Dinı jiktelý

– qoǵam úshin asa qaýipti qubylys Qaı qoǵamda da dinniń alatyn orny aıtarlyqtaı. «Din – apıyn» degen keshegi keńestik kezeńde de ata býyn dástúrli dinimizden qol úzip, namazǵa jyǵylýdan nemese dinmen baılanysty berik ornyqqan ádet-ǵuryptardan jańylǵan emes. Qazirgi jaǵdaı sál ózgesherek. Qýanarlyǵy – jastarymyzdyń ımandylyqqa bet bura bastaýy. О́kinerligi – musylmandyqqa jat basqasha kózqaras-ustanymdardyń paıda bolýy. Al qoǵamǵa dinı turǵydan jiktelý asa qaýipti. Osy oraıda biz din salasyna baılanysty týyndaǵan saýaldarymyzǵa jaýap alý maqsatynda belgili qoǵam qaıratkeri О́mirbek BAIGELDI aǵamyzdy áńgimege tartqan edik. – О́mirbek aǵa, siz uzaq jyldar Parlamentte qyzmet etip, Senattaǵy zań shyǵarý isine eńbek sińirdińiz. Jalpy, dinı qatynastardy retteýge baılanysty zań jobalary alǵash qashan qabyldanǵanyn esińizge túsirip kórińizshi. – Ashyǵyn aıtsam, táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary musylmandyq, Islam dini tóńiregindegi áńgimeler qoǵamdaǵy tárizdi depýtattar arasynda da tanymdyq sıpattaǵy qubylys retinde qabyldanatyn. Keıin kele Islamǵa qatysty jóndi-jónsiz áńgimeler aıtylyp, musylmandyqqa jat basqasha kózqarastar paıda bola bastady. О́z­geshe aǵymdar kórinis bergen soń, zań qabyldaýdyń qajettigi týdy. О́ıtkeni, bul qaýiptenýge tıis jaǵdaıǵa aınaldy. Negizi, Islam dini bólinýge áste jol bere qoımaıdy. Birlik, bútindik Quranda aıtylǵan. Dinı turǵyda jiktelý, bóliný halyqtyń bólinýine alyp keler edi. Onyń túbi janjalǵa soǵady. – Bulaısha bóliný qaı kezden jáne qalaı bastalǵan eken? – Naqty myna jerden bastaý aldy dep dóp basý qıyn. Táýelsizdik alǵan soń bes-on jyl shamasynda osyndaı keleńsizdik baıqala bastady. Shetelge baryp, sol jaqtaǵylardyń qarjysymen dinı bilim, tárbıe alyp kelgen jastardyń arasynda túsiniksiz aǵymnyń jeteginde ketkender boldy. Olar elge oralǵan soń keri ıdeıalaryn basqalarǵa tańǵysy keldi. Qarjylaryna oqytyp, jastarǵa basqasha dinı bilim men jat tárbıe bergender olardy óz múddesine paıdalanýdy maqsat tutyp, sanasyn búldirdi. Bóliný osylaı bastaldy. Buǵan, árıne, bárimiz qarsy boldyq. Men kezinde «Qazaǵym, qaıda barasyń!» degen kólemdi maqala da jazdym. Shetten oqyp kelgen birqatar jas kıim kıisi, ózin ustaýy, dinı qulshylyq turǵysynan basqalardan erekshelenip, syrttan úırenip kelgen baǵytymen júrgisi keldi. Ony ózgelerge qatań talappen oryndatýǵa tyrysyp, osy arqyly olardyń quqyna qol suǵýǵa deıin bardy. Áýeli, aýyl-aýyldy aralap úgit aıtyp, onymen shektelmeı, qorqytýǵa da kiristi. Qarapaıym halyqty óz aıtqanyna kóndirý úshin dinı sharttardy kóldeneń tartyp, ózderi oqyp kelgen teris ıdeıamen iritip, ýlandyrýǵa kóshti. Alaıda, bizdiń demokratııaly, zaıyrly memleketimizde oǵan jol joq. Bul – zań buzýshylyqqa jatady. Shetelden din oqyp keldi, rýhanı keńistigimizge qyzmet etedi degen bir shoǵyr jas osylaı teris bet aldy. Áke-shesheniń tárbıesin kórgen balalar ǵoı, ondaı minezin túzep alar dep oılap edim, olar, kerisinshe, áke-sheshesine qarsy shyǵyp, olardyń ózine orynsyz talap qoıa bastady. Tipti, istegen tamaǵyn «haram» dep jemeı, olardan bezinýge bardy... Balanyń týǵan