Taǵy da kitap týraly

Keıde keshqurym jaıaýlatyp «Melo­man» kitap dúkenine baramyn. Jas­tar kóp júredi. Iá, orystildi jas­tar. Biz de jańa shyqqan kitaptardy kórýge, muqabasy men sapasyn, bezen­dirilýin baıqaý úshin kiremiz. Jaqsy kitap kórsek, ishteı qazaq­sha kitaptar da osyndaı formatta, sapaly shyqsa dep qyzyǵasyń. Endi bir oıyń, kitap shyǵarýǵa kerekti eń basty detal – qaǵaz óndirmeıtin elde baspa salasy qarqyndy damı qoıar ma eken deıdi. Sóıtip turǵanda qazaqsha kitaptardyń sóresine jaqyndaısyń: sol Abaı, sol Beıimbet, sol Áýezov... Syrt kózge bú­gin­gi ádebıet ótken dáýirdegi klassıktermen toqtap qalǵandaı kórinedi (onyń ózi oqylmaıdy). Jańa zaman ádebıeti joqtyń qasy. Sondyqtan qoǵam kitap oqy­maıdy degen – jańsaq túsi­nik. Oqıdy. Biraq qazaq ádebıetin emes.

15 Qarasha, 2023

«Shartty jaza»

Qazir qoǵamda qyzý talqylanyp jat­­qan taqyryptyń biri – Ulttyq eko­no­mı­ka mınıstri bolǵan Qýandyq Bıshim­baev­­tyń ústinen «Adam óltirý» baby­men qozǵalǵan qylmystyq is. Jurt­shylyq eks-sheneýniktiń áıeli Saltanat Núke­no­va-­nyń ólimine qatysty istiń ár saty­syn jiti baqylap otyr. Nege? Máse­le Bı­shim­­baevtyń «belgili tulǵa» bolǵan­dy­ǵyn­da ǵana emes, qylmystyń asqan qatygez­dik­pen jasalǵanynda da jatyr.

14 Qarasha, 2023

Medıa­keńistiktegi básimiz qandaı?

Qazirgi tańda elimizdiń medıakeńis­tiginde yqpaldy ári mán-mańyzy joǵary kontent qalyptastyrý asa qajet. Son­dyq­tan salanyń baǵdar-paıymy, negizgi usta­nymy júıelenýge tıis. Bul týraly árdaıym sóz qozǵalyp júrgenimen qandaı da bir is-qımyl baıqalmaıdy. Árıne, atal­ǵan baǵytta tıisti jumystar qolǵa alynyp jatýy da múmkin, biraq onyń áseri qoǵam­da sezilmeıdi.

12 Qarasha, 2023

Qaıyrymdy qonaqjaılyq

Qazaq halqynyń ómir súrý saltynda óte erteden qalyptasqan asa bir qundy qasıeti – qonaqjaılyǵy. Ultymyzdyń osy bir dástúri haqynda etnograf-arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Halel Arǵynbaev «Qazaqtyń otbasylyq dástúrleri» atty ǵylymı-tanymdyq monografııasynda: «Qazaq otbasyna tán erekshe abzal qasıetteriniń biri – ejelden beri kele jatqan qonaqjaılyǵy. Qazaq úshin qonaqtyń tanys bolýy, teńdes bolýy shart emes, árbir jolaýshy-qonaq qonǵan úıine «bólinbegen enshim bar» dep qonaqasysyn talap etedi», dep jazypty.

09 Qarasha, 2023

«Azamat, seni saqtadym...»

Qasym Amanjolov «Kóp týsa qazaq dál sizdeı qyzdy...» dep jyrǵa qosqan ana tilimizdiń abyz anasy, akademık Rábıǵa Syzdyqovadan suhbat alý qaı tilshige de jaýapkershilik júkteıtin edi. Akademıkpen suhbat tyńǵylyqty ázirlikti qajet etetin. Kitaphanaǵa baryp, eńbekterimen tanysyp, keıipker bolmysyn ashýdyń bar qyryn zerttep baryp, júreksine turyp telefon shalar edik.

08 Qarasha, 2023

Jıen nege el bolmasyn?

Halqymyzda jıen uǵymyna qatysty maǵynasy bir-birine qarama-qarsy keletin naqyldar bar. «Jıen el bolmas, jelke as bolmas» degen aǵaıynǵa «Jıen nege el bolmasyn, maly bolsa, jelke nege as bolmasyn maıly bolsa?» degen qarsy ýáj aıtylǵany málim. Buǵan qosa, «Jigittiń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan, úıdiń jaqsy bolmaǵy – aǵashynan» degen álmısaqtan beri aıtylyp kele jatqan sóz de bar.

07 Qarasha, 2023

Paradoks

Qoǵam aýysqan saıyn qundylyqtar da ózgeretini málim. Ár zamandaǵy jańa­lyqtar men ıgilikter de adamǵa ár­túrli áser etedi. Qazirgi ýaqytta ómir súrý jeńil deımiz. Jahandanǵan álem. Beı­bitshilik zaman. Smartfondy qoǵam. Qoljetimdi aqparat. Kóptegen múm­kindik. Aıǵa ushamyn deseńiz de – qalaýyńyz. Burynǵydaı hat tanymaıtyn qarańǵy qazaq joqtyń qasy. Sóıte tura búginde, salystyrmaly túrde al­saq, gazet-jýrnal, kitap oqıtyn adam az. Teatrǵa baratyn kórermen kóp emes. Za­mannyń qıyn kezinde ár úıge gazet ke­le­tin, jastar kitap oqyp jarysatyn de­sedi. Qyz ben jigit qol ustasyp, teatr­ǵa asyǵatyn dep jatady. Al búgingideı táýel­siz ári bári qoljetimdi ýaqytta rýha­nı quldyraý beleń alǵany – úlken paradoks.

06 Qarasha, 2023

Shekten shyqqan báseke

Kadrlyq aýys-túıis, qarjylyq, saıası sebepterge baılanysty Úkimette túr­li ózgerister júrip jatady. Jańa mı­nıstrlikter qurylady, qosylady, tipti jabylyp qalǵandary da bar. Máselen, keńes ókimetiniń tusynda Qurylys materıaldary mınıstrligi bolǵan. Osynaý mınıstrlik qazirgi TMD keńistiginiń shartarabynda júrip jatqan aýqymy orasan qurylys nysandaryna materıaldardyń óndirilýin, jetkizilýin, ásirese sapasyn qatań qadaǵalap, isin júrgizip otyrǵan. Bertinde osy mınıstrlikti qaıta qurý týraly másele qaýzaǵan materıaldar da jazyppyz. Álbette, bul – basy bólek áńgime.

05 Qarasha, 2023

«Sabyrbaı-aý, saǵan ne bolǵan?»

Jaqynda saıabaqtardyń birinde 4 jasar ulym ekeýmiz serýendep júrdik. Onyń áńgi­mesi taýsylǵan ba, suramaıtyndy suraıdy. Shappa-shap jaýap taýyp turý­dyń ózi – táýir jetistik. Qasymyzdan aıań­dap ótip bara jatqan egde tartqan er men áıel biz jaqqa tańyrqaı kóz salyp, sál aıaldady da, qaıta júrdi. Sosyn qaıta toqtady.

02 Qarasha, 2023

Áıeldiń ary – qorǵany

«Áıel kókten túsken joq, ol – erkektiń balasy, erkek jerden shyqqan joq, áıel – onyń anasy» demekshi, er men áıel jup bolyp ómir súrýi tabıǵı zańdylyq. Ataqty jyraý Maılyqoja babamyz: «Jaqsy áıel jigittiń jaqsy qylar jamanyn, ushqyr qylar shabanyn, jaman áıel jigittiń tar qylady zamanyn, taıdyrady tabanyn» degen eken. Sol sııaqty atam qazaq: «Jaqsy áıel – yrys, jaman áıel – urys» dep beker aıtpaǵan. Áıeli erin syılap, baǵyna bilse ǵana urys-kerissiz baqytty otbasynyń kelbeti qalyptasady.

31 Qazan, 2023

Tarıh parasaty

Bir aıdyń júzi boldy, «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri oqyr­man­ǵa el egemendigi jarııa­lan­ǵan kezeń­niń estelikterin, osyǵan baı­lanysty tanymdyq materıaldardy usy­nyp keledi. Saıası úderiske qatysqan aǵa tol­qyn, ótken men búginge kóz salǵan jańa býyn Respýblıka kúnin ult qundylyqtary aıa­synda baıyptaı bastady.

24 Qazan, 2023

Internet áleýeti

Elorda tórinde Digital Bridge 2023 halyqaralyq forýmy ótti. Ilkimdi is-sharaǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi qatysty. Jıynnyń aýqymyn sodan-aq baǵamdaýǵa bolady. Forýmǵa shartaraptyń 30 elinen 300-ge jýyq kompanııanyń ókilderi at basyn burypty. Alaıda Astanada dúrkiretip jıyn ótkizgenmen, aqparattyq tehnologııa salasyndaǵy kemshilik bastan asady.

15 Qazan, 2023

О́mir men ólim arasy

Aman-esen jeńildep, bosanýdan keıingi bólimge aýysqan kezim. Bir bólmede úsh áıel jatqanbyz. Tórdegi tósektiń janynda bala arbasy joq eken. Bala arbasy joq áıel dezınfeksııa jasaıtyn mamandaı búrkene kıinip, bir jaqqa ketti.

