Basqany qaıdam, maǵan osydan elý jyl buryn Tólepbergenmen Almatyǵa bir aýyldan bilim jolyn izdeýmen birge kelsek te, kúndelikti etene aralasýdyń reti kelmepti. Tek syrttaı ári jerles, ári qurdas-dos retinde birimizge birimiz tileýles bolyp janashyrlyqpen tirshilik keshippiz. Sırek kezdestik. Ol kóbirek sapar ústinde júrdi. Áke-shesheden jastaı qalǵanmen, jaratylysy shıraq, bolmysy óte zerek azamat osy ýaqyt kóleminde aldymen Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııada áýeli qobyz klasynda dáris alyp, sońynan dırıjerlik mamandyǵyn ıgergen soń, nebári 29 jasynda qazaq eli tarıhynyń shejiresine altyn árippen qashalyp jazylatyn Batys Berlınde ótken dırıjerlerdiń halyqaralyq «Fond Gerbert fon Karoıan» konkýrsynda dıplomant atandy.
1979 jyly Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý memlekettik konservatorııasynda opera-sımfonııalyq dırıjerleý klasy boıynsha Lenındik syılyqtyń laýreaty, KSRO halyq ártisi, professor Gennadıı Rojdestvenskııdiń ózinen bilim alyp, oqýdy óte úzdik baǵamen bitirdi. Sodan keıin Vena mýzykalyq akademııasynda taǵylymdamadan ótti. Osyndaı birine-biri monshaqtaı jalǵasqan oqý men tájirıbeden soń 1983 jyldan memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri, 1985 jyldan Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri jáne 1987 jyldan taǵy da memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri, 2006 jyldan Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq ult aspaptary orkestriniń bas dırıjeri, 2007 jyldan bastap N.Tilendıev atyndaǵy akademııalyq folklorlyq etnografııalyq «Otyrar sazy» orkestriniń bas dırıjeri bolyp qyzmet atqardy.
Ol kásibı sheberliginiń arqasynda AQSh, Ulybrıtanııa, Avstrııa, Germanııa, Reseı, Túrkııa, Kýba, Koreıa sııaqty kóptegen memleketterge úlken konserttermen baryp, óziniń basqarýyndaǵy memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń repertýaryna engen álemdik klassıkalyq mýzykamen qatar qazaqstandyq kompozıtorlardyń da shyǵarmalaryn nasıhattaı bildi.
Árıne, mundaı uly shyǵarmalar qazynasyn nasıhattaýǵa jaı oqyp mamandyq alǵan kez kelgen dırıjerdiń dárejesi jete bermeıdi. Bul adamnyń boıynda kásibı bilimmen qabat úlken mádenıet, garmonııa, sezimtaldyq, ushqyr qııal, orkestrdegi barlyq aspaptardyń qyr-syryn zertteıtin aspaptaný qasıetteri bolýy kerek. Mundaı dırıjerdiń ótkir de názik nazary orkestrdegi árbir núktemen kórinbeıtin sıqyrly baılanysta jalǵasyp turady. Bul orkestrdegi árbir ártis pen dırıjerdiń oıy úzilmes sabaqtastyqta turýy kerek degen sóz.
Jalpy, dırıjerlik qazaqqa kesh kelgen óner, keshegi keńes zamany kezinde kásibı mýzyka óneriniń damyp, qalyptasýymen paıda bolǵan mamandyq, soǵan oraı tarıhy da qysqa. Bul mamandyq Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptary orkestriniń tuńǵysh dırıjeri bolǵan, ulttyq mýzyka mádenıetiniń iri qaıratkeri Ahmet Jubanovtan bastaý alsa, janyndaǵy serikteri Latıf Hamıdı men Leonıd Shargarodskıı, odan keıingi tolqyndar Shamǵon Qajyǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Fýat Mansýrov, Tımýr Myńbaev, Aldabergen Myrzabekov boldy. Tólepbergen osynaý óner maıtalmandary sabaq bergen Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń túlegi ekenin maqtan tutýmen birge osy salany qazaq dırıjerleri arasynda álemdik sahnada damyta bilgen úlken tulǵaǵa aınaldy. «Dırıjer – dúnıeni týdyrýshy, mýzykany týýshy, onsyz orkestr eshteńeni de kórsete almaıdy» deýshi edi únemi Tólepbergen.
Tólepbergendi gastroldik jáne izdeniske toly shyǵarmashylyq saparlar shyńdady. Bir ǵana 1983 jylǵy uly mýzykanttar Otany sanalatyn Venadaǵy sımfonııalyq orkestrde bir jyldyq stajırovkadan ótip qaıtýy ómirlik áseri mol dáris, boıyna qanshama shabyt qaınaryn berdi. Tarıhı mýzeılerge baı, uly kompozıtorlar Bethovenniń, Mosarttyń, Shtraýstyń, Shýberttiń, Brýknerdiń týǵan topyraǵynda bolyp olardyń basyna gúl shoǵyn qoıyp tájim etý Tólepbergenniń deńgeıin mýzyka álemindegi basqasha keńistikke kóterdi. Al álemdik mundaı saparlar onyń repertýaryn baıytýmen birge klassık kompozıtorlardyń týyndylaryn erkin ıgerýine dańǵyl jol ashty. Uly Demokrıt «О́nersiz ómir joq» dese, bizdiń Tólepbergenniń: «Mýzykasyz ómir joq», dep ózi súıgen ónerge jaqyn tartatyny da sodan edi. «Dırıjerdiń baqytty shaǵy jaqsy orkestri men jaqsy mýzykanttar bolǵan kez. Mundaı jaǵdaıda sózge shyǵyndalmaı óz oıyń men kóńilińdegi oıyńdy oıyp turyp bere alasyń», dep aǵynan jarylyp otyratyn. «Meniń dırıjerlik taıaqsham – meniń ustazym, ol álemniń barlyq tilinde sóıleıdi, degen de osy Tólepbergen bolatyn.
