Qaraǵandy oblysynyń dástúrli agrokeńes jıyny bıyl Nura aýdanyndaǵy «Qaınar» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde ótkizildi. Bul, árıne, bekerden beker emes. «Qaınar» – Qaraǵandy óńirindegi asa iri astyq sharýashylyqtarynyń biri. Onyń ereksheligi sol – Nura aýdanyndaǵy qunarsyz sanalyp kelgen jerde otyrsa da, neshe jyldan beri taý-taý astyqqa qaryq bolyp otyr. Ony aıtasyz, qaınarlyqtar astyǵynyń sapasy da túgin tartsań maıy shyǵatyn, tabıǵattyń ózi jarylqap tastaǵan jerlerde otyrǵan dıqandardyń alǵan-jıǵan bıdaıynan da kóp artyq.
– Istiń kózin tapqanymyzdan bolar, – deıdi osyndaı jetistikteriniń syrymen bólisken «Qaınar» JShS-niń dırektory Seıitjappar Nyǵmetov. – Jer-anany aıalaı bilý kerek. Jerdi jyrtý, óńdeý jumystarynan qyrmanǵa deıin, odan keıingi tııanaqtaý, kelesi maýsymǵa daıyndyq jumystarynyń bárine zamanaýı tehnıkalardy, mańdaıaldy agrotehnologııalardy paıdalanamyz.
Agrokeńestiń jumysyna qatysqan Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Ermek Kósherbaev ta «Qaınardaǵy» qaıyrly isterge rızashylyǵyn bildirdi. Al sharýashylyqta aýyz toltyryp aıtarlyqtaı dúnıeler barshylyq. Aıtalyq, ashyq aspan astynda, jazıra jazyqta uıymdastyrylǵan aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń kórmesi kóptiń kóńilinen shyqty. Ásirese, jerge dán sińirý kezinde topyraqtyń joǵarǵy qabatyn ǵana zaqymdaıtyn tuqym sebý kesheni qaı dıqannyń bolsyn armany shyǵar. Mundaı tehnıkamen óńdelgen jer jel men sýdyń artyq zaqymdaýynan qoryqpaıdy, egin kóktemgi tabıǵı ylǵaldy da tıimdi sińiredi. Keıin jaýyn bolmaı jatsa, tipti, shildeniń shilińgiriniń ózinde bıdaı qalypty pisip-jetilip, tıisinshe túsim beredi. Túsim kólemi sonshama kóp bolmaýy múmkin, alaıda, sapasyna shák keltire almaısyz. Qaınarlyqtar ósirgen bıdaıdyń quramynda kleıkovına 32-35%-dy quraıdy. Keıingi jyldary bıdaı sapasy quldyrap, quramyndaǵy kleıkovına tek 23-25%-dy quraýy kóptegen sharýashylyqtar úshin qalypty kórsetkishke aınalyp otyrǵanda, «Qaınardyń» sapaly bıdaıy, álbette, dıirmenshilerdiń suranysyn jaýlap alǵan. Tuqym sebý keshenderi qazirgi ýaqytta mańdaıaldy tehnıka desek te, olardyń da kemshin tustary joq emes kórinedi. Seıitjappar Nyǵmetovtiń aıtýynsha, tuqym tıelgen keshenniń salmaǵy 45 tonnaǵa deıin jetetindikten, bar topyraqty nyǵyzdap ótedi. Sondyqtan, egistik alańdaryn úsh jylda bir qopsytyp otyrýǵa týra keledi.
«Qaınar» JShS sońǵy kezderi óz tehnıkalaryn reseılik mashınalarmen jańartýda. Bıylǵy qysta sońǵy úlgidegi 3 «Kıroves» traktoryn satyp aldy. Olar ázirge qaýyrt jumystarǵa qosyla qoıǵan joq, degenmen, sharýashylyq ıeleri tanymal tehnıkalar jerge qaratpasyna senimdi. Reseılik, belarýstik tehnıkalardyń qazirgideı ekonomıkalyq jaǵdaıdaǵy bir jaqsy jeri olardy jóndeý men qosalqy bólshekteri asa qymbat emes. S.Nyǵmetovtiń aıtýynsha, amerıkalyq traktordyń, basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, maı súzgisin aıyrbastaýdyń ózi 100 myń teńgedeı turady eken. Oǵan kóne berse, sharýalardyń jalaqysy erteńgi kúni qosalqy bólshekterden artylmaıtyn bolady.
– Qosalqy bólshekterdiń kópshiligin ózimizde de shyǵarýǵa bolady, – deıdi sharýashylyq jetekshisi. – Maı súzgilerin, bolttar men gaıkalardy bizdegi kásiporyndar shyǵara almaıdy deımisiz? Sonyń bári Qazaqstanda, onyń ishinde Qaraǵandyda shyǵarylatyn bolsa, nur ústine nur.
Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Shagýrashıd Mamalınov atap ótkendeı, bir kezderi taý-ken óndirisi men basqa da salalar úshin qanshama qural-jabdyqtar shyǵarǵan Qaraǵandydaǵy mashına jasaý zaýyttarynyń áleýeti áli de barshylyq. Qazir Qaraǵandyda «Transmash» qurastyrý bıýrosy men Qazaq aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǴZI-men birlesip, jańa tehnıkalardyń tájirıbelik nusqalary ázirlenýde. Eger bul bastamany memleket qoldap jatsa, kásiporyndar turaqty óndiristi qolǵa alýǵa daıyn.
