Oryndalǵan arman

Kórshi aýylǵa barǵan Sábıla Bes­aǵashqa jańa muǵalim kelipti, bir aıaǵy joq, múgedek kórinedi dep keldi. Kókem (men ákemdi kóke deıtinmin) eleń ete qaldy. Bul qaı týys eken? Erteńine kóship kelgen jańa muǵalimmen tanysyp-biliseıin dep Mol­dahmet atam men kókem jolǵa jınaldy. Umytpasam, bul 43-jyl­dyń qarasha aıy bolsa kerek. Besaǵashqa keldik. Muǵalim aǵamyz aǵashtan salynǵan úsh bólmeli mektep úıiniń bir jaǵynda turady eken. Ashańdaý kelgen uzyn boıly qaratory áıel qarsy alyp, úlkenderge qazaqy dástúrmen ıilip sálem jasady. Tórge jaıǵasqan Moldahmet atam Sasyq aýylynda turamyz, aǵaıyn kóship kelipti dep estip, qonysqa qutty bolsyn aıtqaly keldik, dep mán-jaıdy aıtty. Sálden keıin úıge dembelshe kelgen, jaýyryndy, sol jaq qoltyǵynda baldaǵy, oń jaq qolynda súıenish taıaǵy bar shıki­sarylaý jigit kirdi. Úı ıesiniń osy kisi ekeni aıtpasa da belgili edi. «Assalaýmaǵaleıkým, aǵalar», dep sálem berip, qol alysyp amandasty. Atamyz óziniń aty-jónin, qa­syndaǵy bizderdi tanystyryp, qony­syna qutty bolsyn aıtyp ta­ny­syp-biliseıik dep kelgenin aıtty. Mine, eki ıyǵynan dem alǵan sary samaýryn da kelip qaldy. Jańa pisirgen sary baýyrsaq, qo­rytqan sary maı men jent, shaq­paq qant pen kámpıt dastarqan sánin asha túsken. Úlken kisiler qoıý kúreń shaıdy biraz ishti. As bólmede búlkildep qaınaǵan ettiń ıisi kóńil kúıdi kótere túskendeı. Shaıǵa bata jasap, qonaqtar syrtqa shyǵyp, boı jazdy. Áne-mine degenshe as ta kelip qaldy. Babymen pis­ken etti úlken kisiler súısinip biraz jedi. Moldahmet atamyz aq tile­ýin aıtyp, dastarqanǵa bata jasady. Áńgimeni Bısultan aǵamyzdyń ózi bastady. «Atalarymdy ózderiń bilip otyrsyńdar. Sol qaradóńnen taraǵan urpaqpyz. Biz alty aǵaıyn­dymyz. Búginde úlkenimiz Isken­derden basqasy maıdanda. Tatar dámim áli taýsylmaǵan ǵoı, qan­dy qyrǵynda bir aıaqty berip keldik. Bul el basyna tóngen bir náýbet qoı. Bastapqyda fashıst jendetteriniń beti jaman boldy ǵoı. Keńes eliniń batys aımaǵyn túgelge derlik basyp aldy emes pe? Qanshama bozdaqtar maıdan dalasynda ólim qushty. Beıbit halyqty qyryp-joıyp, jasóspirim balalardy Germanııaǵa aıdady. О́zim bel ortasynda bolǵan Sta­lıngrad shaıqasy tarıhta teń­desi joq joıqyn soǵys dalasyna aınaldy. Men 62-armııanyń 38-at­qyshtar dıvızııasy quramynda so­ǵysqa endim. Munda 3800-den astam qazaq boldy. Sol qyrǵyn shaıqasty kóz aldyma elestetsem janym túrshigedi. Aınala ólik, yńyrsyǵan únder... Osyndaı jan alyp-jan berisken bir shaıqasta oń jaq aıaǵymnyń tize tusyna snarıadtyń jaryqshaǵy tıip esimnen tanyppyn. Qansha jatqanymdy kim bilsin, biraz qansyrap qalsam kerek. Áıteýir túnniń bir kezinde sanıtarkalar kelip, aıaǵymdy tańyp baılaǵany emis-emis esimde», dep eske aldy aǵamyz sol bir kezdi. Biraz ýaqyt dala gospıtalinde emdeledi. Jany murnynyń ushyna kelip, atar tańdy kózimen atqyzǵan kezder esten kete me. Sodan aýyr