Ol ózi dırıjerlik qyzmette júrgen kezde orys jáne Eýropa kompozıtorlarynyń ár ǵasyrda jazǵan, dúnıe júzine keń taraǵan, ár alýan shyǵarmalaryn orkestr repertýaryna keńinen engizdi. Ásirese, Gaıdnniń shyǵarmalaryn, Mosart pen Bethovenniń sımfonııalaryn, Berlıozdyń «Fantastıkalyq» sımfonııasy men Lısttiń, Shýman, Dvorjaktyń sımfonııalaryn, Bartoktyń orkestr úshin jazǵan konsertterin, Sıbelıýs pen Chaıkovskııdiń kóptegen balet mýzykalaryn, Rahmanovıchtiń «Sımfonııalyq bılerin», Prokofev pen Shostakovıchtiń shyǵarmalaryn, Hachatýrıannyń «Lermontov dramasyna jazǵan valsin» engizýi sol kez úshin úlken erlik boldy. Sol bir sharyqtaý shaqtarynda da ózinen buryn asa qadir tutatyn ustazdary elimizdiń halyq ártisi Turǵyt Osmanov, SSSR Halyq ártisi, Lenındik syılyqtyń laýreaty, dırıjer Gennadıı Rojdestvenskıı, Vena mýzyka akademııasynyń professory Karl Oster Raıherrdiń eńbegin aldymen ataıtyn.
Orkestrdiń repertýarynda Shýbert, Debıýssı, Shtraýs, Skrıabın, Mendelson, Glazýnov, Stravınskıı sııaqty klassıkterdiń týyndylary da berik oryn aldy. Dırıjer orkestr repertýaryna Qazaqstan kompozıtorlarynyń túrli janrda jazǵan kúrdeli shyǵarmalaryn da sahnalaı bildi. Bul oraıda ásirese Ǵ.Jubanovanyń skrıpka men orkestrge jazǵan konsertteri men E.Rahmadıevtiń «Qudasha dýman» atty sımfonııalyq kúıi, «Amankeldi» jáne «Tolǵaý» atty sımfonııalyq eki poemasyn, taǵy basqa kompozıtorlardyń shyǵarmalaryn ulttyq jarqyn mazmunmen álemdik sahnaǵa shyǵarýy úlken qubylys boldy.
Ol osyndaı úlken ónerdiń uly muhıtyna júzgennen bastap ózin aıaý degendi bilmedi. Onyń ónerge degen osy bir ystyq mahabbatyna qamqorlyq tanytqandar, sońy nasyrǵa shabar úlken aýyrtpalyqtan aldyn ala saqtandyrý týraly oılaı qoımady. Qaıta qapysyz senim artqandaı bolyp, qaýyrt jumysqa jegip, qara nardaı qaıqaıtyp jumsaı bergenderin mindet etti. Onyń aıaǵy ol ómiriniń sońǵy kúni qan qysymy 230 jıilikti kórsetip turǵanyna qaramastan, densaýlyǵyna mán bermeı, úlken orkestrmen daıyndyq jumystary júrip jatqanda, qysqa úzilis kezinde, júreginen ınsýlt ustap, qyzmeti ústinde jankeshtilikpen ómirden ótti. Tólepbergenniń bul jasap jatqan daıyndyq jumysy sońǵy 22 jyl kóleminde kórkemdik jetekshisi ári bas dırıjeri bolǵan ujymyn Koreı eline alyp barý bolatyn. О́ner tulǵasy úshin mundaı sapar – úlken beles, zor abyroı edi. Quramy júz adamnan turatyn úlken ujymdy judyryqtaı jumyldyryp bóten eldiń kórermenderine úlken sheberlikpen alyp shyǵý eki adamnyń biriniń mańdaıyna jazyla bermes baq bolatyn.
Mádenıet mınıstrligimen kelise otyryp, olardy abyroıly osy saparǵa daıyndaý sol kezde Tólepbergenniń qanshama qajyr-qaıratyn saryqty, mańdaı terin tóktirdi. Bir ǵana mysal, 1998 jyly osy orkestrde oınaıtyn 100 oryndaýshynyń 85 paıyzy jan-jaqqa tarap, ujymdy tutastaı jas mamandar esebinen qaıta jasaqtaý osy Tólepbergenniń enshisine tıdi. Eski quramnan óz sheberligine senim artqan talantty bir top Máskeý men alys shetelderge jumys aýystyrsa, ekinshi bir toby óz atajurttary – týǵan elderine ketti, úshinshi bir toby zeınet demalysyna shyqty. Bir sózben aıtqanda, osyndaı jaǵdaıda tarap ketken ujymdy qaıta qalpyna keltirýdiń ózi ońaı sharýa emes edi, Tólepbergen sol sharýany iske asyrdy, ujymdy qaıta tiriltti.
Tólepbergenmen ómirden ozar aldynda, eki-úsh aı buryn óziniń qolynan tálim-tárbıe alǵan ǵalym inisiniń ulyna jasaǵan súndet toıynda birge boldyq. Aıtpasań sózdiń atasy óledi, jas kezinde úıinde jatqyzyp tárbıelegen sol inisi, osyndaı aty máshhúr tulǵaly aǵasy turǵanda, tirshiliktegi qyzmetine táýeldi bir dókeıdi, aıaq-qolyn jerge tıgizbeı maqtap, balasyna ókil áke jasap, astyna at mingizip, ıyǵyna shapan jaýyp, kópshilikke tanystyryp jatty. Sol toıdyń tórinde tórtkil dúnıege tanymal talantty adam qatysyp otyrǵanyn oıyna da alǵan joq. Onysy toı dastarqanynan shetkerileý, dabyr-dubyr daýystan qashyqtaý jerden oryn tıgen ekeýmizdiń erkin áńgimelesýimizge ádemi múmkindik boldy. Aramyz jasqa tolmaıtyn qatar ósken qurdas bolǵan soń, ekeýara ózimizge tán jarasymdy ázilimiz bola beretin. Sony paıdalanyp Tólepbergenge:
– Aı, esil erim-aı, qaıran qazaǵyń túgili, óziń tárbıelep ósirgen myna ǵalym baýyryń da áli kúnge seni tanyp bolmapty-aý, –dedim. Sóz astaryn túsinse de pendeshilikke barmaı, nurǵa toly tostaǵandaı janaryn jalt etkizip:
– Maıda tirlikti sóz etip ne qylasyń. Aldymen óz ýádeńdi oryndaı almaı júrgenińdi esińe alsaıshy, keler jyly meniń 60 jyldyǵym. Osy mereıtoıymdy elde atap ótý úshin Qyzylorda oblysynyń perzenti bolǵan soń, elge baryp, týyp-ósken jerde aýnap-qýnap tvorchestvolyq esebimdi berýim kerek. Sen de qarymdy jýrnalıst bolyp qalyptasqaly qalamyńdy taldyryp men jóninde jazǵanyń shamaly. Teledıdarda bas redaktor bolǵan kezińde de «ustatpaı» ketkensiń. Tym bolmasa osy saparda menimen birge júrseńshi, – degen.
Tólepbergenniń bulaı aıtýynyń jóni bar edi. Men «Qazaqstan» telearnasynda on segiz jyl júrip kommentatorlyqtan bas redaktorlyqqa deıin jaqsyly-jamandy óz kezinde qyzmet atqarǵan telejýrnalıspin. Ol kezde el boıynsha memlekettik jalǵyz telearna bolatyn. Júıeli úlken habarlardy júrgizetin jýrnalıster de kóp emes-ti. Sol azdyń qatarynda boldyq. Sol kezde, búginde el maqtanyna aınalǵan talaı tulǵalar, memleket jáne óner qaıratkerlerimen qatarlasyp otyryp suhbattar júrgizdik. Talant ıelerin kórermendermen tanystyrdyq. Sol kezde Tólepbergen týraly habar jasaý da meniń jeke josparymda bolǵan, biraq reti kelmep edi. Onyń da az-kem óz sebebi bar,Tólepbergenniń gastroldik saparlary kóp boldy. Elden syrtqary shetelderde kóbirek júrdi. Sonymen qatar, ol ósken aýyldan shyqqan sol kezdiń ózinde óner sheberleri kóp boldy. Erahan Syzdyqov degen aǵasy zoovetınstıtýtta oqyp júrip-aq Ortalyq Azııa óner sheberleriniń baıqaýynda jeńimpaz atanyp qaıtsa, Almatyǵa kelip, osynda qalyp qoıǵan Dosan Shpaqov degen aǵasy shertpe kúıdiń sherin shyǵarar tamasha oryndaýshy boldy. Tólepbergenniń óz ákesi Ábdirash kezinde aýyldy aýzyna qaratqan kúıshi bolǵandyqtan ba, óziniń eki baýyry Baıtóre men Jantóre de dombyranyń qulaǵynda oınaıtyn.
1966 jyly ekeýmiz Almatyǵa oqýǵa birge kelgenimizde Tólepbergennen buryn Báden Aısynov degen kúıshi baýyrynyń oryndaý sheberligi meni qatty baýrap aldy. Báden sol kezdiń ózinde KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tólegenovamen birge bir ujymda óner saparlaryna shyǵyp júrdi. Men á degennen ózimniń kózime túsken Báden kúıshi týraly sol kezde «Lenınshil jas» gazetine «Úkili dombyra» degen taqyryppen kósildirip kólemdi ocherk jazǵanmyn. Tólepbergen bolsa ol kezde odan jastaý, áli el kózine túse qoımaǵan, biraq dombyra dese janyp shyǵa keletin naǵyz talant bolatyn. Ekeýmiz sol ocherkti ádemilep jýǵanymyz da bar. Sonda ekpindeı otyryp «Endigi kezek seniki», – degenim bar-dy aýzymnan qaǵynyp.
Kezinde bárimiz de el aǵalary yqpalynda ósken aýyl balalary boldyq qoı. О́z áńgimesinen esimde qalǵany Isataı degen sharýashylyq basshysy orta mektepti táp-táýir bitirgen qoıshynyń balasy osy Tólepbergendi arqanmen tartqyshtaǵanda ázer otalatyn eski «Belarýs» traktoryna otyrǵyzyp, Qarataýdyń jonyndaǵy bıdaılyq alqapty jyrtýǵa jegip qoıǵan jerinen qashyp shyǵyp, oqýǵa ázer jetken ǵoı. Sol ynta-yqylasynan da bolar, negizgi ýaqytyn ol Almatyǵa jetkennen bilimge aýdardy. О́z boıyna qalyptastyrǵan osy yqylas-daǵdy oǵan óz jemisin berip, ony professorlyq dárejege deıin kóterdi.
– Qyrdyń basynda qalǵan tot basqan qalpy sol Belarýs traktoryń seni qashan keler eken, dep jolyńdy kútip áli tur, baryp minip qaıtatyn boldyń ǵoı, – dedim. Ol kúldi, kúldi de:
Men elge barǵanda alaqan jaıyp birdeńe alý úshin emes, búginge deıin tapqan barymdy berý úshin, basyma baq bolyp qonǵan ónerimdi kórsetý úshin, sol jerde týyp-óskenime rahmetimdi aıtý úshin baramyn, – dedi.
Berý degennen shyǵady, osydan bir jyl buryn Tólepbergen eldegi orta mektepti bitirgenine 40 jyl tolý saltanatyna qatynasyp, ózi oqyǵan mektepti óte jaqsy baǵamen bitirgen eki-úsh oqýshyǵa, joǵary oqý oryndaryn bitirgenshe tólep turatyn óziniń atynda stıpendııa taǵaıyndap, mektep ujymyna este júrerlik eskertkishin tapsyryp qaıtqanyna kýá bolǵanym da bar-dy.
Osy kezdesýde ashylyp áńgime aıtqan Tólepbergen meni aldaǵy aptada bolatyn kezekti repetısııasyna shaqyryp áńgimeni odan ári jalǵastyrýǵa nıetti ekenin aıtty. Keshigip bardym, úlken zaldyń shetki qaltarysyna otyryp alyp Glınkanyń «Qııal valsin» tyńdaýǵa týra keldi. Názik vals áýeni boıdy alyp barady. Meniń kózim Tólepbergende, onyń alaqany men saýsaǵynyń ushynda maǵan beımálim qımyldar, sıqyrly dırıjerlik taıaǵymen birge jymdasyp, sońyna ergen orkestr aspaptaryn ózine ilestirip mýzyka áleminiń qushaǵyna eriksiz alyp bara jatty. Jalpy, men Tólepbergenniń sırek bolsa da jeńil jáne úlken konsertin buryn da tyńdaǵan janmyn. Klassıkalyq úlken konsertke daıyndyǵy mol adamdar bolmasa shydaı da almaıdy. Sony sezgen Tólepbergen: «Mundaı úlken mýzykany tyńdaı biletin adamnyń ózi úlken talant ıesi», dep aıtyp qoıatyn.
Daıyndyqtan aq kóılegi malmandaı shylqyp, terge oranyp shyqty. Shákirtteri erkeleı kelip moınyn súrtkishtep jatty. Sol bir aralyq demalys sátinde ystyq kofemen ekeýara biraz áńgimeniń basyn qaıyrǵandaı boldyq. Repertýaryndaǵy Brýsılovskııdiń ózi kezinde «Saryarqa» dep atap ketken 3-shi sımfonııa-sıýıtasy týraly aıtqanda sózin buzbaı tyńdaýǵa týra keldi. Osy shyǵarmany tyńdaǵan fransýzdyń gýmanıst uly jazýshysy Romen Rollannyń tańdanyp otyryp aıtqan pikirin tyńdaǵanda ózińniń qazaq bolǵanyńa maqtanady ekensiń. Uly jazýshy: «Biz qazaq jyryn nemese qazaq poemasyn tyńdap, oqyǵan shaǵymyzda qazaqtyń halyq mýzykasynyń súıkimdiligi, onyń ózindik daryny men poetıkalyq kóńil kúıiniń kúshi kóz aldymyzǵa keledi. Qazaqtyń halyq mýzykasy bul dalany bezendiretin keremet ásem án áýezdiń gúl jaryp, sheshek atýy» – degen ǵoı. Tólepbergenniń bulaı shalqýynda da mán bar, ol osy shyǵarmany jáne Bramstyń 3-shi sımfonııasyn Gerbert fon Karaıan baıqaýynda oryndaǵan orkestrge dırıjerlik etken bolatyn. Áńgime sońynda sol uly dırıjerdiń qabyldaýynda bolǵan kezdegi pikir alysýy týraly tereńdeı aıtqanda tyńdar qulaq bolsa qazaq dalasyna Ǵaıyptan basqa bir kele jatqan jańa dúnıeniń habaryn sezingendeı bolady ekensiń. Osyndaı áńgimeni estip otyrǵanda Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına sııaqty dáýlesker kúıshilerdiń ónerin dúnıe júzilik keń aýqymda qabyldaı bermeıdi deıtinderdiń tiline toqtaý salar túıindi tapqandaı bolasyń. Izbasary týraly suraǵanymda «qıyn suraq» – dep qınalyp kidirgishtegenmen shákirtteri týraly suraǵanymda: Q.Ahmetov, B.Baısaǵatov, I.Kıfsl, Iý.Ort, V.Chernov sııaqty mýzykanttardyń aty-jónderin jańylmaı aıtyp turǵan jadynyń myqtylyǵyna qaıran qaldym. Biz kezdesý sońynda Tólepbergenniń 60 jyldyǵyn atap ótýdi barynsha pysyqtap alǵan edik, onymen birge men de elge baratyn bolǵanmyn…
О́mirden ozǵanyna toǵyz jyl bolǵan Tólepbergenge osy ýaqytqa deıin izdeýshi bolmaı kelgendigi ókinishti-aq. Estigenim, sońǵy úsh-tórt jylda aýyldaǵy ózi oqyǵan №239 orta mektepke atyn berý týraly áńgime bolǵan kezde «ol bar-joǵy mýzykant» qoı, onyń bul mektepke ne qatysy bar?», dep salqyn kózqaraspen, nemquraıdylyq tanytqan azamattar da bolypty. Sońǵy jyldary aýyl-aýylda oryn alyp, jazylmas dertke aınalyp bara jatqan mundaı kózqarasqa ne aıtarsyń?!
Osyndaı dertke Jaratqannyń jibergen jaýabyndaı taıaýda Qazaqstannyń Eńbek Eri A.Musaqojaeva bastaǵan, Á.Dinishev, J.Áýbákirova, G.Myrzabekova, K.Dúısekeev, Ǵ.Esimov, N.Úsenbaeva, Iý.Klýshkın, O.Abdýllaev qostaǵan bir top óner qaıratkerleri Keńes orta mektebine Tólepbergen Ábdirashevtiń atyn berý jóninde tıisti orynǵa usynys hat túsirdi. Bul usynysty oblys ákimi men Mádenıet mınıstrligi de qoldap otyr. Endigi jerde jergilikti bılik te, mektep ujymy da qarsy bola qoımas.
Atqa qonyp, Tólepbergenniń esimin ulyqtaýdy qolǵa alǵan myna óner qaıratkerleri, budan soń, onyń esimin kózi tirisinde shırek ǵasyr Tólepbergenniń ózi jetekshilik etken, memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrge, Almaty men Astana shaharlaryndaǵy kóshelerge berýge, sol kóshelerge zaman talabyna saı dırıjerlik taıaǵyn kóterip, óner keńistiginiń shyrqaý bıigine umtylyp, tereń tebireniste turǵan ásem de sulý eskertkishin qoıýdy, Keńsaıdaǵy zıratyn kórkem óńdeýdi, ózi turǵan úıdi mýzeı retinde saqtap qamqorlyqqa alýdy bılik aldyna qoıyp jatsa, quba-qup bolar edi ǵoı.
Alda, 2018 jyly, Tólepbergen – seniń 70 jyldyǵyń kele jatyr. Buǵan úlken daıyndyq sharalary jasalýy kerek. Osy merekeni Tólepbergen Ábdirashev atyndaǵy dırıjerlerdiń halyqaralyq baıqaýyn ótkizýmen ushtastyryp jatsaq nur ústine nur bolmaq.
Baqtybaı AINABEKOV,
jazýshy
ALMATY
Basqany qaıdam, maǵan osydan elý jyl buryn Tólepbergenmen Almatyǵa bir aýyldan bilim jolyn izdeýmen birge kelsek te, kúndelikti etene aralasýdyń reti kelmepti. Tek syrttaı ári jerles, ári qurdas-dos retinde birimizge birimiz tileýles bolyp janashyrlyqpen tirshilik keshippiz. Sırek kezdestik. Ol kóbirek sapar ústinde júrdi. Áke-shesheden jastaı qalǵanmen, jaratylysy shıraq, bolmysy óte zerek azamat osy ýaqyt kóleminde aldymen Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııada áýeli qobyz klasynda dáris alyp, sońynan dırıjerlik mamandyǵyn ıgergen soń, nebári 29 jasynda qazaq eli tarıhynyń shejiresine altyn árippen qashalyp jazylatyn Batys Berlınde ótken dırıjerlerdiń halyqaralyq «Fond Gerbert fon Karoıan» konkýrsynda dıplomant atandy.
1979 jyly Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý memlekettik konservatorııasynda opera-sımfonııalyq dırıjerleý klasy boıynsha Lenındik syılyqtyń laýreaty, KSRO halyq ártisi, professor Gennadıı Rojdestvenskııdiń ózinen bilim alyp, oqýdy óte úzdik baǵamen bitirdi. Sodan keıin Vena mýzykalyq akademııasynda taǵylymdamadan ótti. Osyndaı birine-biri monshaqtaı jalǵasqan oqý men tájirıbeden soń 1983 jyldan memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri, 1985 jyldan Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri jáne 1987 jyldan taǵy da memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń bas dırıjeri, 2006 jyldan Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq ult aspaptary orkestriniń bas dırıjeri, 2007 jyldan bastap N.Tilendıev atyndaǵy akademııalyq folklorlyq etnografııalyq «Otyrar sazy» orkestriniń bas dırıjeri bolyp qyzmet atqardy.
Ol kásibı sheberliginiń arqasynda AQSh, Ulybrıtanııa, Avstrııa, Germanııa, Reseı, Túrkııa, Kýba, Koreıa sııaqty kóptegen memleketterge úlken konserttermen baryp, óziniń basqarýyndaǵy memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrdiń repertýaryna engen álemdik klassıkalyq mýzykamen qatar qazaqstandyq kompozıtorlardyń da shyǵarmalaryn nasıhattaı bildi.
Árıne, mundaı uly shyǵarmalar qazynasyn nasıhattaýǵa jaı oqyp mamandyq alǵan kez kelgen dırıjerdiń dárejesi jete bermeıdi. Bul adamnyń boıynda kásibı bilimmen qabat úlken mádenıet, garmonııa, sezimtaldyq, ushqyr qııal, orkestrdegi barlyq aspaptardyń qyr-syryn zertteıtin aspaptaný qasıetteri bolýy kerek. Mundaı dırıjerdiń ótkir de názik nazary orkestrdegi árbir núktemen kórinbeıtin sıqyrly baılanysta jalǵasyp turady. Bul orkestrdegi árbir ártis pen dırıjerdiń oıy úzilmes sabaqtastyqta turýy kerek degen sóz.
Jalpy, dırıjerlik qazaqqa kesh kelgen óner, keshegi keńes zamany kezinde kásibı mýzyka óneriniń damyp, qalyptasýymen paıda bolǵan mamandyq, soǵan oraı tarıhy da qysqa. Bul mamandyq Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptary orkestriniń tuńǵysh dırıjeri bolǵan, ulttyq mýzyka mádenıetiniń iri qaıratkeri Ahmet Jubanovtan bastaý alsa, janyndaǵy serikteri Latıf Hamıdı men Leonıd Shargarodskıı, odan keıingi tolqyndar Shamǵon Qajyǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Fýat Mansýrov, Tımýr Myńbaev, Aldabergen Myrzabekov boldy. Tólepbergen osynaý óner maıtalmandary sabaq bergen Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń túlegi ekenin maqtan tutýmen birge osy salany qazaq dırıjerleri arasynda álemdik sahnada damyta bilgen úlken tulǵaǵa aınaldy. «Dırıjer – dúnıeni týdyrýshy, mýzykany týýshy, onsyz orkestr eshteńeni de kórsete almaıdy» deýshi edi únemi Tólepbergen.
Tólepbergendi gastroldik jáne izdeniske toly shyǵarmashylyq saparlar shyńdady. Bir ǵana 1983 jylǵy uly mýzykanttar Otany sanalatyn Venadaǵy sımfonııalyq orkestrde bir jyldyq stajırovkadan ótip qaıtýy ómirlik áseri mol dáris, boıyna qanshama shabyt qaınaryn berdi. Tarıhı mýzeılerge baı, uly kompozıtorlar Bethovenniń, Mosarttyń, Shtraýstyń, Shýberttiń, Brýknerdiń týǵan topyraǵynda bolyp olardyń basyna gúl shoǵyn qoıyp tájim etý Tólepbergenniń deńgeıin mýzyka álemindegi basqasha keńistikke kóterdi. Al álemdik mundaı saparlar onyń repertýaryn baıytýmen birge klassık kompozıtorlardyń týyndylaryn erkin ıgerýine dańǵyl jol ashty. Uly Demokrıt «О́nersiz ómir joq» dese, bizdiń Tólepbergenniń: «Mýzykasyz ómir joq», dep ózi súıgen ónerge jaqyn tartatyny da sodan edi. «Dırıjerdiń baqytty shaǵy jaqsy orkestri men jaqsy mýzykanttar bolǵan kez. Mundaı jaǵdaıda sózge shyǵyndalmaı óz oıyń men kóńilińdegi oıyńdy oıyp turyp bere alasyń», dep aǵynan jarylyp otyratyn. «Meniń dırıjerlik taıaqsham – meniń ustazym, ol álemniń barlyq tilinde sóıleıdi, degen de osy Tólepbergen bolatyn.
