Qazir kópshilik, ásirese, kópqabatty páterlerde turatyn qalalyqtar toıdy, qýanyshty ǵana emes, ómirden qaıtqan kisiniń namazyna, jetisi, qyrqy, jylyna kelgenderdi de restoranda kútip-shyǵaryp salatyn bolǵan. Biz «oryssha sózderden qashyp, tilimizdi qazaqylandyramyz» dep keı jaǵdaıda keri ketken joqpyz ba? Dál osy mysalǵa qarańyzshy, «restoran» degen sóz túptep kelgende orystyń da sózi emes. Latynnyń restauro – qalpyna keltirý, qataıtý, kúsh jınaý deıtin sózinen shyqqan. Fransýzdyń restaurer sózi tamaqtandyrý degendi bildiredi. Al biz odan qashyp, «meımanhana» desek bir jón, ólikke ıa toıǵa bolsyn, áıteýir alys-jaqynnan jetken qonaqqa qonaqasyny da, toıbastardy da beretin «meıramhanaǵa» aınaldyrdyq. Endi sol meıramhanada meıramdatyp qana qoımaı, aza tutyp, joqtaý aıtyp júrmiz...
Kirme sózderdi tek áýezin keltirip qabyldaı salmaı, maǵynasyna qaraı qazaqshaǵa aýdara berý sheteldikterdiń qazaq tilin úırenýine qıyndyq týǵyzady. Bul – sheteldikterge qazaq tilin úıretip júrgen mamandarmen tildeskennen týǵan oı. Mysaly, aǵylshyn tilin úırenip júrgen orystildilerge jattap alýǵa jeńil júzdegen sózdiń tizimin beredi. Tizimde «interesting – ınteresnyı, deadline – dedlaın, release – relız, clown – kloýn, shampoo – shampýn, address – adres sekildi kóptegen sóz bar. Orystan úlgi alaıyq degen oı joq, shyndyǵynda aǵylshyndar, aǵylshyntildiler de kóp sózdi latynnan, fransýz, ıtalııan tilderinen áýezin keltire aýdaryp engizgen. Restoran sózi – soǵan dálel. Elimizdegi sheteldikterdiń qazaqshadan góri oryssha úırenýdi qup kórýine de osy másele sebep sekildi. Túrli jıyndarda halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, shetelderdiń elimizdegi keıbir elshileri qazaqshaǵa qaraǵanda oryssha jatyq sóıleıdi.
Aýdarmadaǵy yńǵaısyzdyq pen memlekettik tildi sheteldikterdiń úırenýine qolaısyzdyǵy eshteńe emes, kez kelgen sózdi aýdara berýge umtylý, sony jón sanaý ómirimizge qaýip tóndirýi de múmkin eken. 40 jylǵa jýyq densaýlyq saqtaý salasynda eńbek etip kele jatqan dáriger Erık Ábenuly áleýmettik jelidegi jazbasynda medısınany qazaqshalaýǵa belsene kirisip ketkenimizge kádimgideı alańdaı bastaǵanyn jetkizipti.
«Medısınanyń barlyq termıni latynsha atalady jáne solaı jazylýǵa tıis te, bul – dúnıejúzilik norma. Onyń negizgi maǵynasy, maqsaty – adam janyn saqtap qalý (álemniń túkpir-túkpirindegi kez kelgen dáriger bir-birin durys túsinip, bir-birimen pikir almasatyndaı jaǵdaıda bolý kerek). Osyny oılaı tura baıaǵy zamanda dárigerlerdiń barlyǵy Gıppokrat antyn qabyldap, adam ómirin saqtaý úshin óziniń bar ómirin arnaıtyny týraly kelisimge kelgen. Sondyqtan dárigerler men meıirbıkeler (búkil álemde) aq halat kıedi, tipti bir tilde sóıleıdi dese de bolady. Qanshama elde boldym, alaıda aǵylshynsha bilmesem de olardyń ne aıtyp jatqanyn sol termınder arqyly túsinetinmin, olar da meniń aıtqanymdy túsinip (basyn ızep) jatatyn. Meıli Afrıkada, Aýstralııada bolsyn, kez kelgen jerde dárigerge gastrıt nemese appendısıt deseńiz, ol dereý túsine qoıady, járdemin beredi. Til bilmeseńiz de kez kelgen elde kezdesken dárigerdiń appendısıt degen sózin siz de túsinesiz. Bul norma sol úshin qabyldanǵan. Sońǵy kezde tilimizdi orysshadan tazartamyz dep tym artyq ketip bara jatqandaımyz. Jaraıdy, balkondy qyltıma delik, pıanıno kúısandyq bola qoısyn, ondaı aýdarmadan (adam janyna) keler zııan joq ekeni anyq. Biraq medısınany qazaqshalaýǵa belsene kirisip ketkenimiz meni kádimgideı alańdata bastady. Soqyr ishek degen – slepaıa kıshkanyń aýdarmasy. Bul – ash ishektiń bitip, toq ishektiń bastalǵan jerindegi dorba sııaqty ishek. Sol dorbanyń salbyraǵan qosymshasyn Appendix, ıaǵnı shylaýshyn/qurt tárizdi ósindi deıdi. Túrli basylymda appendısıtti birese qurt tárizdi qosymshasy, birese qurt tárizdi ósim dep jatady. Osy ósindiniń qabynýyn appendısıt deıdi, al soqyr ishektiń qabynýy negizi kolıt dep atalady. Operasııany ota dep, hırýrgterdi otashy degendi de túsinbeımin. Onda gınekolog kim, ýrolog she? Seksopatologti qalaı aýdaramyz?», deıdi dáriger E.Ábenuly.
...Iá, álekke salǵan aýdarma da, aýdarmanyń aınalasynda jaýaby joq suraq ta kóp-aq, sheshimin tapsaq dep edik.
