Tanym • 27 Tamyz, 2024

Kergen teri

Burynǵy zamanda atalarymyz el qorǵaýdyń qamy úshin árqıly jaýyngerlik jattyǵýlar jasaıtyn bolǵan. Sonyń biri sarbazdardyń – mergendik ónerin shyńdaý tásili. Mysaly, kórnekti jazýshy Ilııas Esenberlın «Kósh­pendiler» tarıhı trılogııasynda: «Mergender jam­by atyp, kerilgen teri atyp saıysqa tústi» dep jazady.

Jádiger • 22 Tamyz, 2024

Sirge

Halqymyzdyń aýyzeki turmystyq sózinde «sirgeli taıyn­sha» degen tirkes bar. Mundaǵy «taıynsha» ataýyn bárimiz bilemiz. Al kelesi sóz «sirge» haqynda aıtar bolsaq, «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlardyń dástúrli júıesi» atty bestomdyq ensıklopedııanyń tórtinshi tomynyń 308-betinde: «Sirge – enesin emýge múmkindik bermeý úshin tóliniń tumsyǵyna taǵylatyn qurylǵy», degen anyqtama berilipti.

Mıras • 21 Tamyz, 2024

Teńge atý

Bul – qazaqtyń mergendik óneriniń bir túri. Saıysqa tek naǵyz synalǵan mergender qatysatyn bolǵan. О́ıtkeni alaqandaı teńgeni atyp túsirý úshin mergen uzaq jyl jattyqqan, ábden ysylǵan, sadaq kózdeýdiń qyr-syryn jetik meńgergen ári teńge atý kezindegi aýa raıynyń qubylysyn, jeldiń baǵytyn jáne aýanyń ylǵalyn taǵy basqa janama faktorlardy tereń meńgergen bolýǵa tıis.

Tanym • 20 Tamyz, 2024

Oq ozdyrý

Qazaqtyń mergendik ónerinde oq ozdyrý nemese jebe jarys­tyrý deıtin úrdis bar. Bul saıystyń basty qaǵıdaty – jebe nysanǵa tııý mańyzdy emes, qarsylasynan oǵyn ozdyrý, ıaǵnı jebesin alysqa qadaý basty shart. Osy saıys ar­qyly kóshpeli babalarymyz mer­genderdiń oǵy jetken qa­shyqtyqty eske ala oty­ryp, mergender qosynyn jasaq­taıtyn bolǵan, ıaǵnı 75 qulash­tyq, 100 qulashtyq, 150 qulash­tyq, 200 qulashtyq (bir qulash shamamen 165-175 sm) sadaq­shylardy iriktep alyp, mergender shebin jaıatyn bolǵan.

Mıras • 19 Tamyz, 2024

Adyrna

Sadaqtyń eki basyn qosyp baılaǵan jipti adyrna nemese kerme jip deıdi. Ol berik jipten nemese jibekten, taramystan óriledi. Mindeti – oqty nysanaǵa qaraı ushyrý. Kerme jip sadaqtyń bir basyna myqtap bekitilip, ekinshi basy sadaqty bosatyp turý úshin almaly tuzaq túrinde alynyp salynady. Adyrnasy qatty serpigende suǵyn jarylyp nemese setinep ketpes úshin onyń ıinmen tutasqan bóligine súıekten qorǵanysh ornatylady. Ony tobyq (tobyrshyq) dep ataıdy. Adyrna: kúderi adyrna, qaıys adyrna dep bólinedi.

Jádiger • 15 Tamyz, 2024

Dildanyń dombyrasy

Dombyra – halqymyzdyń tól murasy, ǵasyrlar boıy qazaqtyń muńy men sherin tarqatyp, kóńilin jeńi­sine sharyqtatyp, jeńilisinde demegen, armanyn asqaq­tatyp, óristetken aspaby. Mysaly, qara óleńde «Dombyram eki ishekti, betiń qaqpaq, О́zińe perne baılap ishek taqpaq, Basyńa úki qadap jelpildetip, Qyzyǵy – kúmbirletip qolmen qaqpaq», dep sıpattaıdy.

Talbesik • 12 Tamyz, 2024

Turymtaı

Turymtaı (Falco columbarius) – suńqartektester tobyna jatatyn óz aldyna dara tuqym. Onyń jaratylys túri ıtelgi men suńqarǵa uqsaıdy. Aıyrmashylyǵy – olardan dene-turpaty kishi, jaǵaltaımen shamalas. Tús-reńi jaǵynan: aq, quba, qyzyl shubar bolyp úshke bólinedi.

Abaı • 10 Tamyz, 2024

Qııasbaı hıkaıalary

10 tamyz – Abaı kúni. Bul – rýhanııat merekesi hám zor tálim toıy. Fılo­logııa ǵylym­darynyń doktory, abyz qarııa Mekemtas Myrzah­me­tov: «Bul kúndi qazaq uzaq kútti. Tirisinde aqıqat­ty, ádildikti jaqtap, ǵylym­­dy tý kótergen, sońy­na ­ja­quttaı jarqyraǵan qazyna qal­­­dyrǵan janǵa qa­tysty dúnıe­­lerdiń eshqaısysyna nem­quraıdy qara­maýymyz kerek» degen eken.

Jádiger • 09 Tamyz, 2024

Qanyshtyń dombyrasy

Qazaqtan shyqqan ǵulama, Qa­zaq KSR Ǵy­lym aka­de­mııa­­sy­nyń ne­gi­zin qalaý­shy hám tuń­ǵysh pre­zı­den­­ti, mınera­lo­gııa ǵylym­dary­­nyń dok­tory, KSRO Mem­le­ket­tik syılyǵy­nyń laý­reaty Qanysh Sát­baev­tyń dombyrasy Almaty qalasyndaǵy Mem­le­kettik ortalyq mýzeı qo­rynda «KP 16730/1» ret­tik nó­mirmen saqtaýly tur.

Jádiger • 07 Tamyz, 2024

Joshy ulysynyń aqsha aınalymy

Eýrazııa aýmaǵynda bılik júrgizgen Joshy ulysynyń aqsha aınalymy haqynda aıtýdan buryn sol tusta, ıaǵnı orta ǵasyrda dúnıejúzilik saýda-sattyq isi qalaı júrgizilip keldi degenge toqtalǵan jón. Bul dáýirdiń ekonomıkasy men aqsha aınalymyn zerttegen amerıkalyq tarıhshy-sosıolog Janet Abý - Lýgodtyń (Janet Abu-Lughod) tujyrymyna nazar aýdarsaq, HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda eýrazııalyq aýmaqta bılik júrgizgen Joshy ulysynyń yqpaly nátıjesinde kúlli álemdi qamtyǵan ekonomıkalyq saıasatta buryn-sońdy bolmaǵan birneshe oń ózgeris paıda bolǵany týraly aıtylypty.