Ol ózi dırıjerlik qyzmette júrgen kezde orys jáne Eýropa kompozıtorlarynyń ár ǵasyrda jazǵan, dúnıe júzine keń taraǵan, ár alýan shyǵarmalaryn orkestr repertýaryna keńinen engizdi. Ásirese, Gaıdnniń shyǵarmalaryn, Mosart pen Bethovenniń sımfonııalaryn, Berlıozdyń «Fantastıkalyq» sımfonııasy men Lısttiń, Shýman, Dvorjaktyń sımfonııalaryn, Bartoktyń orkestr úshin jazǵan konsertterin, Sıbelıýs pen Chaıkovskııdiń kóptegen balet mýzykalaryn, Rahmanovıchtiń «Sımfonııalyq bılerin», Prokofev pen Shostakovıchtiń shyǵarmalaryn, Hachatýrıannyń «Lermontov dramasyna jazǵan valsin» engizýi sol kez úshin úlken erlik boldy. Sol bir sharyqtaý shaqtarynda da ózinen buryn asa qadir tutatyn ustazdary elimizdiń halyq ártisi Turǵyt Osmanov, SSSR Halyq ártisi, Lenındik syılyqtyń laýreaty, dırıjer Gennadıı Rojdestvenskıı, Vena mýzyka akademııasynyń professory Karl Oster Raıherrdiń eńbegin aldymen ataıtyn.
Orkestrdiń repertýarynda Shýbert, Debıýssı, Shtraýs, Skrıabın, Mendelson, Glazýnov, Stravınskıı sııaqty klassıkterdiń týyndylary da berik oryn aldy. Dırıjer orkestr repertýaryna Qazaqstan kompozıtorlarynyń túrli janrda jazǵan kúrdeli shyǵarmalaryn da sahnalaı bildi. Bul oraıda ásirese Ǵ.Jubanovanyń skrıpka men orkestrge jazǵan konsertteri men E.Rahmadıevtiń «Qudasha dýman» atty sımfonııalyq kúıi, «Amankeldi» jáne «Tolǵaý» atty sımfonııalyq eki poemasyn, taǵy basqa kompozıtorlardyń shyǵarmalaryn ulttyq jarqyn mazmunmen álemdik sahnaǵa shyǵarýy úlken qubylys boldy.
Ol osyndaı úlken ónerdiń uly muhıtyna júzgennen bastap ózin aıaý degendi bilmedi. Onyń ónerge degen osy bir ystyq mahabbatyna qamqorlyq tanytqandar, sońy nasyrǵa shabar úlken aýyrtpalyqtan aldyn ala saqtandyrý týraly oılaı qoımady. Qaıta qapysyz senim artqandaı bolyp, qaýyrt jumysqa jegip, qara nardaı qaıqaıtyp jumsaı bergenderin mindet etti. Onyń aıaǵy ol ómiriniń sońǵy kúni qan qysymy 230 jıilikti kórsetip turǵanyna qaramastan, densaýlyǵyna mán bermeı, úlken orkestrmen daıyndyq jumystary júrip jatqanda, qysqa úzilis kezinde, júreginen ınsýlt ustap, qyzmeti ústinde jankeshtilikpen ómirden ótti. Tólepbergenniń bul jasap jatqan daıyndyq jumysy sońǵy 22 jyl kóleminde kórkemdik jetekshisi ári bas dırıjeri bolǵan ujymyn Koreı eline alyp barý bolatyn. О́ner tulǵasy úshin mundaı sapar – úlken beles, zor abyroı edi. Quramy júz adamnan turatyn úlken ujymdy judyryqtaı jumyldyryp bóten eldiń kórermenderine úlken sheberlikpen alyp shyǵý eki adamnyń biriniń mańdaıyna jazyla bermes baq bolatyn.
Mádenıet mınıstrligimen kelise otyryp, olardy abyroıly osy saparǵa daıyndaý sol kezde Tólepbergenniń qanshama qajyr-qaıratyn saryqty, mańdaı terin tóktirdi. Bir ǵana mysal, 1998 jyly osy orkestrde oınaıtyn 100 oryndaýshynyń 85 paıyzy jan-jaqqa tarap, ujymdy tutastaı jas mamandar esebinen qaıta jasaqtaý osy Tólepbergenniń enshisine tıdi. Eski quramnan óz sheberligine senim artqan talantty bir top Máskeý men alys shetelderge jumys aýystyrsa, ekinshi bir toby óz atajurttary – týǵan elderine ketti, úshinshi bir toby zeınet demalysyna shyqty. Bir sózben aıtqanda, osyndaı jaǵdaıda tarap ketken ujymdy qaıta qalpyna keltirýdiń ózi ońaı sharýa emes edi, Tólepbergen sol sharýany iske asyrdy, ujymdy qaıta tiriltti.
Tólepbergenmen ómirden ozar aldynda, eki-úsh aı buryn óziniń qolynan tálim-tárbıe alǵan ǵalym inisiniń ulyna jasaǵan súndet toıynda birge boldyq. Aıtpasań sózdiń atasy óledi, jas kezinde úıinde jatqyzyp tárbıelegen sol inisi, osyndaı aty máshhúr tulǵaly aǵasy turǵanda, tirshiliktegi qyzmetine táýeldi bir dókeıdi, aıaq-qolyn jerge tıgizbeı maqtap, balasyna ókil áke jasap, astyna at mingizip, ıyǵyna shapan jaýyp, kópshilikke tanystyryp jatty. Sol toıdyń tórinde tórtkil dúnıege tanymal talantty adam qatysyp otyrǵanyn oıyna da alǵan joq. Onysy toı dastarqanynan shetkerileý, dabyr-dubyr daýystan qashyqtaý jerden oryn tıgen ekeýmizdiń erkin áńgimelesýimizge ádemi múmkindik boldy. Aramyz jasqa tolmaıtyn qatar ósken qurdas bolǵan soń, ekeýara ózimizge tán jarasymdy ázilimiz bola beretin. Sony paıdalanyp Tólepbergenge:
– Aı, esil erim-aı, qaıran qazaǵyń túgili, óziń tárbıelep ósirgen myna ǵalym baýyryń da áli kúnge seni tanyp bolmapty-aý, –dedim. Sóz astaryn túsinse de pendeshilikke barmaı, nurǵa toly tostaǵandaı janaryn jalt etkizip:
– Maıda tirlikti sóz etip ne qylasyń. Aldymen óz ýádeńdi oryndaı almaı júrgenińdi esińe alsaıshy, keler jyly meniń 60 jyldyǵym. Osy mereıtoıymdy elde atap ótý úshin Qyzylorda oblysynyń perzenti bolǵan soń, elge baryp, týyp-ósken jerde aýnap-qýnap tvorchestvolyq esebimdi berýim kerek. Sen de qarymdy jýrnalıst bolyp qalyptasqaly qalamyńdy taldyryp men jóninde jazǵanyń shamaly. Teledıdarda bas redaktor bolǵan kezińde de «ustatpaı» ketkensiń. Tym bolmasa osy saparda menimen birge júrseńshi, – degen.