jaralylardy tylǵa jóneltedi eken degen áńgime taraıdy. Kóp uzamaı Bısultan aǵamyz Tashkent qalasynan bir-aq shyǵady. Araǵa bir jeti salyp dáriger kelip, jarasyn shuqshııa uzaq qarap, ana jerin, myna jerin basyp kóredi. Alpystan asqan evreı dá­riger «Jigitim, jarań aýyr, uzaq emdelesiń. Múmkin aıaǵyńdy kesýge týra keletin shyǵar», degen oıyn bildiredi. Bastapqyda aǵamyz aıaǵyn kestirýge kelisimin bermeıdi. Osylaı kúnder ótip jatady. Birde palatkaǵa qasynda kómekshileri bar emdeýshi dáriger keledi. Jaǵdaıyn surap, jaraly aıaǵyn muqııat qarap, kómekshilerimen biraz sóılesedi. «Baýyrym, myna aıaqty kespeı bolmaıdy. Sen jassyń, bolashaǵyń áli alda. Meniń aldymnan talaı jaraly jaýyngerler ótip jatady. Eki aıaǵy, bir qoly joqtar, eki qoly joqtar da, eki qoly, bir aıaǵy joqtar bar. Mine, solar da ómir súrgisi keledi, Jeńis kúnin kórgisi keledi. Bir aıaqpen de mándi ómir súrip, Otanyńa, elińe qyzmet etýge ábden bolady. Osy jaǵyn oıla. Myna aıaǵyńdy tizeden joǵary kesý kerek, óıtpegen kúnde onyń zardaby aýyr soǵýy múmkin. Aıaǵyń jansyzdanyp qalsa qaıtesiń? Onda dárigerler dármensiz. Qazaqtar sársenbini sátti kún dep sanaıdy. Kelesi aptada operasııa jasaımyz, bári sátti bolady», dep aıaqtady sózin dáriger. Janashyrlyq aqyl-keńesine rahmet aıtyp, operasııa jasaýǵa rızashylyǵymdy berdim. Mine, aman-esen júrip jatyrmyz. Eki aıaqqa ne jetsin? Degenmen, bu­ǵan da shúkirshilik etemin. Qanshama bozdaqtar qyrshynynan qıyldy», dep aıaqtady áńgimesin aǵamyz. Nemis-fashıstermen qanquıly shaıqasta aǵamyz erliktiń tamasha ónegesin kórsetti. Talaı jaýdy ólim qushtyrdy. «Erligi úshin», «Uly Otan soǵysyndaǵy erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medaldary, II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni Bısultan Jaqashevtyń jaýyngerlik erliginiń kýási bolsa kerek. Munyń syrtynda birneshe merekelik medaldary taǵy bar. Bısekeń ańqyldaǵan aqpeıil jan edi. Úlkenge ini, kishige aǵa bola alatyn ol baýyrmal, meıi­rimdi-tin. Joldas-joraǵa, aǵaı­yn-týmaǵa qolushyn beretin. Biraz jyl muǵalim bolyp istedi, keıin densaýlyǵyna baılanys­ty dúkenshi boldy. Kol­hoz kezi ǵoı, jurttyń qo­lynda aqsha bola bermeıdi. Mine, osyndaıda qysylyp kelgen kisige dú­kenniń aqshasyn ustata beretin edi-aý. 50-jyldardyń aıaǵyna qaraı 1-2 toptaǵy Uly Otan soǵy­synyń múgedegi retinde qol­men basqaratyn jeńil mashına aldy. Sol mashınasymen aýyl­dastaryn talaı tasyǵany bar. Qınalyp kelgen kisiniń meselin áste qaıyryp kórgen emes. Aǵamyzdyń jastaı qosylǵan jary Qusbıke (shyn aty Qusnı­ja­mal) jany jaısań, ıbaly, kishi­peıil jan edi. Qazaqta «jaqsy áıel­di bir kesek etten qysady» degen sóz bar. Keıde ońasha qalǵan kezde kóz jasyna erik berip, ishtegi sherin tarqatyp, Allaǵa jalbarynyp, bir shıki ókpe bere gór dep talaı kúńirengeni bar. Aqyldy kisi edi. Súıip qosylǵan eriniń kóńil kúıi janyna batady. Bısekeń de ishten tynyp, syr