Bilim keńistiginiń bıik ólshemi

Búgingi álemdik deńgeıde qalyptasqan ekonomıkalyq daǵdarys pen saıası qıynshylyqtarǵa qaramastan Qazaqstan ekonomıkalyq yntymaqtastyqty uıymdastyrýdyń jáne damytýdyń joldaryn tynymsyz izdestirip keledi. Aýyl sharýashylyǵy, geologııalyq barlaý, munaı óńdeý salasyndaǵy ınnovasııalyq baǵyttarmen qatar, ǵylymdy qarjylandyrýdy ishki jalpy ónim kóleminiń 3 paıyzyna deıin ulǵaıtýdyń belgilenýine qarap-aq, bul salaǵa memlekettik turǵyda zor mán berilip otyrǵanyn ańǵaramyz. Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparynda Elbasy: «Biz bul joldaǵy barlyq qıyndyqty jaqsy bilemiz jáne osy synaqtardan súrinbeı ótip, ekonomıkanyń damý qarqynyn báseńdetpeýge tyrysamyz», – dep atap kórsetken bolatyn. Kez kelgen ozyq memleket óziniń saıası jáne ekonomıkalyq táýelsizdigin, damýynyń órkenıettilik deńgeıin bilim júıesin jetildirý jáne ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý arqyly júzege asyratyny sózsiz. О́ıtkeni, osy salalar arqyly zııatkerlik áleýet qalyptasady. Al ǵylymı qamtymdy eko­nomıka qurý, eń aldymen, Qazaqstan ǵylymynyń ále­ýetin arttyrý degen sóz. Bul baǵyt boıynsha alda venchýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik menshikti qorǵaý, zert­teýler men jańashyldyqty qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı ázir­le­melerdi kommersııalandyrý jónindegi zańnamalyq qujattar ázirlenip, ony aına­lymǵa engizý sekildi min­det­ter tur. 63-qadamda atap kórsetilgendeı, ǵylymdy qajet etetin ekonomıkanyń ne­­gizi retinde ınnovasııalyq klasterler birlesken ǵylymı-zertteý jobalaryn jáne táji­rıbelik-konstrýktorlyq ju­mys­tardy júrgizýge, olardy kommersııalandyrýǵa qyz­met etedi. Ǵylymı granttar men baǵdarlamalar qury­lym­da­ry ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý memlekettik baǵ­dar­lamasynyń qajettiligine oraı qaıta baǵyttalady (64-qadam). M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan memlekettik ýnı­versıteti óńirdegi irgeli bilim oshaǵy retinde qoǵam­nyń qajetti salalaryn álemdik stan­­­­darttarǵa sáıkes keletin ınnovasııalyq tehnologııalarmen, bilikti mamandarmen jan-jaqty qamtyp keledi. Ǵylymı-zertteý jumystarynyń zamanaýı nátıjeleri ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy sala­larynyń qajettilikterine en­gizilýde. Elbasy tapsyrmalaryn jáne memlekettik deńgeıdegi mańyzdy máselelerdi oryndaýdy uıymdastyrý baǵytyndaǵy izdenister de qyrýar. Máselen, ýnıversıtettiń ǵy­­lymı jáne ǵylymı-zert­­teý ortalyqtary men zert­ha­na­­­­­laryn óńirlik túrli qury­lymdarmen baılanystyrý úshin ǵylymı-tehnologııalyq park quryldy. Onyń qyzmetiniń ne­gizgi ustanymynda zertteý jumystaryn keshendi júrgizý, teorııalyq bilimdi óndirispen baılanystyrý máseleleri birinshi kezekte eskeriledi. Bizdiń óńir tabıǵı-geografııalyq jaǵynan alǵanda ekologııalyq taza ónim­derge baı jáne olardy óndiristik qajettilikter men adamzat tir­shiligine paıdalanýdyń múm­kindikteri mol. Ǵylymı-ınno­vasııalyq úderistiń mańyzdy kórsetkishi ǵylymı-zertteý jumystarynyń tájirıbelik qol­danbalylyǵy, qazirgi tilmen aıt­qanda, kommersııalandyrý ekeni belgili. Osyǵan oraı, ǵalymdardyń ǵylymı jumystarynyń nátı­jelerin óndiriste qoldaný jáne paıdalaný maqsatynda ýnıversıtet tarapynan arnaıy sharalar jasalyp, kommersııa­landyrý ortalyǵy uıym­das­tyrylǵanyn aıta ketken jón. Mysaldy alys­­­tan izdemeı-aq, aınalamyzdy qorshaǵan aq qaıyńdy ormandardyń zor paıdalylyǵyna toqtala­ıyq. Ýnıversıtet ǵalym­dary M.Lej­­­­neva men A.Dıýrıagına tabıǵattyń daıyn kúıindegi ónimin jan-jaqty zertteý arqyly adam ómirine qajet­ti kosmetologııalyq zattar men qaterli onkologııalyq aýrý­larǵa qarsy dári-dár­mek shyǵarý isin óndiriske engizdi. Aq qaıyń qabyqtary qaldyqtaryna bıologııalyq belsendi qospalardy qoldaný jáne paıdalaný arqyly be­týlınniń jańadan alynǵan ónimderi otandyq medısına salasyndaǵy jańalyqtar­dyń biri bolyp esepteledi. Ǵy­lymı-zertteý nátıjeleri jo­­ǵary dárejede baǵalanyp, Reseı tarapynan da úlken qy­zy­ǵýshylyq tanytylyp otyr. Soltústik Qazaqstan óńi­ri­niń ekonomıkasy aýyl shar­ý­a­­shylyǵyna negiz­delgendikten, bul baǵytta da ǵylymı-zertteý jumystary tıimdi júrgizilip keledi. Atap aıtsaq, «Tuqymdy egilýge deıin belsendi sýmen óń­deý» ǵylymı jobasy boıynsha Aqqaıyń aýdanyna qarasty «Astrahanskoe», Qyzyljar aýdanynyń «Berezka-Agro» seriktestikterinde bıdaı tuqy­myn belsendi sýmen óńdeý ar­­qyly arnaıy tájirıbe jasa­­lyp, egilýge deıingi óń­delgen tuqym óniminiń shy­ǵýyna aıtarlyqtaı áser ete­tini dáleldendi. «5 myń tonna syıymdylyǵy bar avtonomdy energııa kózin jáne súrlemge arnalǵan tájirıbeli nusqadaǵy dánsaqtaǵyshtaǵy dándi daqyldardy saqtaý jáne suryptaý tehnologııalaryn qurastyrý» ǵylymı jobasy «Dıqanshy» JShS-inde tájirıbeden ótýde. Ǵalamdyq máni zor máse­leniń biri – energetıkanyń qar­qyndy damýy. Bul– Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń ta­qyryby. Basty maqsat – energııamen qamtamasyz etýdiń senimdiligin arttyrý, óńir­lerge elektr energııa­syn taratýdyń shyǵynyn tómendetý, tu­ty­nýshylar úshin elektr energııasynyń aqysyn azaıtý (51-qadam). «Jasyl eko­no­mıkanyń» tıimdi joldaryn izdestirýdi maqsat tutqan ǵalymdarymyz «Energııany únem­deýshi qatty janar-jaǵar­maılyq qazan jáne qazandyq» ǵylymı jobasyn «Bolashaq energııasy» kórmesine usy­nyp, respýblıkalyq onlaın «EKSPO-2017» konkýrsynyń qory­­­tyndysy sheńberinde «TOP-50» jobalarynyń qata­ryna endi. Aımaqtaný máselesin de nazar­dan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Qyzyljar jeri ózindik erekshelikterge toly, tarıhy men mádenı qundylyqtary baı. Bul saladaǵy «Qazaqstan tarıhyn zertteý», «Etnomádenı zertteýler», «Arheologııa» ǵylymı ortalyqtarynyń izdenisteri atap ótýge turarlyq. Otan tarıhynyń ózekti másele­leri men aımaqtyń kóne murasyn jurtshylyqqa tanymal etý maqsatynda belgili ǵalym Z.Taıshybaıdyń uzaq jylǵy tynymsyz eńbeginiń biri «Soltústik Qazaqstan obly­synyń toponımderi» atty mo­nografııa­sy jaryq kórdi. О́mi­riniń negizgi bóligin ólkeniń kóne qundylyqtaryn zertteýge arnaǵan arheolog A.Pleshakovtyń jetek­shiligimen «Zaman tas­pasy» jobasy aınalymǵa endi. Oblystyń qurylýynyń 80 jyldyǵy qarsańynda ólkeniń tarıhyn tereń zerdeleý úshin Qazaqstan tarıhyn zertteý ǵy­lymı ortalyǵy tyń ta­qy­­­ryptarǵa qalam tartyp, «Soltústik Qazaqstan obly­synyń qalyp­tasý jáne damý tarıhy», «Pet­ro­pavl qalasynyń tarıhy» atty magıstrlik dıssertasııalar daıyndaldy. Bul eńbekter hro­nologııalyq jaǵynan odan ári jalǵastyrylyp, saıası, áleý­­mettik-ekonomıkalyq, de­mo­grafııalyq, karto­gra­fııalyq salalar aıasynda ǵylymı-zert­teý ınstıtýtyn qurý kóz­delip otyr. Ýnıversıtet ǵalym­dary­nyń ǵylymı eńbekteri ISI Web of Knowledge (kompanııa Thomson Reuters), Science Direct, SCOPUS jáne taǵy basqa sheteldik basylymdarda jarııalanyp júr. Joǵary oqý ornyndaǵy jańa­lyqtardyń biri – jekelegen ǵa­lymdardy jáne shaǵyn ujymdyq toptardy granttyq qarjylandyrý júıesine be­ıimdeý, umtyldyrý. Búgingi tańda ǵylym jáne bilim salasynda kirigýdiń ınnovasııalyq túrlerin engizý ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeli bolýyna yqpal etetinin eskersek, bilikti de bilimdi, kásibı sheberligi joǵary mamandar ázirleý al­dyńǵy orynǵa shyǵary anyq. Ol úshin, birin­shiden, qazirgi bilim jáne tehnologııa jetistikterin jete meńgergen oqý úderisinde ǵylymı-zertteýlerge tikeleı qatysty tájirıbeli jáne ǵylymı-tehnıkalyq kadrlar daıarlaý jáne bilim sapasyn jetildirý qajet. Ekinshiden, bıýdjettik qar­jyny joǵary oqý oryndary men ǵylymı mekemelerdiń kadr áleýetin, aqparattyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq resýrs­taryn irgeli jáne qol­dan­baly zertteýlerge ju­myl­­dyrý kerek. Úshinshiden, eko­­­nomıkanyń ká­sipkerlik salasymen belsendi baılanys ornatý arqyly ǵylymı-zert­teý­lerdiń nátıjelerin ko­m­­­­­me­r­­­­­sııa­landyrý jáne ekono­mıkaǵa endirý de – ýaqyt talaby. Ǵylymnyń damýy mem­lekettiń ósip-órkendeýi degen ulaǵatty qaǵıdany jadymyzǵa toqysaq, ozyq 30 memlekettiń qataryna ený jónindegi maq­saty­myzdyń oryndalýyna esh kúmán bolmaıdy. Aqmaral IBRAEVA, tarıh ǵylymdarynyń doktory Soltústik Qazaqstan oblysy