Jerdiń aınalymǵa qosylǵany jón

Jambyl oblysy jer resýrstaryna kende emes. Oblys respýblıka aýmaǵynyń 5,3 paıyzyn nemese 14 mln. 426 myń gektardan astam aýmaqty alyp jatyr. Bul halyq sanyna shaqqanda oblystyń árbir turǵynyna 13,5 gektardan aınalady. Oblys aýmaǵynyń 72 paıyzy taýarly aýylsharýashylyq óndirisin júrgizýge qolaıly jerler bolyp tabylady. Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qazirgideı jahandaný kezeńinde elimizdiń qaýipsizdigin, sonyń ishinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin túrli deńgeıdegi basqosýlarda únemi kóterip keledi. Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, bizge babalarymyz mura etip qaldyrǵan, qolda bar jer res­ýrstaryn ǵylymı negizde basqara otyryp, aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa baılanysty ekendigi daý týdyrmaıdy. Bul baǵytta memleket tarapynan qabyldanyp jatqan sheshimder men agrarlyq salany qoldaýǵa baǵyttalǵan sharalar da jetkilikti. Sonyń ishinde «100 naqty qadam» Ult Josparynyń 35-shi jáne 36-shy qadamdary qolda bar jer resýrs­taryn basqarýdyń tıimdiligin arttyrý jáne jer qatynastaryn retteýdi odan ári jetildirýdi kózdeıdi. Qoıylǵan maqsat kádege aspaı jatqan aýylsharýashylyq jerlerdi naryqtyq aınalymǵa qosý, jer paıdalanýshylarǵa jalǵa alyp otyr­ǵan jerlerin jeńil­dikpen satyp alýǵa múm­kindikter jasaý, sondaı-aq, jer­­diń nysanaly maq­satyn ózgertý joldaryn ońtaılan­dyrý bolyp tabylady. Atalǵan maqsattarǵa jetý úshin 2015 jyl­dyń qazan-qarasha aılarynda jer zańnamasyna birqatar ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Endi qolda bar baıly­ǵy­myzdy qalaı paıdalanyp otyrǵan­dyǵymyzdy saralap kóreıik. Osy maqsatta basqarma tarapynan aınalymdaǵy egistik jerlerdi paıdalanýǵa jylma-jyl monıtorıng júrgiziledi. О́tken jyly 2014 jylmen salystyrǵanda egistik jerlerdiń ıgerilý kólemi 7 myń gektarǵa ulǵaıǵanymen, 2015 jyly oblys aýdandarynda 62,3 myń gektar egistik jerler paıdalanýsyz qalǵan. Monıtorıng qorytyndysy egistik jerlerdi paıdalaný kórsetkishi Moıynqum, Sarysý, Talas aýdandarynda 71-84 paıyzdan aspaıtyndyǵyn kórsetti. Egin sharýa­shylyǵy jaqsy damy­ǵan aýdandar ishinde jerdiń eń tó­mengi ıgerilý kórset­kishi Shý aýdanynda qalyptasyp otyr. О́tken jyly aýdanda 32 myń gektardan astam egistik jerler paıdalanýsyz qalǵan. Jalpy, 2011-2014 jyldar aralyǵynda júrgizilgen tekserý jáne túgendeý jumystarynyń nátıjesinde oblys boıynsha 591 myń gektardan astam jerdiń bos jatqandyǵy anyqtaldy. Bul, árıne, agrarly aımaqtardyń biri bolyp tabylatyn bizdiń oblys úshin paıdalanýsyz jatqan úlken rezerv bolyp tabylady. Jer qoryn túgendeý jumystarynyń qorytyndysy boıynsha bos jatqan jerlerdi memleket ıeligine qaıtarý sharalary júrgizilýde. Búgingi tańda anyqtalǵan jerlerdiń 547 myń gektary nemese 93 paıyzy memleket ıeligine qaıtaryldy. Áli de bolsa, 2014 jyly júrgizilgen jerdi túgendeý barysynda anyqtalǵan 43 myń gektar aýylsharýashylyq jerleri memleket ıeligine qaıtarylmaı otyr. (Qordaı aýdanynda 3 myń gektar, Shý aýdanynda 40 myń gektar). Árıne, memleketke qaıtarylǵan jerler bos jatpaı, ekonomıkalyq aınalymǵa tartylýy tıis. Bul baǵytta jerdi ony ıgerýge múmkindigi bar jáne agrarlyq salaǵa ınvestısııalar salatyn tulǵalarǵa basymdyqtar berilýde.  