol maqalanyń ıesi dúnıege keledi. Balshyq okopta jatý, borap turǵan oqqa qarsy júrý, betpe-bet qoıan-qoltyq urysqa kirý, jan berisip, jan alysý men jyly shuńqyrda meıirimdi qyzdyń alyp kelgen tamaǵyn jep jatý arasynda úlken aıyrmashylyq bar ekendigine oqyrmandar kelisedi dep oılaımyn. Qaırat SÁKI