El múddesi aldymen eskerilýi tıis

Biz óńirimizdiń qadirli aqsaqaly, oblystyń qur­metti azamaty Jaqsylyq YSQAQOVQA jolyǵyp, Elbasy Jer kodeksiniń keıbir nor­malaryna ne sebep­ti toqtaý sal­ǵa­ny jó­nin­degi pikirin bilgen edik. – Kıeli atameken eske tússe, jasymyz seksennen assa da eleń ete qalamyz. Boıymyzǵa jas­ta­ıymyzdan eldik uǵymdaryn sińir­­gen qasıetti aýyl bárimiz úshin jumaq ispettes. Dúnıege shyr etip kelgennen keıingi óńir ár­­kez ystyq kórinedi. Tanymal jazý­­shy Sherhan Murtazanyń «Qudaı-aý, ne qudiretiniń baryn, Almatyda júrsem de, alys shetel­­derge qydyra barsam da ne oıym­­nan, ne túsimnen shyqpaıdy. Oıym­men sol aýylda júremin. Bala kezimdegideı syldyrap aq­qan bulaǵy, jelmen jaıqalyp, tol­qyn­dana terbelgen shalǵyny kóz aldyma keledi», dep aqtaryla syr shertýinen saıyn dalanyń tań­ǵa­jaıyp eren qubylysyn tereń uqqandaı bolasyń. Týǵan jer­di, eldi qadirleý, qasterleý– ata-ba­balarymyzdan qalǵan ama­nat. Sol sebepti, «Batyrlar dúril­­dep ótken jer, Tulparlar dúbi­rin tókken jer, Bas ıip, ıis­kep topy­raǵyna, Taǵzym jasamaı ót­peń­der» (M.Maqataev) degen taǵy­lym­dy búgingi urpaqqa uǵyn­dy­ra bilsek, aǵa urpaq paryzynyń ótelgeni. Munyń bári kóz aldymda saq­talyp, kókirekte jattalyp qalǵan keshegi ómir kórinisteri. Al, úl­ken tolǵanyspen syr aqtaryp otyr­ǵanym, Prezıdenttiń Jer kodeksine engizilgen keıbir túzetý­lerge moratorıı jarııalaýy­na baılanysty. Erterekte Álmerek sheshen: «Elińniń syryn bil, jeriń­niń tilin bil. El ishinde daý týsa, osy ekeýinen týady. Eliń­di kóshiresiń, jerińniń bar jaq­sy­syn óshiresiń», degen eken. Bir­lik­shil aǵaıynnyń tirligin, el qýaty birligin alty­baqan al­ty aýyzdyǵy emes, kósheli kósem­digi tanytsa kerek. Bar gáp Jer kodeksi baptarynyń durys túsin­dirilmeýine, jan-jaqty na­sı­­hattyń júrgizilmeýine, ashyq áń­gime-suhbattardyń uıym­das­ty­rylmaýyna kelip tireledi. Keńesip pishken tonnyń kelte bolmaıtyny sekildi, burynǵy zańǵa engizilgen usynys-tolyqtyrýlar ashyq, mól­dir júrgizilgende oryn­syz dúr­ligýlerge jol beril­mes edi. El­ba­synyń eskertpe­si­nen keıin ǵana quzyrly organ­dar­dyń shaban úırek qusap qoz­ǵala bastaǵan­dary sondyqtan. Buryndary halyq úshin qyzmet etý, el úshin ter tógý, adal eń­bek­ti ardaqtaý basty uran, aı­ny­­mas qaǵıda, asyl murat bolatyn. О́mirimizben qosa ár­bir isi­mizde óz qoltańbamyzdy qal­­­dy­r­ýǵa umtylatynbyz. Qazir she? «Kim ekenińdi eńbegińmen dá­lel­de, Basqa jol joq álemde» (Q.Myrzalıev) dáýreni ótip, qun­dy dú­nıelerimizdiń marjannan ar­zanǵa aınala bas­taǵan kezeńine tap boldyq. «Qulaǵyńdaǵy altyn syr­ǵańdy qaıteıin, altyn sózdi uq­pasa», degen eken bireý naly­ǵan­­nan. Jer kodeksine túzetýler en­gi­zilgennen keıin tıisti vedomost­vo­lar men bılik oryndary bar sharýa osymen bitti degendeı ar­qany keńge salǵany jasyryn emes. Eń bastysy, jurtshylyq ha­bar­syz qaldy. «Kelisimge kelmeı kerise berseń, elden bereke, er­den qadir ketedi» (Shóńki bı) degen osy! Jasyratyny joq, jerge kim bolsa sol ıe, sol qoja. Alǵan óni­­­mi jumsaǵan shyǵynyn aqta­m­aı­­­tyn sharýashylyqtar da az emes. Mamandyǵym agronom bol­ǵandyqtan, kóp jyl aýdandyq partııa, oblystyq atqarý komı­tet­terin basqarǵandyqtan, tabı­ǵat­taǵy jaratylystyń bári bir-birimen tamyrlas, sabaqtas eke­nin jaqsy bilemin. Bir jyl­dary «kishi ırrıgasııa» degen naý­qanshyldyqty bas­tan ke­shirgenimizdi áli umyta qoı­ǵan joqpyz. Onyń saldarynan ki­shigirim kólder tartylyp, sýa­lý­ǵa, qorshaǵan orta búli­ný­ge aı­naldy. Men oblatkom tór­aǵa­sy­nyń orynbasary qyz­metinde júrgenmin. Áńgimeniń toqeteri, máse­leni obkomnyń bıýrosyna deıin jetkizip, jurtshylyq tile­gimen úsh qaınasa sorpasy qosylmaı­tyn sheshimdi toq­tat­qa­nymyz bar. Qazir jer kúti­mi­ne kim jaýapty degen saýal qoıylsa, ákimqaralar teris aı­­nalady. Fermerler jalǵa alyp otyrǵandaryn, menshik ıesi emes ekendikterin kóldeneń tar­tady. Qazannyń qaqpaǵyn usta­ǵan­dar, jerge ıelik etýshiler mate­rıaldyq ıgilikti birinshi oryn­ǵa shyǵardy. Bul– qasiret. Ashkózdik, qanaǵatsyzdyq ar-uıattan bezdirip, onyń sońy rýhanı kemelsizdikke uryndyrady. Jer-ana mundaı «erkelikti» kótermeıdi, keshirmeıdi. Bilikti­ligi men bilimdiligi kelmese de, ekiniń biri–dıqan. Aty bar da zaty joq fermerler kóbeıgen. Latıfýndıster shuraıly jerler­di ıelenip alǵan. Jer óńdeý teh­nologııasynan beıhabar. Az jegen ury, kóp jegen iri boldy. Árqaı­sysynyń oılaıtyny–qara bastyń qamy. Eldi mekender jetimsirep, umyt qalǵan. Ony kórip ósken urpaq kimge elikteıdi, kimnen úlgi alady? Agronomdar aýylǵa barýdan qashqaqtaıdy. Biz tyń ıgerý sy­qyldy dúrbeleń shaqta dıplom alyp, eńbekke aralastyq. Eldi mekenderge jibe­rer aldynda Melnık degen aýyl sharýashylyǵy mınıstri qa­byl­dap, jas mamandarǵa aqjol tile­di. Úkimet qamqorlyǵy osyndaı edi! Qazirgi keı mınıstrler óz mindetterin tıisinshe atqara al­maı­tynyna namystanbaıdy, ádet bolyp juqqan. Dástúr úzil­gen jerde dúrmek bastalady. Bar­sha­myz bolyp oılanatyn másele osy. Elbasynyń tóraǵalyǵymen ótken keleli keńeste jer zańna­ma­syna baılanysty qabyl­danǵan sheshimderdi júzege asyrý –bári­mizge syn. Onda máse­leniń egjeı-tegjeıli zert­tel­megeni, so­nyń saldarynan shala qarpylǵan kıiz­deı usy­ny­la salǵany qadap aıtyldy. Alash arystary ańsaǵan baqyt­qa qol jetkizgen dáýirde aýyl­sha­rýa­shylyq maqsatyndaǵy jerlerdi qa­laı bolsa solaı paıdalanýǵa, kim kóringenge ustata salýǵa esh qaqymyz joq. «Qazaq qudaıǵa ókpelemeýge tıis. Ol qazaqqa baı jerdi de, talantty ul, qyzdy da berdi. Biraq sonyń qyzyǵyn bul qazaq kóre almaı keledi. Evreı talantynyń, baılyǵynyń bárin kádege jaratady. Nemis qudaı bergenniń 70-80 paıyzyn paı­da­la­nyp qalady. Al, qazaq eń qury­ǵynda sol qudaı bergenniń tym bolmasa 20 paıyzyn nege júzege asyrmaıdy? Jer baı, talant bar, aqyl da jetedi. Endeshe, qazaq nege kedeı bolýǵa tıis» (G.Belger) degen sózdi bılik tizginin ustaǵandar  da, eńbek etkender de bir sát esten shyǵarmaýlary kerek. Babalarymyz qaldyrǵan baı jerimizdiń yrys-berekesin, rızy­ǵyn kóretin kúnder alda. О́mir búginmen shektelmeıdi. El ba­syn­daǵy aýyrtpalyqtar áli-aq ótedi. Biz alapat ashtyqtyń kezinde týyp, aman qalǵan urpaqpyz. «Qarny toıyp, nan jegen adamda arman bar ma», degen sózdi es­tip óskendikten, Jer-ananyń qadi­rin jaqsy bilemiz. Endi jerge de­gen jekemenshik pıǵyldy nyq qa­lyp­tastyrýdyń joldaryn qarastyraıyq! Jazyp alǵan  О́mir ESQALI,  «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy