Qaıyrsyz áke – qadirsiz

Ul-qyz ósirip otyrmyz. Ákelik mindetimizdi qalaı atqaryp júrgenimizdi bir Alla biledi. Degenmen, kózimizge oǵash kórinetin, sanamyzǵa syıdyra almaıtyn qylyqtary bar, perzentterine meıirimin oıata almaı, óz nápsisiniń jeteginde ketken keıbir óresiz zamandastarymyzdyń qylyqtaryn baıqaǵanda, oılanyp qalasyń...  Qazaq balasy ákeni asqar taýǵa, alyp báıterekke teńe­gen. Bul bizge áke qadiriniń qan­shalyqty bıik ekenin ańǵartsa kerek. Alaıda, keıingi kezeńderde qoǵamymyzda atalǵan qaýym­nyń bedeli tómendep, eńseleri túsińkiregenin baıqatatyn kórinister qylań berip júr­gendeı. Sondyqtan da, keshegi atalarymyzdyń ónege-taǵy­lymyn eske ala otyryp, olar­dyń júris-turysyn, bolmys-bitimin, tulǵalyq qasıetterin ańsaısyń, saǵynasyń. Kórkem minez-qulqymen, júris-turysymen balasyna úlgi-ónege bolýy tıis jandar keı­bir áreketterimen óz qadirin túsirip jatatyny ras. Birde, durysy, osydan onshaqty jyl buryn jumystan úıge qaıtyp kele jatyp mynadaı keleńsiz kóriniske kýá bolǵanym bar. Jasy qyryqtan asqan jigit aǵasy ólesi mas. Kópqabatty úıdiń qabyrǵasyna súıenip áreń tur. Janynda 10-11 jasar bala onyń qolynan tartqylap, «Papa, papa, úıge kirińiz, mamam shaqyryp jatyr», – dep jalyna ún qatady. Anaý oǵan mán berer emes. Túsiniksiz sóz­derdi byldyrlap, qolyn sermep qoıady. Shashy ósińkileý, kıimi jupyny bala jan-jaǵyna jaltaqtap, ákesiniń qylyǵy úshin qysylatyndaı. Sol sátte men olardan qashy­ǵyraq turǵan 13-14 jasar qyz balany ańǵaryp qaldym. Ol anadaı jerdegi taldyń tasasynan shyǵar emes. Shamasy, álgiler oǵan bóten emes sekildi. Júregim shymyrlap ketti. Qyz tal tasasynan moı­nyn sozyp maǵan qarady da, kózin taıdyryp áketti. Onyń ákesi úshin namystanyp, jerge kirerdeı kúı keship turǵanyn anyq baıqadym. Eki balaǵa da janym ashyp ketti. Men olardyń qasynan óte ber­dim de, kenet toqtaı qaldym. Aıa­ǵym ilgeri basar emes. Sodan, álgi jigittiń qoltyǵynan demep, ekinshi qabattaǵy úıine kirgizdim. Áıeli esikti ashqan sátte, «О́stip ishkizesińder de úıge ólikteı súırep ákelip tas­taısyńdar», – dep maǵan dúrse qoıa berdi. Ile bizben birge esik aldyna erip kelgen qyzy men balasyna qarata orynsyz, «Sender de ákelerińmen qosyla ishińder. Qany buzylǵan haıýannan jaralǵandar», – dedi. Men syrtqa zyta jóneldim. Osy kórinis, dáliregi sol bir beıkúná qyz ben balanyń beı­nesi, olardyń aınalasyna uıala ári jasqana qaraǵan kóz­deri jadymnan áli kúnge ósher emes. Taǵy bir mysal. Poıyzben Almatyǵa ketip bara jatyp, ár nárseden habary bar, jón bile­tin bir kisimen suhbattas bol­dym. Kóptegen taqyryptar qozǵaldy. Bir kezde áńgimemiz urpaq tárbıesindegi áke róline qatysty órbidi. Osyǵan oraı ol kisi ózi kýá bolǵan bir jaǵdaıdy aıtyp berdi. «Meniń bir tanysym bar edi. Kezinde tabysy mol, ájeptáýir qyzmet istep júrdi. Birde ol túlen túrtkendeı áıeli men kámeletke tolmaǵan bes ba­la­­syn tastap, áldebir beti jyl­­tyr jas qyzǵa úılenip ketti. Keıinnen qyzmetinen bosap, dáýleti kemigendikten ony keıingi alǵany úıinen qý­yp shyqty. Osylaısha, araǵa jeti-segiz jyl salyp burynǵy otbasynyń esigin amalsyzdan qaıta ashty. Ol kezde ul-qyz­­dary ósip, qoldary aýyzda­ryna jetip qalǵan. Olar qańǵyp kelgen ákelerine renishti bolǵanymen, qatty ketpeı, úılerine kirgizdi. Biraq, onyń baıaǵydaı qadiri bolmady. Sútke tıgen mysyqtaı kúı keship, tómenshikteýmen, ózin otbasynyń tolyq múshesi sezine almaı ómirden ozdy. Kezinde óz otbasyna qaıyryn kórsetpeı, kúshi qaıtqanda kúni úshin oralǵan ákede qaıbir qadir bolsyn?» – dep túıindedi ol óz áńgimesiniń bir bóligin. Shynynda, jeńiltektik ja­­­­­sap, nápsiniń noqtasynan bulqynyp shyǵa almaı, sonyń saldarynan perzentterinen bezgen, olardyń ózi degende alyp-ushatyn júregin jaralap, qaramaı ketken ákeden ne úmit, ne qaıyr? Qazir bizdiń qoǵamda áke men balanyń sottasýy, sheshe men qyzdyń julysýy, tipti, birin-biri óltirýi aragidik bolsa da kezdesip jatady. Bulardyń barlyǵy Is­lam dinine negizdelgen ulttyq tárbıeni bosańsytyp alǵan­dyǵymyzdyń nátıjesi. Osy arada Sahıh Músilim rıýat etken «Barlyǵyń bir úıirdiń baǵýshysy sekildisińder. Ba­ǵýshy úıirin qorǵaǵany sekildi sender de úılerińdegi jáne qol astylaryńdaǵy adam­­­dar­dy jahannamnan qor­ǵaýǵa tıis­sińder! Olar­ǵa mu­­­syl­man­dyqty úıret­pe­seńder olar úshin jaýapty bo­lasyńdar!» – degen hadıs bar ekenin aıta ketelik. Qazirgi tańda alıment tó­leýden qashyp, zań oryn­da­rynyń jumysyn kúr­delendirip júrgen talaı zamandastarymyz ortamyzda júr. Árıne, bul «qashqyndardy» jappaı qaralaýdan aýlaqpyz. Olardyń óz otbasylarynan ajyraýynyń túrli sebepteri de bar shyǵar. Keıbireýlerine túsinistikpen qaraýǵa da bolar. Degenmen, ákesiz ósip jatqan tiri jetim­derdiń bolashaqqa alyp barar joly kóbine buralańdy, soqpaqty bolatyny jan aýyrtady. Al keıbir jigitterdiń alıment tólep kele jatqandaryn alǵa tartyp, tastap ketken per­zentteriniń aldynda ózderiniń ákelik paryzdaryn ótep júr­gendeı sezinetinderin de bile­miz. Biraq olardyń ákeniń ornyn alıment toltyra almaıtynyn uqpaıtyny ókinishti. Aýyl qarııalarynyń, áke­miz­­diń tárbıesin kórip óstik. Bul túsine bilgenge Allanyń bergen úlken nyǵmeti ǵoı... Bizge aýyl-aımaqqa bedeli bar, jastarǵa aıtar aqyl-keńesi mol, úıiniń ishi perzentke toly, jastary elýden asyp alpysqa órlegen, qarttyqtyń alǵashqy baspaldaqtaryna ókshe tıgizgen talaı aǵalarymyzdyń ózi áke­leriniń aldynda jas baladaı ımenip, barynsha ádep saqtap otyratyn kezeńniń sońǵy tusyn kórý buıyrdy. Turjan degen aǵamyz túski as ústinde seksennen asqan, táninen eti qashyp, qolynan qýaty ketken shynashaqtaı áke­siniń ózine jaqtyrmaı qara­ǵanyn ańǵaryp qalady. Sodan, ol sol kúni ákesiniń kózine