bolǵan qazaq qyzy Mádına Ysqaqova týraly baıan
«Aıtpasa sózdiń atasy óledi» degendeı, men kezinde kóptegen Uly Otan soǵysy ardagerlerimen kezdesip, olardyń urys dalasynda kórsetken erlikteri týraly, elin qorǵaý jolynda qaza tapqan joldastary jóninde óz aýyzdarynan estip, jazyp alǵan bolatynmyn. Sol kezdeskenderdiń ishinde úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry, ataǵy jer jarǵan ushqysh Ivan KOJEDÝB jáne onyń kásibı sheber-mehanıgi, qazaq qyzy Mádına YSQAQOVA bar edi. Talaı jyl ótse de, jýrnalıstik kitapshamda estelikteri qaldy.
Bul 1980-shi jyldardyń basy bolatyn. Mamyr aıynda ótetin Uly Jeńis merekesi qarsańynda Máskeýdegi «Krasnaıa zvezda» redaksııa gazetine avıasııa general-polkovnıgi (keıinnen avıasııa marshaly) Ivan Kojedýb keledi degende, biz, áskerı jýrnalıster, qýanyshymyz qoınymyzǵa syımady. Osy eki maıdangerdiń esten ketpes estelikterin, olardyń batyrlyqtaryn, osynaý bizge beıbit ómirdi alyp berýge qosqan úlesin jas urpaq bilsin dedim.
«Naǵyz batyrdyń batyry...»
Suńǵaq boıly, júzinen shýaq tógilgen, rýhy zor áıgili batyr Kojedýb qolymdy qysyp, sálemimdi qabyldaǵan soń, óziniń jaýyngerlik ómiri týraly áńgimesin bastady.
Batyr Ýkraınadaǵy Sýmy oblysyna qarasty Obrajıevka atty shaǵyn aýylda týǵan eken. Soǵysqa deıin Kojedýb Shostka hımııalyq-tehnologııa tehnıkýmynda jáne aeroklýbta oqypty. Sonymen birge, Chýgýev áskerı-avıasııalyq ýchılıshesin aıaqtap 5-shi áýe armııasyna qarasty 240-shy joıǵysh avıasııalyq polkine keledi. Ivan Nıkıtovıch aspanǵa soǵystyń basynan ataqty avıakonstrýktor Semen Lavochkınniń «La-5» joıǵysh ushaǵymen, al 1944 jylǵy mamyrdan stalıngradtyq ara ósirýshi Vasılıı Konev óz aqshasyna ushaqty jasatyp, syıǵa tartqan «La-5FN» joıǵysh ushaǵymen aspanǵa 330 ret kóterilip, fashısterdiń 62 ushaǵyn joıyp, talaı bekinisine shabýyl jasaǵan. Osy erligi úshin ol úsh márte Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. Kýrsk shaıqasynda ol jaýdyń bombalaýshy «Iýnkers-87» ushaǵyn joıyp, jaýyngerlik esebin ashady. Soǵysty áıgili batyr maıor sheninde, avıapolktiń komandıriniń orynbasary bolyp aıaqtaıdy.
«Kóp jasaǵan bilmeıdi, kóp kórgen biledi» degendeı, Ivan Nıkıtovıchtiń kórgeni, túıgeni mol. Demek, batyr ushqyshtyń qaharmandyq isterine Mádına apamyzdyń da qosqan úlesi kóp ekenin estip, men generalǵa suraq qoıdym:
– Sheber-mehanıgińiz Ysqaqova týraly ne aıtar edińiz? – Kojedýb jymıyp, jaıymen til qatty:
– Merı Pıkford-Ysqaqova ma? Men qazaq qyzyn 1920-30-shy jyldardaǵy Gollıvýd kıno, teatr sheberi, kerbez, taldyrmash aktrısa Pıkfordqa uqsatatynmyn. Mádınanyń shaǵyn boıy, tynymsyz eńbegi, sulýlyǵy, ádemi daýysy ataqty akterge keletin. Ysqaqova týraly tamasha sózderdi tizbelep jalǵastyra berýge bolady. – Ol men sııaqty úsh márte batyr bolmasa da, qaryndasymnyń erligi aıtarlyqtaı. Ushaǵymdy kún demeı, tún demeı jaýyngerlik urysqa baptap, meniń ataǵymdy asqaqtatqan sol názik qazaq qyzy Mádına Ysqaqova men Vıktor Ivanov, Marııa Razdorskaıa sııaqtylar emes pe? Kojedýb Kojedýb bolar ma edi, eger de meniń qasymda tııanaqty kómekshiler qol ushyn bermese, joıǵysh ushaǵym saqadaı saı bolmasa? Urystyń kúrdeliligi men ereksheligin olar talaı ret óz bastarynan ótkizdi. Basqasha aıtqanda, urys nátıjesi osy mamandarmen baılanysty edi. Ysqaqova «KP-12» ottegimen jabdyqtaý quralynyń, taǵy basqa avıasııalyq aspaptardyń jumys isteý jaǵdaıyna jaýapty bolatyn. 330 ret aspanǵa kóterilgenimde, Mádınanyń tııanaqtylyǵynyń, jaýapkershiliginiń arqasynda quraldar saǵat sekildi jumys istedi, – dedi ataqty ushqysh.
Shynynda da, ol óziniń kitabynda kóptegen maıdandas joldastary týraly aıta almapty. Biraq olardyń batyrlyqtary osy kúnge deıin esinde eken.
– Solardyń ishinde Mádına qaryndasymnyń jasaǵan erligi erekshe. Meniń kózqarasymsha, Ysqaqova naǵyz batyrdyń batyry. Ásker qataryna shaqyrýǵa jasy jetpegen «sary aýyz balapannyń» ójettik tanytyp, soǵysqa suranyp kelgeni de erlik emes pe! Erligine taǵy bir mysal keltireıin. Maıdanda kútpegen jerde ártúrli jaǵdaılar kezdesedi. Soǵys zańy qatal ǵoı. Ádettegideı kúndelikti jaýyngerlik tapsyrmamen biz fashısterdiń bekinisine ushyp kettik. Aerodromdy zenıtshiler qorǵaıtyn. Ymyrt túse áldeqaıdan gıtlershilerdiń ushaqtary aerodromǵa shabýyl jasaıdy. Alǵashynda zenıtshiler tajaldarǵa kúshti atyspen soqqy beredi. О́kinishke qaraı, birneshe sarbaz aýyr jaraqat alady. Al birinen keıin biri qaıtalanǵan jaýdyń shabýyly órshı túsedi. Fashısterdiń ushaqtary bombalaýmen birge, aerodromdy oqtyń astyna alady. Osy qysyltaıańda olarǵa meniń eskadrılıamnyń mamandary kómekke keledi. Olar jaraly zenıtshilermen birlese is-qımyl jasap, dushpandarǵa toıtarys beredi. Aıryqsha batyrlyq pen batyldyq tanytqandardyń ishinde Ysqaqova da bolady. Ol jaralanǵandardyń jarasyn tańyp, aýyr jaraqatqa ushyraǵan zenıtshiniń ornyna otyryp, fashıstiń ushaǵyn dál kózdep atyp, otqa aınaldyrady, – dep edi sonda ataqty áskerı ushqysh.
Mádına Kýrsk ıini, Ýkraına, Moldavııa, Vengrııa, Chehoslovakııa jerlerinde bolǵan mańyzdy shaıqastarǵa qatysyp, qaısarlyq tanytypty. Qarýlastaryn onyń jandúnıesi, adamgershiligi men ójettigi tańǵaldyrady eken. О́ıtkeni, jaraly bolǵan kúnniń ózinde saptan ketpeıtin kórinedi. «Joldas komandır, men gospıtalge barmaımyn, shydaımyn, óz qyzmetimdi oıdaǵydaı atqaramyn, ushaq «dárigerdiń» tekserýinsiz ushpaıdy ǵoı», dep otyryp alatyn bolypty. Ýaqyt tyǵyz bolsa da, zamatta áriptesterimen birge «La-5», sońynan «La-7» ushaqtaryn jaýyngerlik ushýǵa daıyndap qoıady eken.
– О́ziniń qyzmetine namysty bolatyn. Qandaı qysyltaıań sát kezdesse de qaharlanbaıtyn, júzinen shýaq ketpeıtin. Kúıip-piskendi, nalyǵandy unatpaıtyn, ómirge nurlana qaraıtyn. Bir sózben aıtqanda, taǵdyryna rıza-tyn. Bos ýaqyt bolǵan kezde bizdiń kóńilimizdi qazaq, orys jáne ýkraın ánderimen kóteretin. Qazaq ánderin alǵash ret soǵys bastalǵan kezde sizdiń elde estip edim. Bizdiń avıaýchılıshemiz ýaqytsha qaýipsizdendirilip, Shymkent qalasyna kóshirilgen bolatyn. Mádına týǵan jeriniń ánderin naqyshyna keltirip oryndaǵanda, qazaqtyń keń dalasy, adamdarynyń qarapaıymdylyǵy, qonaqjaılylyǵy esime túsip, qatty áserlenetin edim... Bizder, ushqyshtar, ásirese, Iаkov Shvedovtiń «Smýglıanka» ánin unatatynbyz, ol týǵan jerimizge degen saǵynyshymyzdy basatyn, rýhymyzdy kóteretin. «Qaryndasym, ýkraın ánderin qaıdan bilesiń?» – dep tańdana suraǵanymda, Mádına maǵan qarap: «Bizdiń aýylda ýkraındar kóp turady», dep jaýap qaıtaryp edi. Áli esimde, Ýkraına jerine bizdiń 240 joıǵysh avıasııalyq polkimiz ushyp kirgende, Dnepr úshin sumdyq shaıqas júrip jatqan. Al Mádına maıdanda júrgen ákesin, aǵalaryn esine alyp, saǵynyshyn, ýaıymyn ánmen basatyn, dep edi áńgimemiz kezinde úsh márte batyr.
Polk komandıri, avıasııa maıory Ignatıı Soldatenko ýkraın jigiti, jaqsy jaýynger dosy, ushqysh, avıasııa kishi leıtenanty Vano Gabýnııa bir jaýyngerlik tapsyrmadan oralmaıdy. Ignatıı Semenovıch komandır ári ushqysh retindegi tájirıbesin 1937 jyly Ispanııa jerindegi shaıqastarǵa qatysyp, jınaǵan eken. Jasaǵan erlikteri úshin birneshe «Jaýyngerlik Qyzyl Tý», «Qyzyl Juldyz» ordenderimen marapattalǵan.
– Ignatıı Semenovıch Soldatenko komandırlik tizgindi qolyna alǵan kúnnen bastap ushqyshtardyń, qarý-jaraq mamandarynyń, motorısterdiń, sheber-mehanıkterdiń jaýyngerlik daıyndyqtarymen birge, kóńil-kúılerine de nazar aýdaratyn. Árbir sarbaz, serjant, ofısermen keń sóılesip, jaǵdaıyn surap, kómegin aıamaıtyn. Ásirese, gvardııa serjanty Ysqaqovanyń Otan aldynda abyroımen atqarǵan qyzmeti men erligin ár kez ádil baǵalaıtyn. Sonymen birge, tabysty is-qımyldary úshin Joǵarǵy Bas qolbasshynyń alǵysy da oǵan birneshe ret jarııalandy. Sóz joq, áskerı marapat Mádınany qýanyshqa bólep, shattandyratyn, erlikke jigerlendire túsetin, – degen Kojedýb jeńil kúrsinip, áńgimesin ári sabaqtaǵan edi: «Shirkin, ýaqyt bolsa Qazaqstanǵa baryp, Mádına qaryndasymmen kezdesip, soǵysty, maıdangerlerdi eske alyp, asyqpaı elin birge aralap shyǵar edik...».
Men Ivan Nıkıtovıchpen kezdesken ýaqytta ataǵy jer jarǵan ushqysh Keńes Odaǵy Qarýly Kúshteriniń Bas shtab akademııasyn tabysty aıaqtap, Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq apparatynda áskerı qyzmet atqaratyn.
Soǵys ardageri Ysqaqovanyń esteligi
Mádına apaımen men jazdyń shýaqty bir kúninde, Máskeýden elge demalysqa kelgen kezimde kezdesip edim. Symbatty da kelbetti, ashyq-jarqyn júzdi ardager jyly qarsy aldy. Ol kezde Ysqaqova Kókshetaý oblysyna qarasty Volodar aýdanyndaǵy (búginde Aıyrtaý aýdany) Birlestik aýylynda turatyn. Soǵys jáne eńbek ardageri osy jerde onshaqty jyl saýynshy bolyp istepti. Al onyń týyp-ósken jeri Aqmola oblysyndaǵy Sandyqtaý aýdanyna qarasty Zverevka aýyly eken.
Apaıǵa Ivan Nıkıtovıch Kojedýbtyń joldaǵan jyly sálemin jetkizdim: «Menimen kezdesken komandırińiz sizge tamasha baǵa berip, soǵysqa qarshadaı kezińizde kelgenińizge, adamshylyǵyńyzǵa, erlikterińizge áli kúnge deıin tańǵalatynyn aıtty», – dedim. Osy habardy estigende apaı qýanyp, tynysy ashylǵandaı kúı keshti.
Ardagerge suraq qoıdym:
– Shynynda, siz soǵysqa qalaı baryp edińiz?