Tólepbergenniń bulaı aıtýynyń jóni bar edi. Men «Qazaqstan» telearnasynda on segiz jyl júrip kommentatorlyqtan bas redaktorlyqqa deıin jaqsyly-jamandy óz kezinde qyzmet atqarǵan telejýrnalıspin. Ol kezde el boıynsha memlekettik jalǵyz telearna bolatyn. Júıeli úlken habarlardy júrgizetin jýrnalıster de kóp emes-ti. Sol azdyń qatarynda boldyq. Sol kezde, búginde el maqtanyna aınalǵan talaı tulǵalar, memleket jáne óner qaıratkerlerimen qatarlasyp otyryp suhbattar júrgizdik. Talant ıelerin kórermendermen tanystyrdyq. Sol kezde Tólepbergen týraly habar jasaý da meniń jeke josparymda bolǵan, biraq reti kelmep edi. Onyń da az-kem óz sebebi bar,Tólepbergenniń gastroldik saparlary kóp boldy. Elden syrtqary shetelderde kóbirek júrdi. Sonymen qatar, ol ósken aýyldan shyqqan sol kezdiń ózinde óner sheberleri kóp boldy. Erahan Syzdyqov degen aǵasy zoovetınstıtýtta oqyp júrip-aq Ortalyq Azııa óner sheberleriniń baıqaýynda jeńimpaz atanyp qaıtsa, Almatyǵa kelip, osynda qalyp qoıǵan Dosan Shpaqov degen aǵasy shertpe kúıdiń sherin shyǵarar tamasha oryndaýshy boldy. Tólepbergenniń óz ákesi Ábdirash kezinde aýyldy aýzyna qaratqan kúıshi bolǵandyqtan ba, óziniń eki baýyry Baıtóre men Jantóre de dombyranyń qulaǵynda oınaıtyn.
1966 jyly ekeýmiz Almatyǵa oqýǵa birge kelgenimizde Tólepbergennen buryn Báden Aısynov degen kúıshi baýyrynyń oryndaý sheberligi meni qatty baýrap aldy. Báden sol kezdiń ózinde KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tólegenovamen birge bir ujymda óner saparlaryna shyǵyp júrdi. Men á degennen ózimniń kózime túsken Báden kúıshi týraly sol kezde «Lenınshil jas» gazetine «Úkili dombyra» degen taqyryppen kósildirip kólemdi ocherk jazǵanmyn. Tólepbergen bolsa ol kezde odan jastaý, áli el kózine túse qoımaǵan, biraq dombyra dese janyp shyǵa keletin naǵyz talant bolatyn. Ekeýmiz sol ocherkti ádemilep jýǵanymyz da bar. Sonda ekpindeı otyryp «Endigi kezek seniki», – degenim bar-dy aýzymnan qaǵynyp.
Kezinde bárimiz de el aǵalary yqpalynda ósken aýyl balalary boldyq qoı. О́z áńgimesinen esimde qalǵany Isataı degen sharýashylyq basshysy orta mektepti táp-táýir bitirgen qoıshynyń balasy osy Tólepbergendi arqanmen tartqyshtaǵanda ázer otalatyn eski «Belarýs» traktoryna otyrǵyzyp, Qarataýdyń jonyndaǵy bıdaılyq alqapty jyrtýǵa jegip qoıǵan jerinen qashyp shyǵyp, oqýǵa ázer jetken ǵoı. Sol ynta-yqylasynan da bolar, negizgi ýaqytyn ol Almatyǵa jetkennen bilimge aýdardy. О́z boıyna qalyptastyrǵan osy yqylas-daǵdy oǵan óz jemisin berip, ony professorlyq dárejege deıin kóterdi.
– Qyrdyń basynda qalǵan tot basqan qalpy sol Belarýs traktoryń seni qashan keler eken, dep jolyńdy kútip áli tur, baryp minip qaıtatyn boldyń ǵoı, – dedim. Ol kúldi, kúldi de:
Men elge barǵanda alaqan jaıyp birdeńe alý úshin emes, búginge deıin tapqan barymdy berý úshin, basyma baq bolyp qonǵan ónerimdi kórsetý úshin, sol jerde týyp-óskenime rahmetimdi aıtý úshin baramyn, – dedi.
Berý degennen shyǵady, osydan bir jyl buryn Tólepbergen eldegi orta mektepti bitirgenine 40 jyl tolý saltanatyna qatynasyp, ózi oqyǵan mektepti óte jaqsy baǵamen bitirgen eki-úsh oqýshyǵa, joǵary oqý oryndaryn bitirgenshe tólep turatyn óziniń atynda stıpendııa taǵaıyndap, mektep ujymyna este júrerlik eskertkishin tapsyryp qaıtqanyna kýá bolǵanym da bar-dy.
Osy kezdesýde ashylyp áńgime aıtqan Tólepbergen meni aldaǵy aptada bolatyn kezekti repetısııasyna shaqyryp áńgimeni odan ári jalǵastyrýǵa nıetti ekenin aıtty. Keshigip bardym, úlken zaldyń shetki qaltarysyna otyryp alyp Glınkanyń «Qııal valsin» tyńdaýǵa týra keldi. Názik vals áýeni boıdy alyp barady. Meniń kózim Tólepbergende, onyń alaqany men saýsaǵynyń ushynda maǵan beımálim qımyldar, sıqyrly dırıjerlik taıaǵymen birge jymdasyp, sońyna ergen orkestr aspaptaryn ózine ilestirip mýzyka áleminiń qushaǵyna eriksiz alyp bara jatty. Jalpy, men Tólepbergenniń sırek bolsa da jeńil jáne úlken konsertin buryn da tyńdaǵan janmyn. Klassıkalyq úlken konsertke daıyndyǵy mol adamdar bolmasa shydaı da almaıdy. Sony sezgen Tólepbergen: «Mundaı úlken mýzykany tyńdaı biletin adamnyń ózi úlken talant ıesi», dep aıtyp qoıatyn.