áke-sheshesine bulaı shabýylǵa kóshýi qaı dinge salsań da, adamgershilik turǵysynan qarasań da eshbir jónge kelmeıdi. Jaryq dúnıege ákelip, baǵyp-qaǵyp, adam qataryna qosqan ata-anaǵa jaqsylyq jasaýdyń ornyna, oǵan qarsy kelýdi qalaı aıtsań da aqtap ala almasań kerek. Budan shyǵatyn qorytyndy – olarǵa oqyǵan jeri teris tárbıe berdi degen sóz. – Ondaı adamdar taza Islamdy ustaný­shy­lar emes, ózderi adasqandar deısiz ǵoı? – Iá, jańaǵy jastar ózderi shalys basqandarymen qoımaı, ózgelerdi adas­tyryp, eldiń tynyshtyǵyn shaıqaýǵa urynatyny jaman. Bizdiń halqymyz keń minezdi, ózgege qurmetpen qaraıtyn halyq qoı. Ondaıǵa asa qatty búlinip ketpedi, óz ustanymdaryna berik boldy. Qazaq halqy dinine berik bolǵandyq­tan, eshbir jańa aǵym, bóten kózqaras bizdiń aramyzǵa kire alǵan emes. Búgin­gi halıfat quramyz dep urandaǵan attó­belindeı toptyń aldaýyna erip, alys-jaqyn elderdegi jekelegen toptardyń múddelerinen týyndaǵan oıynnyń qurbany bolyp, beıbit jatqan basqa elderde oryn alyp otyrǵan qarýly qaqtyǵystarǵa qatysý nıetimen elden ketken keı jastarymyz biz úshin joǵalǵan urpaq. Olardy qaıta jónge salý qıyn... Múmkin, keıbiri turmystyq, áleý­mettik sıpattaǵy aýyr jaǵdaıdan qınalyp, aqsha kerek bolǵan soń, teris aǵymdardyń aldap qurǵan toryna túsken de shyǵar. Biraq, qalaı bolǵanda da, bul «Ár qazaq meniń jalǵyzym» deıtin halqymyz úshin orny tolmas ókinish ekendigi anyq. Jalpy, ózge elde qolyna qarý alyp, soǵysqa qatysýshylar qandaı kúná arqalap júrgenderin bile me?! Otanyn qorǵasa sheıit bolar edi. Alaıda, olar ne úshin, kim úshin soǵysyp jatqandaryn ózderi de bilmeıdi. О́zgeniń jerinde, bóten elde júr. Bireýdiń halıfat bolý deıtin pendeshilik oıyny men maqsatty oıynynyń qurbany bolyp, aqsha úshin sonyń soıylyn soǵýda. Osy máseleni jastarǵa durystap túsindirgen jón dep oılaımyn. Olardy qýdalaı jónelýge de bolmaıdy. Aqyryn sóılesý kerek. Adamnyń eń aldymen sanasy ózgermeı, jasap júrgen isi ózgermeıdi. Sanalaryn durys baǵytqa burý úshin biraz jumys isteýge týra keledi. Eń bas­tysy, budan keıingi jastardyń teris jolǵa túsip ketýinen barynsha abaı bolaıyq. – Qoǵamda sońǵy kezderi Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen beki­tilgen mekteptegi ortaq kıim formasyna qatysty talaptardy jeleý etip, hıdjab máselesin talasty ta­qyryptardyń birine aınaldyrý maqsatyndaǵy pikirler boı kórsete bas­tady. Jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Din isteri komıteti Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń dırektory Aınur Ábdirásilqyzymen jasaǵan suhbatymyzda da osy máselege baılanysty durys pikir bildirildi ǵoı dep oılaımyz. Siz óz tarapyńyzdan ne der edińiz? – Ásili, hıdjab – arab halyqtarynyń geografııalyq ortasyna qaraı kıetin ulttyq, turmystyq kıimi. Arabtar áli kúnge deıin qumdy dalanyń aptap ystyǵy men ańyzaq jelinen, daýylmen birge ushatyn qumnan qorǵaný úshin jeńil ári basy men bet-aýzyn tumshalap turatyn kıim kıip júredi. Al osy kıimdi musylmannyń mindetti kıimi retinde kórsetý qısynsyz. Demokratııalyq elde, zaıyrly qoǵamda ár azamattyń qandaı kıimde júrip-turýy óz erkinde. Baıqap otyrsańyz, hıdjabty áıelder men