Dalamyzdy asqaqtatqan daraboz

Ulttyq akademııalyq kitaphanada Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Oljas Súleımenovpen kezdesý keshi ótti. Ine shanshar oryn qalmaǵan zal ishinde ıin tiresken oqyrman ózderiniń súıikti qalamgerine qoldan kelgen qoshemetin kórsetti. Oljekeń týraly oda aıtýdan aýlaq­pyz. Onsyz da Alashtan at ozdyrǵan álemdik áıdik tulǵa oǵan onshalyqty zárý emes. Al­ǵashqy aıaq alysynan-aq alysqa shabar arǵymaqtyń arynyn baıqatqan talant­ty aqynyna alqalaǵan áleýmet ádil baǵasyn baıaǵyda-aq berip qoıǵan. Keńestik totalıtarızmniń «to­lyq­syp» turǵan tusynda «Az ı Iа» atty áıgili kitabyn jazyp, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarǵan kózsiz erligi kókiregi oıaý kópshiliktiń esinen sirá, keter me. SOKP Ortalyq Komıteti saıası bıýrosynyń tapsyrmasymen, Sýslovtaı sur kardınaldyń suq saýsaǵyn shoshaı­týymen «uly orys hal­qyna qarsy jazylǵan ultshyldyq  rýhtaǵy» eń­bekti talqyǵa salǵanda azýlary alty qa­rys akademıkter jan-jaǵynan aradaı talaǵanymen ata jaýmen aıqasta atoılap aldymen shabatyn Oljabaı batyrdyń jetinshi urpaǵyna qısyndy ýáj aıta almaı qınalǵany ámbege aıan. Keıin is nasyrǵa shabýǵa aınalǵan soń Dinmuhamed Qonaevtaı danagóıdiń aqylymen baspasóz betinde keshirim suraǵandaı syńaı tanyta saldy... Osyndaıda oıǵa oralady. Jetpisinshi jyldardyń ortasynda Máskeýdegi Os­tankıno telestýdııasyndaǵy shyǵarma­shylyq keshinde oǵan keraýyz bireý: «Osy ýaqytqa deıingi jazǵandaryńyzdyń ishinde bas tartatyndaı dúnıelerińiz bar ma?» degen qııampurystaý suraq qoıdy. Sol kezde segizinshi synypta oqyp júrgen bizdiń ózimiz álgi qýdyń neni meńzep tur­ǵanyn sezdik te, teledıdar betine telmire qaldyq. «Qaıter eken?» Qany qoıý ár qazaq­tyń sanasynda osyndaı suraq qylań bergeni anyq. Sabazyńyz sas­pady. Qalyń kórer­menge qasqaıa qarap: «Iа nıchego podlogo ne napısal», dedi de kelesi saýalǵa kóship ketti. Elimiz táýelsizdik alǵan soń aınalasyna ajal seýip kelgen Semeı polıgonyn jabýǵa attandap atsalysqan  azamat taǵy Oljas Omaruly ekenin búginde ekiniń biri biledi. Al endi onyń el tarıhyn eksheýdegi eńbegi tipten eren. Uzaq jyldarǵy udaıy izdenistiń jemisindeı «Myń bir sóz», «Atam zamanǵy túrkiler» jáne basqa kesek týyn­dylar avtordyń ataq-dańqyn aspanda­typ jibergenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Qazaǵyn ulyqtaǵan qaıratkerdiń ám­be­baptyǵyn ár saqqa júgirtkender de bolmaı qalmady. Bılik basyndaǵy bazbir ıdeologtarymyz: «Eki kemeniń quıryǵyn ustap ekilengenshe, óleńin jazyp jaıyna júrmeı me», degenge deıin bardy. «Eger tarıhshylarymyz elge­zektik tanytyp, halqymyzdyń ótken-ketkenin, aınalasyndaǵy alys-jaqyn kórshi­lerimen aralas-quralastyǵyn, rýhanı aýys-túıisin jerine jetkize zerttep, zerdelese árıne men mahabbat jyrlaryn mazdatyp mamyrajaı poezııamen aınalysar edim. Amal qansha...» Kitaphanadaǵy kezdesýde osylaısha oı tolǵaǵan kórnekti qalamger kókeıindegi kósheli pikir­lerin kómeıinde irikpedi. Keıbirin keltire keteıik. «Byltyr Qaraǵandynyń tehnıka­lyq ýnıversıtetine barsam, meniń ilgeride aıtqan: «Ulttyń kúshi – arsenaldarda emes, kitaphanalarda», degen sózimdi qabyrǵaǵa kór­neki etip ilip qoıyp­ty. Sol pikirimnen qaıtpaımyn. Kitaphana – adamzat aqyl-oıy­nyń qoımasy. Bul baǵa jetpes baı­lyqtan aıy­ry­lýǵa bolmaıdy». Osyǵan baılanysty ol As­tana tórindegi Ult­tyq kitaphana qorynda búkil dúnıejúzinde birer danasy ǵana saqtal­ǵan sırek qun­dy­lyqtar barlyǵyna rızashylyǵyn bil­dirip, jas­tardy mundaı asyl qazy­nanyń qadirin sezinýge shaqyrdy. «Biz qandaı zamandy bastan keship jatyrmyz? Aıtaıyn, bárimiz ótpeli kezeńde ómir súrýdemiz. Qaıda