Áńgime jelisi osy jerden úzildi. Ári qaraı basqa taqyrypty qaýzap kettik. Kókeıimde «Osy tektilik degenimiz ne?», «Tekti adam dep kimdi aıtamyz?» deıtin suraqtar paıda boldy. Osy suraqqa hal-qaderimizshe jaýap berip kóreıik. Áýeli buryn-sońǵy álem oıshyldary «tektilik», ıaǵnı «tekti adam» jaıly ne aıtqan, soǵan az-kem nazar aýdarsaq.
Bizdiń zamanymyzǵa deıingi 551-479 jyldary ómir súrgen qytaı halqynyń uly oıshyly Konfýsıı tekti adamnyń úsh sıpaty bolady depti. «Birinshi sıpaty boıyndaǵy danalyǵy sebepti eshqashan asyp-taspaıdy, ekinshi sıpaty kemeldigi sebepti kúı talǵamaıdy, úshinshi sıpaty batyldyǵy, sondyqtan ol orynsyz alańdap, qoryqpaıdy», dese, IV ǵasyrda ómir súrgen taǵy bir qytaı ǵulamasy, dao iliminiń negizin qalaýshy Chjan Szy: «Tekti adamda úsh qasıet bolady. Birinshi qasıeti arǵy teginen ajyramaıdy, ekinshi qasıeti rýhanı bastaýynan bólinbeıdi, úshinshi qasıeti shyndyqpen birge ómir súredi», degen eken.
Al Eýropa oıshyldary adamnyń tektilik qasıetin turmystyq-áleýmettik, mádenı qatynastar arqyly baǵalaǵan. Mysaly, nemistiń ataqty fılosofy Artýr Shopengaýer tekti adamdy – týa bekzada, qaltalylar arıstokratııasy, talantynyń bıiktigi dep úshke bólgen. Sol sııaqty orys jazýshysy Lev Tolstoı da «Pende balasyn tektilikke jetkizetin úsh jol bar: birinshisi – oı arqyly, bul shapaǵatty jol, ekinshisi – tájirıbe arqyly, bul aýyr jol, úshinshisi – elikteý arqyly jetý, bul eń jeńil jol», degen paıym aıtypty.
Al qazaqtyń tektilik týraly tanymy qandaı? Ataqty Aqtamberdi jyraý: «Elden eldi aralap, Tektiden tekti saralap, Synǵa tolsa sııaǵy, Álbeti shamnyń shyraǵy, Muhıttan súzip shyǵarǵan, Qymbatty gaýhar baǵasy...» dep tektiliktiń asyl qasıetteri týraly tolǵansa, Sypyra jyraý: «Baı balasy baıǵa uqsar, Baılaýly turǵan taıǵa uqsar. Bı balasy bıge uqsar, Alty qanat úıge uqsar, Han balasy hanǵa uqsar, Bıik-bıik shyńǵa uqsar. Qul balasy qulǵa uqsar, Mal taptaǵan gúlge uqsar» dep qazaqy tektilik sıpattaryn túıindepti.
Demek qazaqtyń tanymynda tektiliktiń ózegi joǵaryda jyraýlar aıtqandaı, temirdeı tárbıe. Iаǵnı urpaq uıadan ne kóredi – ushqanda sony ilediniń naqty kórinisi. Bul támsildiń tápsiri: urpaq otbasynda qandaı tárbıe alady, erjetkende dál sondaı bolady.
Biraq qazirgi túsinigimizde «tektilik» uǵymynyń ólshemi aýysyp ketken. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, óner qaıratkerlerin nemese úlken ǵalymdardy, odan qaldy dáýletti adamdardy tektiler qataryna jatqyzyp júrmiz. Basyn ashyp alaıyq, óner qaıratkerleri – óz salasynyń talantty mamany, ǵalym degenimiz – bir salanyń kóp oqyp-toqyǵan bilim ıesi jáne sol oqyǵan-toqyǵan eńbegi úshin ataq, dańqqa ıe bolýshy adamdar toby. Dáýletti adam – jaı ǵana menshik ıesi. Bular bilimdi, mádenıetti, kerbez bolýy múmkin, biraq tekti bolý – basqa nárse.
Demek qazaqtyń tekti adam degendegi ólshemi qandaı? Ol – joǵaryda jyraý babalarymyz aıtqandaı, ulttyq tárbıeniń altyn qaınarynan sýarylǵan, besikte jatqanda anasynyń omyraýyn bismillásiz embegen, aram aspen eshqashan aýyzdanbaǵan, jan balasynyń ala jibin attamaý, haqysyn jemeý uǵymy boıyna tereń sińirilgen, úlkenderdiń aldyn kese ótpeıtin, óz ultynyń dástúri men tilin qadir tutatyn, atam qazaqtyń «ólimnen uıat kúshti» qaǵıdasyn qatań ustanǵan, aǵaıynǵa qaıyrymdy, jatqa jaǵymdy, ýádege berik, amanatqa adal, minezi kórkem, eń bastysy qustyń qos qanaty sııaqty adamgershilik jáne ımandylyq qasıeti bir basyna tereń toǵysqan adam.
Joǵaryda aıtqan syn-sıpattyń biri kem bolsa, ol – tekti adam emes, jaı bir úlken oqymysty nemese talant ıesi, odan qaldy dáýletin uqsata biletin kásipker.
Abaı atamyz da bul taqyrypty aınalyp ótpegen. Ol kisi tektiliktiń deńgeıin ımanmen ólshegen. О́ziniń qarasózinde: «Tolyq musylman bolmaı, tolyq adam bolmaıdy», degeni tolyq ımandy bolmaı, tekti bolmaıdy degeni. Bundaı paıym Ál-Farabı babamyzdyń traktattarynda bar. Bul kisi adamnyń tektiligin – tárbıe men bilim bir adamnyń boıyna tereń toǵysýy dep bilgen. Nátıjesinde «Tárbıesiz berilgen bilim – zııan» degen tujyrym jasaǵan.