Daıyndyqtan aq kóılegi malmandaı shylqyp, terge oranyp shyqty. Shákirtteri erkeleı kelip moınyn súrtkishtep jatty. Sol bir aralyq demalys sátinde ystyq kofemen ekeýara biraz áńgimeniń basyn qaıyrǵandaı boldyq. Repertýaryndaǵy Brýsılovskııdiń ózi kezinde «Saryarqa» dep atap ketken 3-shi sımfonııa-sıýıtasy týraly aıtqanda sózin buzbaı tyńdaýǵa týra keldi. Osy shyǵarmany tyńdaǵan fransýzdyń gýmanıst uly jazýshysy Romen Rollannyń tańdanyp otyryp aıtqan pikirin tyńdaǵanda ózińniń qazaq bolǵanyńa maqtanady ekensiń. Uly jazýshy: «Biz qazaq jyryn nemese qazaq poemasyn tyńdap, oqyǵan shaǵymyzda qazaqtyń halyq mýzykasynyń súıkimdiligi, onyń ózindik daryny men poetıkalyq kóńil kúıiniń kúshi kóz aldymyzǵa keledi. Qazaqtyń halyq mýzykasy bul dalany bezendiretin keremet ásem án áýezdiń gúl jaryp, sheshek atýy» – degen ǵoı. Tólepbergenniń bulaı shalqýynda da mán bar, ol osy shyǵarmany jáne Bramstyń 3-shi sımfonııasyn Gerbert fon Karaıan baıqaýynda oryndaǵan orkestrge dırıjerlik etken bolatyn. Áńgime sońynda sol uly dırıjerdiń qabyldaýynda bolǵan kezdegi pikir alysýy týraly tereńdeı aıtqanda tyńdar qulaq bolsa qazaq dalasyna Ǵaıyptan basqa bir kele jatqan jańa dúnıeniń habaryn sezingendeı bolady ekensiń. Osyndaı áńgimeni estip otyrǵanda Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına sııaqty dáýlesker kúıshilerdiń ónerin dúnıe júzilik keń aýqymda qabyldaı bermeıdi deıtinderdiń tiline toqtaý salar túıindi tapqandaı bolasyń. Izbasary týraly suraǵanymda «qıyn suraq» – dep qınalyp kidirgishtegenmen shákirtteri týraly suraǵanymda: Q.Ahmetov, B.Baısaǵatov, I.Kıfsl, Iý.Ort, V.Chernov sııaqty mýzykanttardyń aty-jónderin jańylmaı aıtyp turǵan jadynyń myqtylyǵyna qaıran qaldym. Biz kezdesý sońynda Tólepbergenniń 60 jyldyǵyn atap ótýdi barynsha pysyqtap alǵan edik, onymen birge men de elge baratyn bolǵanmyn…
О́mirden ozǵanyna toǵyz jyl bolǵan Tólepbergenge osy ýaqytqa deıin izdeýshi bolmaı kelgendigi ókinishti-aq. Estigenim, sońǵy úsh-tórt jylda aýyldaǵy ózi oqyǵan №239 orta mektepke atyn berý týraly áńgime bolǵan kezde «ol bar-joǵy mýzykant» qoı, onyń bul mektepke ne qatysy bar?», dep salqyn kózqaraspen, nemquraıdylyq tanytqan azamattar da bolypty. Sońǵy jyldary aýyl-aýylda oryn alyp, jazylmas dertke aınalyp bara jatqan mundaı kózqarasqa ne aıtarsyń?!
Osyndaı dertke Jaratqannyń jibergen jaýabyndaı taıaýda Qazaqstannyń Eńbek Eri A.Musaqojaeva bastaǵan, Á.Dinishev, J.Áýbákirova, G.Myrzabekova, K.Dúısekeev, Ǵ.Esimov, N.Úsenbaeva, Iý.Klýshkın, O.Abdýllaev qostaǵan bir top óner qaıratkerleri Keńes orta mektebine Tólepbergen Ábdirashevtiń atyn berý jóninde tıisti orynǵa usynys hat túsirdi. Bul usynysty oblys ákimi men Mádenıet mınıstrligi de qoldap otyr. Endigi jerde jergilikti bılik te, mektep ujymy da qarsy bola qoımas.
Atqa qonyp, Tólepbergenniń esimin ulyqtaýdy qolǵa alǵan myna óner qaıratkerleri, budan soń, onyń esimin kózi tirisinde shırek ǵasyr Tólepbergenniń ózi jetekshilik etken, memlekettik akademııalyq sımfonııalyq orkestrge, Almaty men Astana shaharlaryndaǵy kóshelerge berýge, sol kóshelerge zaman talabyna saı dırıjerlik taıaǵyn kóterip, óner keńistiginiń shyrqaý bıigine umtylyp, tereń tebireniste turǵan ásem de sulý eskertkishin qoıýdy, Keńsaıdaǵy zıratyn kórkem óńdeýdi, ózi turǵan úıdi mýzeı retinde saqtap qamqorlyqqa alýdy bılik aldyna qoıyp jatsa, quba-qup bolar edi ǵoı.
Alda, 2018 jyly, Tólepbergen – seniń 70 jyldyǵyń kele jatyr. Buǵan úlken daıyndyq sharalary jasalýy kerek. Osy merekeni Tólepbergen Ábdirashev atyndaǵy dırıjerlerdiń halyqaralyq baıqaýyn ótkizýmen ushtastyryp jatsaq nur ústine nur bolmaq.
Baqtybaı AINABEKOV,
jazýshy
ALMATY
Sońǵy jańalyqtar
Pavlodarda salynyp jatqan Ertis kópirinde ekinshi ret órt shyqty
Aımaqtar • Keshe
Kadrdyń qadirin ketirmesek ıgi...
Qoǵam • Keshe
Memleket basshysy Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmonmen kezdesti
Prezıdent • Keshe
Qazaqstan Mońǵolııany bıdaımen qamtamasyz etedi
Qazaqstan • Keshe
Aqtaýdaǵy saýda ortalyǵynda bomba qoıylǵany ras pa?
Aımaqtar • Keshe
Memleket basshysy birqatar mańyzdy zańǵa qol qoıdy
Prezıdent • Keshe
Kenshilerge beriletin ótemaqy qalaı ózgeredi?
Qoǵam • Keshe