baramyz? Qaıda bolýshy edi, kelesi ótpeli kezeńge kelemiz. Keýdesinde jany turǵanda kez kelgen halyq alǵa tarta beredi. Bul – qarapaıym ómir qaǵıdasy». Sóz súleıi Súleımenov endi bir sát: «Sosıalızmge qalaı qaraısyz?» degen saýalǵa baılanysty sóılep ketti. «О́zimdi ishteı sosıalıst sanaımyn. Bul ejelgi grekterde, Platon dáýirinde týǵan eski hám esti ıdeologııa. Túp-tórkini qoǵam uǵymyna saıady. Endeshe, qaraqan basyńnyń ǵana qamyn jemeı, qo­ǵam jaıynda qordaly másele qozǵaǵannyń nesi jaman?!.». Dýaly aýyzdy qoısańshy bul. Ataqty adamnyń paıymdary ájep­táýir áser etip, kóz aldymyzdan baıaǵyda kitap sórelerine syımaı siresip turatyn Marks, Engels, Lenın tomdary eriksiz eles­tep ótti. Rasymen de, joǵarydaǵy jaryq­­tyqtardyń shyǵarmalarynda ilip alarlyq ıgi ıdeıalar jeterlik-aý iz­degen janǵa. Aǵyl-tegil aqtarylǵan abyz ózin qan­daı ózekti problemalar tolǵan­dyra­tynyn jurtshylyqqa jaıyp saldy. «Aldy-artymyzdy abaılamaıtyn albyrt shaǵymyzda óz jaıymyzdy kóbirek kúıttegen shyǵarmyz. Al jas ulǵaıǵan saıyn moınyńdaǵy jaýapkershilik júgi aýyrlap, halqyńnyń aldyndaǵy qaryzyń men paryzyńdy kóbirek este ustaıtyn bolasyń. El, jer, álem taǵdyry jarǵaq qulaǵyńdy jastyqqa tıgizbeı mazalaıdy. Ásirese, dúbirge toly dúnıeniń alasapyran ahýaly qatty alańdatady. Beınelep aıtqanda bárimiz Planeta atty alyp mem­leketti mekendeımiz. Qazaqstan sonyń bir aımaǵy ispettes. Bizdiń elimizdiń beıbitsúıgish, bitimgershilik baǵytyndaǵy qaıyrly qadamdary ózgelerge úlgi-ónege bol­ǵanyn maqtan tutamyn. О́ıtkeni, beıbit kúnniń astynda berekeli tirlik keship, qalaǵan isińmen shuǵyldanýǵa eshteńe jetpeıdi!». Belgili jýrnalıst Ǵadilbek Shalah­metov júrgizgen basqosýǵa bir top zııaly qaýym ókilderi qatysyp, mereıtoı ıesine jyly lebizderin jetkizdi. Alǵashqy sózdi alǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Saýytbek Abdrah­manov ǵulama ǵalym Qanysh Sát­baevtaı ulylardyń kindik qany tamǵan qasıetti Baıanaýyl jerinde jetpis jeti atasy ósip-óngen Oljastaı tarlanbozdyń to­pyraǵyna tartyp týǵanyn tilge tıek etip, onyń búkil bolmys-bitimimen  týǵan halqymyzdyń tulpar minip, tý ustar ulyna, mańdaıyna basar marǵasqasyna aınalǵanyn atap kórsetti. Sodan soń arǵymaq tektes aqynnyń sonaý 1962 jyly jazylǵan: «Vblızı Chıngızskıh gor ego mogıla», dep bastalatyn óleńine toqtalyp, nebári eki shýmaqqa danyshpan Abaı dúnıege kelgen kıeli óńirdiń atomdyq synaqtar salǵan jarasyn syıdyryp jibergenin súısine eske aldy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ádil Ahmetov segiz qyrly, bir syrly Súleımenovtiń kúsh salýymen 2008 jyly IýNESKO arnaıy konferensııa uıymdastyryp, adamzattyń tórtkúl dúnıege taraýy jónindegi batyl boljamdarǵa jol ashylǵanyn alǵa tartty. Alqaly jıyndar qazir Kolýmbııa ýnıversıteti sekildi irgeli ǵylymı ortalyqtarda jalǵasyn tapqanyn, Ame­rıkany ashqan arǵy túrikterdiń aıbynyn asyrýǵa Oljastaı darhan darynnyń qomaqty úles qosqanyn aıtty. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, senator Nurlan Orazalın osydan pálen jyl buryn: «Batys ta joq, Shyǵys ta joq, Bir ákeniń eki balasy bar», dep kóregendik tanytqan aǵasynyń ustanymy qazirgi ýaqyttyń talabymen tolyqtaı úndesetindigin, qazaqtyń arǵymaǵyn, dombyrasyn, saǵym oınaǵan sary dalasyn jyrǵa qosyp asqaqtatqan aqynnyń shalqar shabyty áli de shalqı beretinine senim bildirdi. Kezdesýde sahnaǵa jas talapkerler shyǵyp, ortalarynda otyrǵan mártebeli meımannyń óleńderin oqydy. О́z keze­ginde kemeline kelgen kemeńger Oljas izbasarlaryna sáttilik tilep, aqsaqaldyq aq batasyn berdi. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan» Astana