Aǵymdaǵy 2016 jyldy Elbasy Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynyń jyly dep jarııalady. Bul – bizdiń memleketimiz úshin erekshe ataýly mereke. Ol qazaq halqynyń júrip ótken shırek ǵasyrdaǵy barlyq jetistikteriniń bastaý kózin bildiredi. Kelesi jyly da mereıtoılar bolady. Solardyń biri – táýelsiz Qazaqstannyń Qarýly Kúshteriniń qurylýynyń 25 jyldyǵy.
Byltyr Qazaqstan mańyzdy tarıhı mereke – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótti. Kez kelgen memleket sekildi Qazaq handyǵy turaqty negizde bolmasa da, jasaqtaý qaǵıdattaryna sáıkes óziniń áskerin ustady. Ásker dushpandardyń shapqynshylyǵy kezeńinde qurylyp, halyq batyrlary – Qabanbaı batyr, Naýryzbaı batyr, Bógenbaı batyr, t.b. basqardy. Olardyń eshqandaı áskerı ataqtary men shenderi bolǵan joq, tek sany keıde 30-40 myń adamǵa deıin jetetin áskerge basshylyq jasaýshy, basshy «qolbasshy» anyqtamasy boldy. Bul zamanaýı dıvızııadan da áldeqaıda úlken edi.
Soǵys tarıhynda qazaq áskerı qurylymdarynyń 1804-1812 jyldardaǵy orys-ıran soǵysyna qatysqany jóninde derekter bar. Napoleon joryǵyna qarsy 1812-1813 jyldary orys armııasynyń quramynda 4 kavalerııa polki soǵysty. Olarǵa kim basshylyq jasady, qandaı áskerbasy basqardy?
Árıne, alǵashqy qazaq generaldar týraly málimetter HIH ǵasyrǵa jatady. Qazaq arasynan shyqqan alǵashqy general Bókeı ordasynyń hany – Jáńgir Bókeev boldy. Oǵan osyndaı áskerı ataqty 1840 jylǵy 1 jeltoqsanda ımperator I Nıkolaı berdi. Ol erekshe qabiletti jan bolatyn, áskerı qyzmetten basqa ol aǵartýshylyqpen aınalysty, mektepter men medreseler saldy, qaıyrymdylyqpen, ǵylymmen aınalysty. Onyń ǵylymǵa qosqan jeke úlesi úshin 1844 jyly Qazan ýnıversıtetiniń ǵylymı keńesi J.Bókeevke professor ataǵyn berdi.
HIH ǵasyrdyń 50-60-jyldary orys armııasynda qyzmet etetin taǵy eki qazaq ofıserge general-maıor ataǵy berildi. Olar – Baımuhamed Aıshýaqov jáne Muhamedjan Baımuhamedov. Biraq orys armııasyndaǵy eń ataqty general qazaq, tipti, zamanaýı shama boıynsha da, ınfanterııa generalyna deıin jetken nemese sol kezde atalǵandaı «tolyq general» bolǵan Ǵubaıdolla Jáńgirov edi, bul ataq zamanaýı jiktemede armııa generalyna teńestiriledi. Ol Sankt-Peterbýrgtegi Paj korpýsyn altyn medalmen bitirdi, onyń esimi Máskeý Kremliniń Georgıev zalyndaǵy Qurmet taqtasynda altyn árippen qashalǵan. Ol qyzmetin tabysty ótedi jáne 28 jasynda polkovnık ataǵyn alady. 1874 jyly Sankt-Peterbýrg telegrafynyń departament bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Jáńgirov, ásirese, 1877-1878-jyldardaǵy Balqan soǵysy kezinde erekshe kózge tústi. Oǵan erekshe erligi úshin 1878 jyly general-maıor ataǵy beriledi, 1888 jyly general-leıtenant ataǵyn alady, al 1894 jyly ınfanterııa generaly ataǵy berildi. Ol 1905 jyly ımperator II Nıkolaıdyń qabyldaýy kezinde qazaq depýtasııasyn basqaryp bardy jáne kóptegen ómirlik mańyzy bar máselelerdi sheshýge yqpal etti.
Keńes tarıhyndaǵy eń alǵashqy qazaq general Shákir Jeksenbaev boldy. Ol qyzmetin Ordadaǵy qazaq atty ásker polkinde kýrsant bolyp bastap, keıin RKKA-nyń kavalerııa kýrsyn bitirdi, qyzyl komandır ataǵyn alyp, vzvod basqardy, eskadron komandıriniń kómekshisi boldy. Jas komandırdiń qabiletteri baǵalanyp, oǵan Máskeý qalasyndaǵy RKKA akademııasyna oqýǵa joldama berildi. 1925 jyly Sh.Jeksenbaev akademııany úzdik aıaqtap, M.V.Frýnzeniń óziniń qolynan dıplom alady. 1930 jyly oǵan áskerı-hımııalyq ásker qyzmetine aýysýdy usynady, sóıtip, ol 1931 jyly RKKA Joