Qaı zamanda, qaı ýaqytta bolsyn qoǵamdy bereke men birlikke bastaıtyn, eldiń shańyraǵyn shaıqaltpaı, irgesin sóktirmeı ustap turatyn ustyny – ádildik. Ejelgi Qytaı oıshyly, bizdiń zamanymyzǵa deıingi 550 jyldar shamasynda ómir súrgen Kúńzi qarııa (Konfýsıı) «Ádildigi joq qoǵam eshqashan kemeldenbeıdi» degen eken.
Rasynda, solaı. Ulystyń birligi úshin ádildikten asqan abyroı joq. Ony bizdiń ata-babalarymyz jaqsy bilgen. Ertede jalyn jyrlarymen dalany terbegen batyr-jyraýlar buqara halyqqa «dosyń túgili jaýyńa da ádil bol» dep úıretken. Ádildikten attamaı, ony berik ustanýdy qazaq jurty óziniń ejelgi dástúr-saltyna sińirip, odan qaldy zań-jarǵylaryna engizip, buljytpaı qadaǵalaıtyn bolǵan. Iаǵnı atalarymyz ejelden ádildikti ómir súrýdiń ózegi dep bilgen. Tipti súıikti paıǵambarymyz Muhammedten (s.ǵ.s) jetken: «Qııamet kúninde ádil bolǵandarǵa Alla Taǵala nurdan jasalǵan taqqa otyrǵyzady», degen hadıs jetken.
Munyń bárin nege aıtyp otyrmyz? Qazaq halqy sonaý baǵzy zaman, kóne dáýirde tarıh qoınaýyna jutylyp ketpeı búginge jetýi, anyǵyn aıtqanda, ádildik, adaldyq úkimine boı usynǵandyǵynyń jáne ony ómir súrý saltynyń buljymas ózegi retinde ustana bilgendiginiń jemisi ekeni anyq. Iаǵnı atalarymyz ádildikti abyroı bıiginiń ólshemi retinde baǵalap, qandaı qıyndyqqa tap kelse de, ádildik jolynan aınymaýynyń nátıjesinde keıingi urpaq – biz táýelsizdik deıtin tuǵyrdyń bıiginde qonaqtap otyrmyz. Mysaly, ataqty Jıembet jyraý:
«Tún uıqymdy bólgenmin,
Jurtymdy jónge salam dep,
Bas kesse de basylmaı,
Ádildik úshin jasyrmaı,
Atqa mingen er edik», dese, oıshyl aqyn Shákárim Qudaıberdiuly:
«Nysap pen meıirim, ádiletti,
Janyńdaı kórip jan saqta», degen.
Bul joǵaryda atap ótkenimizdeı ádildikti tý etý atalarymyzdan qalǵan ósıet hám ádildik arqyly buqarany birlik pen berekege uıystyra bilgenine dálel. Sol sııaqty ǵulama Abaı atamyz 38-qarasózinde «Kimde-kimniń ádileti joq bolsa, onyń ımany joq» dese, ótken ǵasyr basynda alash balasynyń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan «Jurt ádil bolmaı, isi ońǵa baspaıdy», degen eken.
Basqasyn bylaı qoıǵanda, ótken zamanda halqymyzdyń kósegesin kógertý úshin júrek maıyn sham qylǵan qazaq arystary qurǵan «Alash» partııasyna qandaı adamdar múshelikke qabyldanatyny týraly «Qazaq» gazetiniń 1917 jylǵy 253-sanynda jarııalanǵan baǵdarlamada: «...Baǵytynan taımaıtyn, ótirik aıtpaıtyn, jaqyndyq týysqa búıregi burmaıtyn, dúnıege qyzyǵyp satylmaıtyn, shynshyl, ádil, týra kisi osy partııaǵa kiredi» depti. Iаkı, alashtar da eń áýeli ádildikti tý etken.
Osy oraıda «ádildik» uǵymyn zertteýshi áleýmettanýshylar eki topqa bólipti. Birinshisi – áleýmettik ádildik. Bul úrdis buzylǵan jaǵdaıda qoǵam jik pen tapqa bólinedi. Nátıjesinde, narazylyq órship, onyń sońy berekesizdikke ulasýy múmkin. О́ıtkeni ádildik talap etken buqaranyń ashý-yzasy qandaı bir tolqý týdyrary anyq. Ekinshisi – quqyqtyq ádildik. Bul – qoǵamdaǵy adam quqyǵynyń saqtalýy. Bul – adamnyń qoǵamǵa sińirgen eńbeginiń ádil baǵalanýy, qylmys pen jazanyń ádil berilýi, t.b. ólshenedi. Saıası ǵylymdar doktory Seıilbek Musataevtyń paıymdaýynsha, qoǵamdaǵy quqyqtyq ádiletsizdiktiń óristeýi, ekstremıstik kóńil kúıdiń týyndaýyna soqtyryp, áleýmettik jik tereńdeıdi dese, Stenford ýnıversıtetiniń professory Nıkolas Blým «ádileti joǵalǵan qoǵam kúıreýge bet alǵan keme sııaqty», depti.
Sózimizdi túıindesek, ádildik máselesi qaı zamanda, qaı qoǵamda da óte ózekti. Mysaly, dana babamyz Ábý Nasyr ál-Farabı «Qoǵam izgilenbeı ádildik ornamaıdy», degen eken. Nemese kóne grek oıshyly Arıstotel pikirinshe, izgi adamdar ǵana ádiletti qoǵamda ómir súrýge laıyq kórinedi. Osy qundylyqtar elimizdiń búgingi ádilettilik baǵytynyń durys ekenin kórsetedi.