qyzdarymyzǵa jóndi-jónsiz tyqpalaýdyń esh jóni joq. Degenmen, bul máseleniń túrli kózqarastaǵy adamdardyń taıtalasyna aınalyp ketpeýine basa nazar aýdaryp, barlyǵymyz mektepte oqıtyn oqýshy qyz balalarymyzdyń ortaq kıim formasyn kıip, jaqsy bilim alyp shyǵýyna múddeli bolýymyz kerek dep oılaımyn. Teris aǵymdardyń jeteginde ketken qarakózderimizdiń taǵy bir adasýshylyǵy – adam qaıtqan kezde, dereý aparyp kóme salatyn jaǵdaı paıda boldy. San myń jyldyq tarıhy bar halqymyzǵa ondaı tártip júrmeıdi. Sony nasıhattap, oryndatýǵa tyrysyp júrgenderdiń aıtqany bolmaýy tıis. Eldi qur áýrelemeý kerek. Qanshama ǵasyrdan beri o dúnıelik bolǵan adamyn óz dástúrimen attandyryp júrgen elge bir kúnde bóten bireýdiń oǵash úrdisin ákelip tyqpalaýǵa myń jerden tyıym salynýy tıis! Adam qaıtys bolsa, ony bir-eki kún aıaldatyp, alys-jaqyndaǵy týǵan-týys, et jaqyndaryn kútedi. Qaıǵysyna ortaqtasyp, qabirine bir ýys topyraq salý deıtin baqılyq adamǵa jasalatyn mindet, boryshtaryn atqarýǵa múmkindik beredi. Teris aǵymdy ustanatyndarsha, jantalasa aparyp kóme salýǵa bolmaıdy. Qazaqta ózimiz ustanatyn ıslamı dástúri boıynsha qaıtqan adamnyń janazasyn shyǵaryp, quran oqyp, joqtaýyn aıtyp, jetisin, qyrqyn, jylyn beredi. Adam týǵanda ándetip qýanyp, shýyldap qarsy alsa, ólgende kózine jas alyp, qımaı shyǵaryp salady. Munyń bári – qalypty, adamgershilik pen izgilikke, bıik qundylyqtarǵa, berik dástúrge bekigen ejelgi jolymyz. Odan jańylýǵa bolmaıdy. Onda biz azyp-tozyp, aıdyń, kúnniń amanynda adasatyn bolamyz. – Osy aıtqan jaǵdaıǵa jaqyn máse­le­lerdiń biri teris aǵymda júrgen­derdiń Allaǵa serik qosý degen jeleýmen tarıhı kesene, qorǵandarǵa, mádenı muralarǵa shúıligýi beleń alýda. Buǵan ne aıtasyz? – Sonyń bári aqymaqtyq. Túk bilmeıtin balalardyń bireýden shala, teris oqyp kelgen nársesin tyqpalaýy, bul jaıt olarǵa eldiń aldynda aqymaq bolýdan basqa túk ápermeıdi. Olar ne bolsa sony «shirik» deıdi. Bizdiń halqymyz ejelden «bir Alla» dep sóıleıdi. «Táńir» degen sóz de, Qudaı degen sóz de Alla degenmen birdeı. Qazaq «Táńir jarylqasyn» deıdi. «Islam jarylqasyn» dep aıtty ma? Joq. О́ıtkeni, adamdy din jarylqaı almaıdy, tártipke ǵana shaqyrady. Al Táńir jarylqasyn deıdi. О́ıtkeni, jarylqaıtyn Táńir, bir Alla. Sol ǵana jaqsylyq berýshi dep tileý tileıdi. Adamnyń tamyry «Alla» dep soǵady, al bul – Alla seniń júregińde degen sóz. Sol úshin qasıetti jerge, aǵashtarǵa, taza oryndarǵa tıisýge bolmaıdy. Baqılyqqa attanǵan jannyń basynda adam baryp, kóretin bir belgi bolý kerek. Tompaıyp jer astynda qalyp, keıin orny belgisiz bolǵan jerlerge bilmestikpen jol salyp, sodan talaı aýyr jol apattary bolyp turatyn jaǵdaılar ár qazaqqa belgili ǵoı dep oılaımyn. О́tkende óz aýylyma bardym. Jambyl Jabaevtyń 170 jyldyǵy bolyp jatqan soń, eskertkishine otbasymmen birge izetimizdi bildirip, gúl qoıdyq. Sóıtsem, basynda taqııasy bar jas jigit kelip, «onda gúl qoıýǵa bolmaıdy» deıdi. «О́z jónińmen júr, meni tárbıeleıtin sen emessiń», dep qatqyl sóıledim. Sodan keıin aýylda bolǵan asqa qatysyp, osy jaıly oılarymdy aıttym. «Osyndaılar shyǵypty, kóp emes kórinedi, biraq bar eken. Gúlge qarsy