Daladaǵy kórmede qonaqtar, sonymen qatar, «Qaınar» JShS-niń asyl tuqymdy jylqylary men buqalaryn kórdi. Sharýashylyq egin sharýashylyǵynan bólek, múıizdi iri qaranyń Áýlıekól asyl tuqymyn ósirýmen de shuǵyldanady. Qazaqstanda shyǵarylǵan tuqym bolǵandyqtan, bul janýarlar jergilikti klımatqa da beıim. Osy sıyrlardyń eti el ishinde «mármár et» degen sıpattamaǵa ıe bolǵan. Iаkı, qazaqsha aıtqanda, bir et, bir maıdan turady. Et sapasynyń eýropalyq baıqaýda gran-prı júldesin jeńip alǵany da kóp jaıdy ańǵartsa kerek.
Árqaısysynyń salmaǵy tonnadan asatyn asyl tuqymdy buqalardyń árbiriniń óz aty da bar eken. Sharýashylyqtaǵy eńbekkerler bárin, áıteýir, balasha mápelep otyr. Osy asyl tuqymdy janýarlarmen býdandastyryp, qoldaǵy maldyń bárin kúılendirip alǵan. Qazir sharýashylyqta 1200 bas iri qara bar. Ár kóktem saıyn jańa tólder qosylyp otyrady. Buqalarǵa oblystyń basqa óńirlerinen kelip, óz malynyń tuqymyn asyldandyrý úshin «quda túsýshiler» de barshylyq kórinedi.
Dese de, ısimiz qazaq bolǵan soń, bizdiń nazarymyz osyndaǵy jylqylarǵa kóbirek aýdy. Sharýashylyq Qambar atanyń tólin ósirýge basymdyq berip otyrmasa da, jylqynyń aty jylqy ǵoı qaı jerde de. Fransýzdyq persheron tuqymdy qylquıryqtylardyń salmaǵy da tonnadan asady eken! Alyp janýar aldyńnan shyǵa kelse, pil me dep qalǵandaısyń...
Kórme sońynan agrokeńes sheńberinde keńes ótip, onyń barysynda jergilikti bıliktiń, ǵylymı ınstıtýttardyń, iri sharýashylyqtardyń ókilderi sóz aldy. Sh. Mamalınov aımaqtaǵy sharýalardyń bıyl qandaı aýmaqqa ne egetinin naqtylaǵan málimdeme jasady. Qaraǵandy óńirinde jaqyn ýaqyttarda qolǵa alynatyn iri ınvestısııalyq jobalarǵa toqtaldy. Atap aıtqanda, chehııalyq ınvestorlar irgeli seleksııalyq-býdandyq shoshqa ósirý keshenin salýǵa 29 mıllıon eýro qarjy bólýge daıyn otyr. Al ıtalııalyq kompanııa eksportqa 50 myń bas múıizdi iri qarany bordaqylaý alańqaıyn turǵyzý múmkindikterin qarastyrýda.
Agrokeńes barysynda Qaraǵandy ósimdik sharýashylyǵy jáne seleksııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń ǵylymı jumys jónindegi orynbasary Nıkolaı Iýshenkonyń dán sińirý merzimi boıynsha ǵylymı negizdemelerge súıenip jasaǵan baıandamasyna jurt muqııat qulaq saldy. Ǵalymnyń aıtýynsha, bıylǵy maýsymda tabıǵat jaryqtyq jer emgen sharýalardy jarylqaıyn-aq dep tur. «Mundaı tamasha jaǵdaı buryn-sońdy bolyp kórgen joq. Tek, tabıǵattyń osy syıyn durysymen paıdalana bilgen jón», – dedi Nıkolaı Iýshenko.
Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri agrokeńesti túıindeı kele, elimizdiń agrarlyq salany nyǵaıtý men onyń básekege qabilettiligin arttyrý sharalary únemi Úkimet nazarynda bolatynyn qadap aıtty. Gektar basyna bólinetin sýbsıdııaǵa bıylǵy jyldan bastap toqtaý salynǵany belgili. Bul eńbek adamdarynyń ekiudaı pikirin týǵyzyp edi. Bul oraıda ol ótken ǵasyrdyń 70- jyldarynda dál osyndaı qadamǵa barǵan Batys Eýropa elderiniń tájirıbesin eske saldy. Onda memleket aýyl sharýashylyǵyn tikeleı sýbsıdııalamaı, sharýalar táýeldi bolatyn janama salalardy, aıtalyq, mashına jasaý isin ilgeriletý arqyly qoldaý kórsetken. Nátıjesinde, eki jep, bıge shyqqanǵa uqsaıdy. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy da sondaı utymdy tustardy oılastyrǵany abzal. Qara jerge qarap qur telmirgen sharýanyń nesibesin eshkim de túgendep bermeıdi...
Qaırat ÁBILDINOV,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Nura aýdany