03 Qazan, 2023

«Tý qaıda?..»

Kúni keshe qazaq sportynyń jeńis shejiresine tańbalanatyn tarıhı beldesý ótti. Serbııa astanasy Belgradta ótken erkin kúresten álem chempıonatynda otandasymyz Rızabek Aıtmuqan sońǵy sekýndtarda ázerbaıjan balýanynan basym túsip, jeńimpaz atandy. Tarıhı deıtinimiz, Rızabek – erkin kúresten álemdik birinshilikte jeńis tuǵyryna kóterilgen tuńǵysh qazaq. Biraq...

20 Qyrkúıek, 2023

Eńbekke baýlý da tárbıe

Sábıimizdi aýlaǵa alyp shyqqanda kóp­qa­batty úıdegi kórshi balalarmen tanysa bastadyq. 9-11 jastaǵy balalar bópe­mizdi qyzyqtaı ma, álde ózderine kóńil bólip áńgimeleskendi unata ma, áıteýir mańaıy­myzǵa jınala qalady. Olardyń keıbir oılary kádimgideı oılandyrady.

12 Qyrkúıek, 2023

Súıispenshilik uıytqysy

Súıispenshilik – kúlli jaratylys ataý­lynyń sebepkeri. Sonyń ishinde súıis­­penshilikke qurylǵan otbasy ba­qyt­ty bolmaq. Otbasy nemese shańy­raq bolashaqta jumaqtyń kórkem saraı­la­rynyń biri nemese azaby aýyr tozaqtyń tereń shuńqyrlarynyń biri bolýy ábden múmkin. Otbasyn jumaq saraıyna aınaldyratyn amal – súıispenshilik. Al tozaqtyń shuńqyryna túsirtetin is – otba­sy músheleri birin-biri jekkórýshilik.

07 Qyrkúıek, 2023

Únem men úlgi mádenıeti

Dál búgin ádilettilik pen ekonomıkalyq baǵdar memleketke de, qoǵamǵa da ózekti bolyp tur. Bul uǵymdar – ornyqtylyqtyń da, damýdyń da tetigi. О́ıtkeni olar zańdylyqty, órkendeýdi anyqtaıdy.

05 Qyrkúıek, 2023

Tý men tuǵyr

Túrkııaǵa bıylǵy jazda taǵy jol tústi. Baýyrlas elge barǵan saıyn kózge birden túsetin bir ulttyq naqysh bar. Ol – Túrkııanyń týy. Qyzyl tústegi jarty aı men jalǵyz juldyzdy bóri tekti er túriktiń ár shańyraǵynan ǵana emes, kólikterinen, kóshelerinen, ákimshilik ǵımarattarynan, árbir shaǵyn dúken men úlkendi-kishili keme-qaıyqtarynan, tipti teńizde basy qyltıǵan ár taý men tastan da kórýge bolady. Kók teńizdiń ár tusynda jelbirep turǵan túrik týy – «myna tas osy halyqtiki, mynaý taý osy memlekettiki» ekenin únsiz uǵyndyryp turǵandaı.

21 Tamyz, 2023

Alpamystyń aýyly

Jaz sońyna taıaǵanda bárimizge unaı­tyn «Alpamys mektepke barady» fılmin kezekti ret kórgiń keledi de tu­rady. Ár kórgen saıyn burynǵy áse­riń­di sýytyp, kınodaǵy jyp-jyly sezimdermen qaıta qaýyshýǵa asyǵasyń. Bala kezden qalyptasqan dástúr bolǵan soń, sanań da dál osy kúnderde alty jasar Alpamysty izdeıdi. Nege olaı, beımálim. Bálkim, tamyzdaǵy tamyljyǵan kóńil kúı solaı bolar. Bálkim, túý jyraqta qalǵan alaqandaı aýylymyzdy ań­saı­myz. Alpamys sııaqty mektepke barmaı­tyn bolǵan soń, jyraqta qalǵan sol bir aıaýly shaqty saǵynamyz ba álde? Áıteýir túgesilmeıtin saǵynysh.

15 Tamyz, 2023

Baqýatty ǵumyr baǵasy

Kezinde dastarqan basynda shaı iship, áńgime soǵyp otyrǵanda elimizdiń qazba baı­lyǵy mol ekenin aıtyp, arabtardaı ba­qýatty ǵumyr keshýimiz kerek deıtin edik. Sóıtsek, shynynda arabtardyń deń­geıge jetip qalǵanymyzdy baıqa­map­pyz. Bul úshin, árıne, «qara qazan, sary bala­nyń qamyn jegen» atqarýshy bılik­ke myń alǵys aıtamyz.

18 Shilde, 2023