tús­peı, ne úshin ózine qabaq tyr­jıt­qanynyń sebebin bile almaı ári-sári kúı keshedi. Qaı jerden jaza basqanyn, neden súringenin esine túsire almaǵan ol aqyrynda ákesinen máseleniń mánisin suraýǵa májbúr bolady. Sóıtse, álgi aǵam asyǵys ketip bara jatyp, ózinen álde­qaıda qashyqta turǵan bir qarııaǵa burylyp amandaspaı ketken kórinedi. Sol kezdiń ólshemimen alǵandaǵy bul óres­kel ádepsizdik áke qulaǵyna je­tip, álgi renishtiń týyndaýyna sebep bolǵan. Al áke renishin ba­lasy óte oryndy dep eseptegen. Osylaısha qarııa artyq aýyz sóz aıtpastan, óziniń so­ńyn alyp kele jatqan, egde tartqan balasyn qabaǵymen-aq «qaǵyp» tastaǵan. Mine, áke qadiriniń róli, kúshi. Árbir adamnyń ózine tán qadiri bolýy tıis. Al túrli sebeptermen óziniń qadirin qa­shyryp alǵan jannyń óz ortasynan alar orny qashanda tómende bolmaq. Sondyqtan, bizdiń ata-babalarymyz qadirin ketirer qandaı da bir is-áreketke óte abaılap qaraǵan. Osy tusta el ishinen estigen bir mysaldy keltire keteıin. Bir úlken jıyn ústinde aýyl qarıalary áńgime-dúken quryp otyrady. Arǵy-bergi shejireden syr shertilip, keshegi kolhozdastyrý kezeńin­­degi el­diń tynys-tirshiligi aıtylady. Áńgime barysynda tórde otyrǵan Sámen qarııa burynnan ázilderi jarasqan, ózara syı­lastyqtary bar janyndaǵy qurdasy Sartaı­dyń kolhoz toıynda kórshi aýyldan kelgen jigitpen kúresip, jeńi­lip qalǵanyn aıtyp qala­dy. Sol sátte áńgime keıipkeri bol­­ǵan qarııa lám-mım demes­ten tórdegi ornynan atyp turyp, esikke taman baryp jaı­ǵasady. Sartaı qarııanyń bul áreketiniń tórkinin túsin­begen kópshilik ańtarylyp qa­lady. Sonda ol qurdasyna qatýlana qarap: «Áı Sámen, seniń esiń áli kirmegen eken. Bul óz ortamyzda aıtylatyn áńgime edi ǵoı. Myna jaǵalaı jaıǵasqan jastardyń aldynda qaı-qaıdaǵyny qozǵap qor ettiń ǵoı. Qadirimdi ketirdiń. Endi meniń ornym tórde emes, esikte. Átteń, dastarqandy syılaǵandyqtan shyǵyp kete almaı otyrmyn, áıtpese...», – dep qyzyna sóıleıdi. Ile óz kinásin túsingen Sámen qarııa «men búldirdim, búldirdim», – dep ornynan turyp, qur­dasynan jurt aldynda ke­shirim surap, tórdegi ornyna áreń ákelip jaıǵastyrady. Mine, osydan-aq keshegi baba­larymyzdyń óz qadiri­niń tómendemeýine barynsha muqııat bolǵanyn uǵynasyń. Kezinde qazaqtyń árbir sha­­ńyraǵynyń tórinde tek mal aıdaýǵa, jaýyn sabap ne jasqaýǵa ǵana emes, ur­paq tárbıesi, otbasy berekesi úshin ses retinde qoldanylǵan qasıetti qamshy ilýli turatyn. Onyń osylaısha ilinip turyp-aq talaı tentekti táýbesine tú­sirgeni belgili. Muny asyl dinimiz de qoldaıdy. Oǵan at-Ta­baranı rıýat etken «Úı halqyn tárbıeleý úshin taıaq­taryńdy olar kóretin jerge ilip qoıyńdar!» degen hadıs dá­lel. Al qazir tórimizden qam­shy kórinbeıdi... Onymen birge ákeler qadiri de «ilesip» ketken joq pa eken? Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»