– Otanymdy jigittermen birge qorǵaımyn dep, áskerı komıssarǵa damyl bermedim, qaıta-qaıta komıssarıatqa bara berdim. Alǵashynda áskerı komıssar balań júzimdi bir sholyp ótip, burq etti: «Qandaı maıdan, 8-shi synypty jańa ǵana aıaqtadyń, oqýyńdy oqy, anańa kómektes!» – dep. Kelesi joly da osy jaıt qaıtalandy... Kezekti bir barǵanymda meniń taǵy da qyńqyldap ýaqytyn alatynyn sezdi me, aqyry jyly sóıledi: «Qyzym, daıyndal, erteń maıdanǵa júresiń, biraq alǵashqy bette áskerı mamandyq alasyń». Sóıtip, qaıta-qaıta baryp júrip ótinishimdi oryndattym. 900-ge jýyq qyz-kelinshekpen birge maıdanǵa attandym, qasymda Jamantuz aýylynan Raıhan Muhamedjanova, Petropavl qalasynan Zına Ýálıaqmetova, Kókshetaý qalasynan Nazkııa Aqıeva sekildi qurbylarym boldy.
Mádına Ysqaqova áskerı ushaqtardyń kishi mamandaryn daıarlaıtyn qysqa merzimdi kýrsty Kemerovo qalasynda oıdaǵydaı aıaqtap, 240-joıǵysh avıasııalyq polkine joldama alady.
«Asa qadirli mama, – dep jazǵan Mádına bir hatynda, – shúkirsiz be? Meni kóp oılamańyz. Soǵys aıaqtalysymen elge oralamyn. Qazir ózimizdiń jerdi jaýdan tazartýdamyz. Mine, Kýrsk, Orel, Belgorod qalalaryn jaýdan azat ettik. Komandırimiz Kojedýb degen adam kisige óte jaqyn, kishipeıil. Biz Ivan Nıkıtovıchti ózimizdiń aramyzda «batıa» dep ataımyz. Ol aerodromǵa ushaǵyn qondyrar-qondyrmasta bizdiń hal-jaǵdaıymyzdy suraıdy. Kojedýbtan fashıst ushqyshtary jaman qorqady...».
– Kúni-túni eskadrılıa ushaqtary tapsyrmadan oralýda, – dedi ardager mehanık ári qaraı. Árıne, olardy sanaýly ýaqyt ishinde taǵy da ushyrýǵa daıyndaý kerek. Ol úshin áskerı tehnıkanyń syryn jaqsy bilýmen birge, jınaqylyq pen sergektik kerek. Árbir sekýnd, mınýt sanaýly degenniń ózinde, biz komandırimizdi qapyda qaldyrǵan joqpyz, ataǵyn kóterýge tyrystyq.
О́mir kóp nársege úıretken: jyldam ári durys sheshim qabyldaýǵa, adamdarmen til tabysa bilýge... «Alys pen jaqyndy jortqan biledi, ashy men tushyny tatqan biledi», dep tegin aıtpaǵan atalarymyz. Jeńimpaz-maıdangerler alǵy shepte bolyp, batyrlyǵymen tanylsa, tyldaǵylardyń da eńbegi eren, ony umytýǵa bolmaıdy. Sol soǵys aýyrtpalyǵy men taýqymeti kempir, shal, áıel men jas balanyń ıyǵyna tústi. Búkil aýyrtpalyqty kóterip, soǵys balalary erte eseıdi.
Mádına apamyz týraly kezinde maqalalar men ocherkter jazyldy. Máselen, aıyrtaýlyq aqyn, marqum Bekbolat Mahmetov «Qyz ben maıdan» atty óleńinde Mádına Ysqaqova týraly bylaı deıdi:
...Al Mádına kók júzine bir qarap,
Qıyndyǵyn mindetiniń shyn uqty.
Kojedýbqa qoıdy ony bekitip,
Shyn qýandy bul sheshimdi esitip.
Has Batyrdyń aspandaǵy erligi,
Fashısterdi qoıatyn-dy shoshytyp...
Jeńis kúnin gvardııa serjanty Mádına Ysqaqova Praga qalasynda qarsy alady. Máskeýde ótken Jeńis paradyna 2-shi Ýkraına maıdanynyń quramynda qatysyp, qýanyshy qoınyna syımaı, elge oralady. Mine, sol Uly Jeńiske Mádına apamyzdyń qosqan úlesi de bar. Onyń erlikteri orden, medaldarmen atap ótilgen.
Mádına apamyz el shetine jaý tıgende, jastyǵyna qaramastan, týǵan Otanyn qorǵaımyn dep maıdanǵa ózi suranyp baryp, ataǵy dardaı asqan sheber ushqyshtyń ushaǵyn urysqa baptady. Osylaısha qarapaıym qazaq qyzdarynyń qolynan da kóp nárse keletinin isimen dáleldedi. Al erlik dańqy eshqashan óshpek emes.
Sýretterde: ataqty ushqysh Ivan KOJEDÝB pen onyń avıamehanıgi Mádına YSQAQOVA