Qazir osyndaı jolmen 538 myń gektar jer aýylsharýashylyq aınalymyna qaıta qosylyp, onyń 56 myń gektary ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý úshin berilse, 2016 jyldyń birinshi toqsanynda 97 309 gektar jer qaıta aınalymǵa qosyldy. Basqarma tarapynan 2013-2015 jyl­darǵa arnalǵan aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi utymdy paı­dalanýǵa baǵyttalǵan oblystyq baǵdarlama ázirlenip, júzege asyryldy. Baǵdarlama aıasynda júrgizilgen jerdi túgendeý jumystarynyń nátıjesi oblys aýmaǵynda 6278 gektar búlingen jerlerdiń bar ekendigin kórsetti. Sol sııaqty, buryn saıajaılar úshin bólingen 438 gektar jerlerdiń bos jatqandyǵyn jáne jer esebindegi alma baqtary men júzimdikterdiń kólemin naqtylaý qajettigi anyqtalyp otyr. Kópjyldyq ekpeler (baýlar men júzimdikter) túgendeýden ótkizilgen Baızaq, Jambyl, Qordaı, Moıynqum jáne Sarysý aýdandary boıynsha ornynda joq dep tabylǵan 1218 gektar júzimdikter esepten shyǵarylyp, 298 gektar jańadan otyrǵyzylǵan alma baqtary esepke alyndy. Sol sııaqty, aýdandar tarapynan búlingen jerlerdi qalpyna keltirý jáne bos qalǵan burynǵy saıajaı alqaptary ornalasqan jerlerdi aýylsharýashylyq alqaptarynyń basqa túrlerine aýystyrý jumystary júrgizilýde. Sonymen qatar, jerdi túgendeý jumystarynyń nátıjesi boıynsha ónimdiligi tómen aýylsharýashylyq alqaptaryn bir túrden ekinshisine aýystyrý júrgizilýde. Osyndaı jolmen Jýaly aýdanynda 6586 gektar, Talas aýdanynda 4446 gektar ónimdiligi tómen tálimi egistik jerler jaıylymdyqtarǵa aýystyryldy. Bul jumystar qajettiligine qaraı barlyq aýdandarda qolǵa alynýy tıis. Jerdiń ıgerilýiniń jaı-kúıin anyqtaý barysynda Taraz qalalyq jáne aýdan ákimdikteri janynan qurylǵan jumys toptarynyń kúshimen jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin berilgen 21847 jer ýchaskelerine tekserýler júrgizgen bolatyn. Nátıjesinde, oblys boıynsha aýmaǵy 573 gektardy quraıtyn 5064 jer ýchaskesiniń nysanaly maqsatynda paıdalanylmaı otyrǵandyǵy anyqtalyp, onyń 2182 ýchaskesi nemese 43 paıyzy jumys toptarynyń kúshimen memleket ıeligine qaıtaryldy. Qalǵan 2882 jer ýchaskeleri bo­ıynsha materıaldar qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáıkes tıisti sharalar qoldaný úshin jerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn baqylaý basqarmasyna joldanǵan. Paıdalanýsyz jatqan aýyl­sharýashylyq jerlerin ekono­mıkalyq aınalymǵa tartýdyń birden-bir joly jerge saýda-sattyq ótkizý bolyp tabylady. Jer zańnamasyna sáıkes saýda-sattyqqa shyǵarylatyn jerlerdiń aldyn ala shekaralary naqtylanyp, jerdiń kadastrlyq quny anyqtalyp, kirý jarnasynyń mólsheri bekitilýi sııaqty daıyndyq sharalary atqarylýy tıis. Osy maqsatta oblys aýdandarynda 22,2 mln. teńge qarastyrylyp otyr. Aǵymdaǵy jyly oblys aýdandarynda jerge quqyqtardy tabystaý maqsatynda 3 aýksıon jáne 4 konkýrs ótkizilgen. Konkýrstyq júıe boıynsha 97 myń gektar jer jalǵa berilip, ótkizilgen aýksıondar nátıjesinde jergilikti bıýdjetke 4,4 mln. teńge kiris keltirildi. Qazirgi ekonomıkalyq jáne qarjylyq qıynshylyqtar kezeńinde jer saýdasyn turaqty ótkizip turý jergilikti bıýdjettiń kirisine oń áserin tıgizeri sózsiz. Osyǵan baılanysty jer saýdasyn ótkizý arqyly jylyna aýdanda 40-50 mln., Taraz qalasy boıynsha 100-120 mln. teńge kóleminde bıýdjetke kiris keltirý mindeti qoıylyp otyr. Mundaǵy maqsat – jer esebindegi bosalqy jerler quramyndaǵy aýylsharýashylyq óndirisin júrgizýge qolaıly jerlerdi anyqtap, olardy ekonomıkalyq aınalymǵa qosý. Sonymen qatar, Jambyl oblysy aýmaǵyn damytýdyń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlamaǵa sáıkes bazalyq maqsatty ındıkator retinde jylma-jyl 70 myń gektar aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi qaıta aınalymǵa engizip otyrýymyz kerek. Osy aıtylǵandardy tııanaqty júzege asyrý úshin Elbasy jarııalaǵan moratorıı ýaqytyn paıdalanyp, jer máselesine qatysty tolǵaǵy jetken jaıttardy oı eleginen ótkizip alýymyz qajet. Qalaı degende de, jerdiń ıgiligin halyqtyń kórgeni durys. Osy turǵyda Úkimet janynan qurylatyn komıssııaǵa zor mindetter júkteletini aqıqat. Ilııas TORTAEV, Jambyl oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Jambyl oblysy