bermegen syńaı tanytady. Birde keshkilik áńgimelesip otyrǵanda erine baǵdarlaı kóz tastaǵan Qusbıke jeńgemiz «Kókkóz (aǵamyzdy osylaı ataıtyn), men birdeńe aıtaıyn saǵan», deıdi. «Ne aıtaıyn dep ediń, aıt», dep aǵamyz eleń ete qalady. «Aıtqanymdy oryn­daıtyn bolsań ǵana aıtamyn», dep kelinshegi shegeleı túsedi. «Shart qoıatyndaı ne ózi, aıt, oryn­­daımyn». «Aıtsam, biz otaý qur­ǵaly jıyrma jyldan asyp ba­ra­dy. Táńirim bizge náreste súıýdi jaz­baǵan eken. Seniń jaı-kúıińdi túsinemin. Bul ómirden qý bas bolyp ótemin be dep nalıtynyńdy qas-qabaǵyńnan ańǵaramyn. Sen adam al, náreste súı. Saǵan men rıza, qudaı rıza», dep kópten tol­ǵantyp júrgen oıyn jaıyp saldy. Aǵynan jarylsaq, adam alyp, bala súıý aǵamyzdyń oıynda bolatyn. Tek jastaı qosylǵan Qusjannyń kóńiline qaıaý salyp, renjitkisi kelmeıtin. Taǵdyr osylaı jazsa, oǵan ne shara dep jubatatyn ózin. Kelinsheginiń myna sózi ony oılantyp tastady. Alaıda, qyryqqa kelip qalǵan jarymjan adamǵa kim turmysqa shyǵady degen oı qylań beretin sııaqty. Kórshi aýylda turatyn Jumash aǵasyna baryp júrgende keskin-kelbeti kelisti, tek aıaǵy kemis bitken boıjetkendi kórgeni esine tústi. Aǵa-jeńgesine baryp osy jaıly aqyldasqandy jón kórdi. Aǵasy men jeńgesine kelinderiniń usynys-tilegin aıtyp, mán-jaıdy túsindirdi. – Bul bir táýir bala. Kemisteý bolǵasyn qorlana ma, qalaı, turmysqa shyqpaı otyr. Men sol Aqbaldaq degen qyzben sóıleseıin. Esti qyz ǵoı, bulaı otyrǵansha bireýdiń eteginen ustaǵany jón emes pe, syr tartyp kóreıin,– deıdi Aqsulý. Birde boıjetkenmen ońasha sóılesýdiń sáti keledi. Áńgimeni áriden bastaǵan Aqsulý áıel qyryq shyraqty degen, jan dúnıeńdi túsinip, súıenishiń bola alatyn azmattyń eteginen ustaǵanyń jón ǵoı, dep janashyrlyq tanytyp qyzdyń syryna qanyǵady. 1955 jyldyń kókteminde Bı­sul­tan aǵamyz ben Aqbaldaq jeń­­gemizdiń qosylyp, shańyraq kóte­rýine oraı Áýlıekóldiń Besaǵash aýylynda bir jaqsy toı ótti. Aqbaldaq Qusbıkeni kúndesi emes, janashyr aqylshysy dep bildi, ene retinde ustady. Soǵan oraı shańyraqtyń tútini túzý ushýyna tileýles boldy. «Kelinniń aıaǵynan, qoıshynyń taıaǵynan» degendeı, Aqbaldaqtyń qadamy qutty boldy. Qyz da týdy, ul da tapty. Aǵamyz ózin eń baqytty jan sezindi. О́mirge Mánıǵa, Sánıǵa, Janıǵa, Ulbolsyn, Dámesh syndy qyzdar keldi. Qyzdan keıin dúnıege ińgálap Dosymbek (3-4 jasynda qaıtys bolǵan), Talǵat, Asyǵat keldi. Qusbıke jeńgemiz dúnıe sal­ǵan. Aǵamyzdyń dúnıeden ozǵa­nyna da shırek ǵasyr bolyp qaldy. Qudaıǵa shúkir, arty qaıyrly. Ba­la­larynyń joǵary, arnaıy orta bilim­deri bar, bir-bir úı, túr­li salada eńbek etedi, nemere­ler ósip jatyr. Aqbaldaq jeńge­miz ken­jesi Asyǵattyń qolyn­da turady. Bas­tary aman, baýyr­lary bútin. Qara shańyraqty shaı­qalt­paı, urpa­ǵynyń qýanysh-qyzy­ǵyna bóle­nip, shat-shadyman ǵumyr keshýde.  Qanapııa MYRZAQOJA, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi