Ańǵal – alaıaqtyń jemi

Túrli ómirlik jaǵdaıda tórt alaıaqpen sóılesýge týra keldi. Múmkin meni budan da basqa bir­neshe alaıaq aldaýǵa tyrysqan shyǵar. Áı­teýir este qalǵany – sol tórt alaıaqtyq. Jaqynda ýchaskelik polıseı WhatsApp áleýmettik jelisindegi páter ıeleriniń kooperatıvi qurǵan chatqa túrli jazýlary bar kartınalar jiberdi. Úńilsek, alaıaqtardan abaı bolýdy meńzegen qulaq­tandyrý eken. Aqparatty oqyǵanda, «Más­saǵan, mynadaı hatty men de aldym ǵoı» dep tańǵaldym.

03 Qańtar, 2024

Til týraly túsinik

Qazaq tili bir esikti ashsa, aǵylshyn tili myń esikti ashady. Álem damýynyń kiltine aınalǵan ámbebap tilge aǵyp turǵan adamdardyń qatary artyp kele jatqan kezeńde, aǵylshyn tilin bilgenińmen, tiri jandy tańǵaldyra almaısyń. Ýaqyttyń aǵynyna ileskisi kelgen adam aǵylshyn tilin ózi-aq meńgerip jatyr.

02 Qańtar, 2024

Eń úlken kapıtal

Tirnektep jıǵan-tergen dúnıe – óbektep tapqan-baqqan bala-shaǵanyń qamy. Solar­dyń jarqyn bolashaǵy úshin beınetkesh ata-ana eshteńeden de aıanyp qalmaıdy. «Erteń raqatty osy balalardan kóremiz» deıtin aıaý­­ly úmittiń ózi taý qoparardaı alapat kúsh beredi. Jıi aıtylatyn «Bala – eń úlken kapıtal» támsiliniń máni de osynda jatyr.

28 Jeltoqsan, 2023

Saıasattyń salqyny

Halyqaralyq Olımpıada komıteti (HOK) Reseı sportshylaryna kelesi jyly Parıjde alaýy tutanatyn XXXIII jazǵy Olımpııa oıyndaryna qatysýǵa ruq­sat bergenimen, olarǵa birqatar qatań shekteý qoıyp otyr. Naqtylaı aıt­saq, tórt­jyldyqtyń basty dodasynda kór­shi­lerimiz beıtarap komanda retinde óner kórsetedi. Iаǵnı Fransııanyń bas shaha­rynda reseılikterge memlekettik rámiz­derin paıdalanýǵa tyıym salyndy. Tipten sol eldiń sańlaqtary jeńis­ke jetken jaǵdaıdyń ózinde atalǵan eldiń án­urany shyrqalmaıdy, týy kókte jel­biremeıdi. Dál osyndaı talap Bela­rýske de qoıylyp otyr.

26 Jeltoqsan, 2023

Marafon

Bir sát kúıbeń tirlikten arylyp, mı­da­ǵy myń-san oıdan alystap, sál toqtap, ty­nysh­tyq taýyp aınalańa qara­sań, ómirdiń qalaı ótip jatqanyn kóre­siń. Zymyrap jatqan ýaqyt. Sol ýa­qytpen jarysyp, jete almasyn bilse de qul­shyna qýyp bara jatqan adamdar. Eshkimniń artyq ýaqyty joq – bári bir jaqqa, ıakı bir maqsatqa jetýge asyǵady. Áleýmettik jelini baıqasaq ta jaı júrgen adam kórmeısiń: bári birdeńe izdep júr – baqyt, baılyq, tynyshtyq, úılesim, bálkı, ózin. Qazir ózi sondaı zaman boldy ma, eshkim tynysh, qarapaıym ómir súrgisi kelmeıdi eken. Eshkim óz ómirine rıza emes: bári birdeńe ózgertkisi keledi, bári bárin basynan bastaǵysy keledi, bári basqa adam bolǵysy keledi.

24 Jeltoqsan, 2023

Eldik negizi

Azattyq – biz úshin asyl uǵym. Onyń máni de, taǵylymy da tereń. 32 jylda Táýelsizdik týra­ly jazbaǵan qalamger, tolǵamaǵan óner adamy, baıyptamaǵan qaıratker kem­de-kem shyǵar. Bul – asa tabıǵı úderis. Qud­dy jaratylystyń úılesimindeı, kemdi tol­tyr­ǵandaı, úzilgendi jalǵaǵandaı qubylys. Ań­sar, arman, arqaý óleńge de, ómirlik estelik­ke de túsedi. Álıhan Bókeıhan «janǵa has jú­rek tili, sezim tili, kúı tili ...adam jany osy tilmen sóıleıdi» deýshi edi ǵoı. Bostan­dyq­tyń aq tańy dál solaı júrek, sezim únin jet­kizdi. Alash kóshbasshysy: «Júırik, qyran kúshin qııanǵa salsa, jurt maqsatyn ornyna aparsa, munan artyq ne baqyt bar?» dep, zamandastaryna jáne urpaqqa oı salady.