bolǵany ne, ánge, áýenge qarsy bolǵany nesi?! O dúnıede jumaqqa barý týraly aıtamyz ǵoı. Sol jumaqta áýen tógilip, gúlmen qulpyryp, jemiske tolyp turǵan joq pa?! Bizge Alla taǵala «myna jerge sender ıesińder, jaqsylap turyńdar, kórkeıtip gúldendirińder» dedi. Al endi myna bireýler kelip, qara qapas zaman ornatqysy kele me?! Adam jerdi óńdep, gúldendirip, árlep, eńbek etpese, bul dúnıege ne úshin keldi? Jańaǵydaı jastarǵa aıtyńyzdar, kózderin ashsyn. Myna úlkenderge qulaq assyn. Aıdaladaǵy bireýlerdiń sózin tyńdamasyn», dep aıtyp kettim. – Mundaı teris ustanymnyń túpki sebebi nede, qaıda jatyr dep paıymdaısyz? – Ilim-bilimdi teń alyp júrý kerek. Jańaǵy jastar qusap tek dinı ilimdi basshylyqqa alyp, ony negiz etýge bolmaıdy. Bir halyqty synaýǵa bolmas, degenmen, arab halqy osylaı birjaqty baǵytta ketti de, ilim-bilimnen qol úzip, ǵylym damymaı qaldy. Muhammed paıǵambardan keıingi alǵashqy zamandarda arabtan nebir ǵalymdar shyǵyp, ǵylym keremet damyǵanyn bilemiz. Al qazir sonyń bári toqtap qaldy... Kórdińiz be, oılanatyn másele kóp. – Sebebi nede?          – Sebebi, olar dindi tek birjaqty túsindi. Olaı bolmaıdy. Din men bilim qos qanat sııaqty birge júrýi tıis. Oqý kerek, damý kerek. Din kókten túsedi, al bilim – adamnyń ómirden ózi jınaıtyn qazynasy. Osy ekeýi birge qosylmaı naǵyz damý bolmaıdy. Bir jaǵyńa qısaıyp, tepe-teńdigińnen aıyrylasyń. Sondyqtan Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń óz medreselerinde dinı pándermen qatar, jalpy orta bilim berý mekemelerinde oqytylatyn pánderdi engizýin óte durys qadam dep esepteımin. Menińshe, qarapaıym adamdarǵa dinı ilimdi tereń bil dep nasıhattaýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Bes ýaqyt namazyn ótep, Quran oqysa, nıeti túzý, peıili taza bolsa jetedi. Dindar bolyp kóringenimen, tek annan-munnan estigenimen ǵana júretin shala bilimdi jastar búginde qoǵamda talas-tartystardy órshitýde. Seniki durys emes, meniki jón degen daý kóbeıedi. Onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Al oǵan jol bermeý úshin bilimdi, sanasy túzý adamı qasıetke umtylýymyz kerek. – Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady dep oılaısyz? – Árıne, bul memlekettiń, elimizdiń musylmandarynyń basyn biriktirip otyrǵan Dinı basqarmanyń jáne qoǵamymyzdyń búgini men erteńine beıjaı qaramaıtyn árbir azamattyń kúndelikti aınalysatyn isi bolýy tıis. Ásirese, azamattardy ózimizdiń halqymyzdyń dinı túsinigine sáıkes tárbıeleýdegi meshit ımamdarynyń alatyn orny úlken dep esepteımin. Sondyqtan meshit ımamdarynyń dinı bilimimen qatar, zaıyrly bilimi bolýy kerek dep talapty kúsheıtip otyrǵan Dinı basqarmanyń sońǵy bastamasyn der kezinde qolǵa alynǵan óte mańyzdy joba dep sanaımyn. Jalpy, elimizde berik ornyqqan «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» jaıma-shýaq tirshiligimiz – memleket tarapynan júrgizilip otyrǵan durys saıasattyń nátıjesi. Sondyqtan árbir azamat, dindi ustanatyn-ustanbaıtynyna qaramastan, táýelsiz elimizdiń irgesin berik, tuǵyryn myqty etý jolynda aýyzbirshilikte bolýy kerek dep bilemin. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»