16 Jeltoqsan, 2023

Adamzattyń qas jaýy

Qazir dúnıede bolyp jatqan qylmys ataý­lynyń negizi – ishimdik pen esirtkiden. Sta­tıstıka: «Abaq­ty­da­ǵy­lardyń 60-70 pa­ıy­zy túrli ishimdik paıda­la­nýdyń kesi­rinen jaza júktegender» deıdi. Onyń syr­tynda damyǵan medısına ishim­diktiń budan da basqa zııandylyǵyn ǵy­lymı negizde dáleldeýde. Osylardyń ishinde eń qater­li­si – alkogoldik sýsyndar er men áıel bo­ıyn­daǵy uryq kletkalaryn zaqym­daı­tyn­dyǵy.

14 Jeltoqsan, 2023

Meıirimge zárýmiz

Bizdi bir qutqarsa, meıirim qutqarar. Tap qazir meıirimge zárýmiz. Álemdegi álimjettik operasııalary tap osy meıirim­niń joqtyǵynan, tatý dıplomatııany quptamaǵandyqtan týyndap jatyr. Qoǵam ishinde meıirim kimge kórsetilýi kerek? Bárine. Anaǵa da, áıelge de, balaǵa da, dosqa da, joldasqa da, ujymdasqa da. Meıirim syzyǵynan attap ketken adamnyń tartatyny tek azap. Aınala, týǵan-týystyń senen meıirim kórýi – ári-beriden soń zańdy nárse. Al biz elep-eskere qoımaıtyn, eleýsiz júrgen eńbek adamdaryn bir ýaq eske alyp, bir ýaq qýantyp qoıý she?

13 Jeltoqsan, 2023

Soqpaqbaevtyń Sultany

Adam eseıgen saıyn buryn oqyǵan, kórgen, tyńdaǵan dúnıelerine basqa kózben qarap, buryn baıqamaǵan qyr­laryn ańǵara bastaıtyn sııaqty.

11 Jeltoqsan, 2023

Keri tartqandy beri tart

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń keshe jarııalanǵan «El ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý jónindegi jumystyń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy onyń bıylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń eko­nomıkalyq baǵdary» Joldaýynda alǵa qoıylǵan naqty da zor mindet – ekonomıkamyzdyń turaqty ósimin 6-7 paıyzǵa jetkizý jáne 2029 jylǵa qaraı ulttyq ekonomıkanyń kólemin 2 ese ulǵaıtý, ıaǵnı 450 mıllıard dollarǵa jetkizý mindetin júzege asyrý talabynan týyndaǵan qısyndy da mańyzdy qadam dep bilemiz.

10 Jeltoqsan, 2023

Jahandy alańdatqan másele

Qazirgi tańda shartarapty jahandyq jylyný máselesi alańdatyp otyrǵany belgili. О́tken aptada Qatarda BUU-nyń klı­mattyń ózgerýine qatysty kezekti sam­­mıti bastaldy. Qorshaǵan ortany qor­­ǵaýshylar qansha jerden dabyl qaq­qa­nymen, bılik tizginin ustaǵandar ahýaldy jaq­sartýǵa asyǵar emes.

07 Jeltoqsan, 2023

Tektilik týraly

Jýyqta kópten tanys ári únemi jaqyn júretin aýyldasym jolyqty. Ádettegideı amandyq-saýlyqtan keıin tuńǵysh qyzyn uzatqanyn kóterińki kóńil kúımen jetkizdi. Biz de qarap qalmaı «barǵan jerinde baǵy ashylsyn!» dedik. Rahmetten keıin tanysym: «Qudalarym tekti tuqymnan», dedi. Oılanyp qaldym. Kúdigimdi seıilteıin degendeı aýyldasym: «Qudamnyń ákesi óner qaıratkeri eken, al qaıyn atasy – halyq ártisi», dedi. Attaryn aıtty. Shynynda asa tanymal tulǵalar, biraq... «Qudańyz qazaqsha bile me?» dep suradym. Ol basyn shaıqady.

27 Qarasha, 2023

Aýdarmanyń áýresi

О́tkende jaqyny qaıtys bolǵan bir tanysymyzǵa kóńil aıtýǵa jınaldyq. Ba­ǵy­tymyzdy bilý úshin jalma-jan ha­bar­lan­dyrýdaǵy mekenjaıǵa úńildik. Kóshesi men nómiri kórsetilgennen keıin «Pálen» meıramhanasy, dep jazylypty.

20 Qarasha, 2023

«Jurttyń balasy...»

Ár qazaqtyń kishkentaıynan bir kórinbeıtin básekelesi bar. Ol – «jurttyń balasy». Baldyrǵannyń namysyn qam­shy­laý úshin sol baqtalasynyń atyn aıtsań jetkilikti. Osy bala kúngi ádetpen kúndelikti ómirde de ózimizdi synaý úshin ózgeniń jetistigin mysalǵa keltirip jatatynymyz ras. Máselen, til máselesi qoz­ǵala qalsa, kóbine-kóp «jurttyń bala­sy­nyń» rólin evreıler somdaıdy. Atam za­ma­nynda ólip qalǵan tilderin atom zamanynda qaıtadan tiriltip alǵan dep jer-kókke syıǵyzbaı maqtap júremiz.

19 Qarasha, 2023

Taǵy da kitap týraly

Keıde keshqurym jaıaýlatyp «Melo­man» kitap dúkenine baramyn. Jas­tar kóp júredi. Iá, orystildi jas­tar. Biz de jańa shyqqan kitaptardy kórýge, muqabasy men sapasyn, bezen­dirilýin baıqaý úshin kiremiz. Jaqsy kitap kórsek, ishteı qazaq­sha kitaptar da osyndaı formatta, sapaly shyqsa dep qyzyǵasyń. Endi bir oıyń, kitap shyǵarýǵa kerekti eń basty detal – qaǵaz óndirmeıtin elde baspa salasy qarqyndy damı qoıar ma eken deıdi. Sóıtip turǵanda qazaqsha kitaptardyń sóresine jaqyndaısyń: sol Abaı, sol Beıimbet, sol Áýezov... Syrt kózge bú­gin­gi ádebıet ótken dáýirdegi klassıktermen toqtap qalǵandaı kórinedi (onyń ózi oqylmaıdy). Jańa zaman ádebıeti joqtyń qasy. Sondyqtan qoǵam kitap oqy­maıdy degen – jańsaq túsi­nik. Oqıdy. Biraq qazaq ádebıetin emes.

15 Qarasha, 2023

«Shartty jaza»

Qazir qoǵamda qyzý talqylanyp jat­­qan taqyryptyń biri – Ulttyq eko­no­mı­ka mınıstri bolǵan Qýandyq Bıshim­baev­­tyń ústinen «Adam óltirý» baby­men qozǵalǵan qylmystyq is. Jurt­shylyq eks-sheneýniktiń áıeli Saltanat Núke­no­va-­nyń ólimine qatysty istiń ár saty­syn jiti baqylap otyr. Nege? Máse­le Bı­shim­­baevtyń «belgili tulǵa» bolǵan­dy­ǵyn­da ǵana emes, qylmystyń asqan qatygez­dik­pen jasalǵanynda da jatyr.

14 Qarasha, 2023

Medıa­keńistiktegi básimiz qandaı?

Qazirgi tańda elimizdiń medıakeńis­tiginde yqpaldy ári mán-mańyzy joǵary kontent qalyptastyrý asa qajet. Son­dyq­tan salanyń baǵdar-paıymy, negizgi usta­nymy júıelenýge tıis. Bul týraly árdaıym sóz qozǵalyp júrgenimen qandaı da bir is-qımyl baıqalmaıdy. Árıne, atal­ǵan baǵytta tıisti jumystar qolǵa alynyp jatýy da múmkin, biraq onyń áseri qoǵam­da sezilmeıdi.

12 Qarasha, 2023

Qaıyrymdy qonaqjaılyq

Qazaq halqynyń ómir súrý saltynda óte erteden qalyptasqan asa bir qundy qasıeti – qonaqjaılyǵy. Ultymyzdyń osy bir dástúri haqynda etnograf-arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Halel Arǵynbaev «Qazaqtyń otbasylyq dástúrleri» atty ǵylymı-tanymdyq monografııasynda: «Qazaq otbasyna tán erekshe abzal qasıetteriniń biri – ejelden beri kele jatqan qonaqjaılyǵy. Qazaq úshin qonaqtyń tanys bolýy, teńdes bolýy shart emes, árbir jolaýshy-qonaq qonǵan úıine «bólinbegen enshim bar» dep qonaqasysyn talap etedi», dep jazypty.

09 Qarasha, 2023

«Azamat, seni saqtadym...»

Qasym Amanjolov «Kóp týsa qazaq dál sizdeı qyzdy...» dep jyrǵa qosqan ana tilimizdiń abyz anasy, akademık Rábıǵa Syzdyqovadan suhbat alý qaı tilshige de jaýapkershilik júkteıtin edi. Akademıkpen suhbat tyńǵylyqty ázirlikti qajet etetin. Kitaphanaǵa baryp, eńbekterimen tanysyp, keıipker bolmysyn ashýdyń bar qyryn zerttep baryp, júreksine turyp telefon shalar edik.

08 Qarasha, 2023

Jıen nege el bolmasyn?

Halqymyzda jıen uǵymyna qatysty maǵynasy bir-birine qarama-qarsy keletin naqyldar bar. «Jıen el bolmas, jelke as bolmas» degen aǵaıynǵa «Jıen nege el bolmasyn, maly bolsa, jelke nege as bolmasyn maıly bolsa?» degen qarsy ýáj aıtylǵany málim. Buǵan qosa, «Jigittiń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan, úıdiń jaqsy bolmaǵy – aǵashynan» degen álmısaqtan beri aıtylyp kele jatqan sóz de bar.

07 Qarasha, 2023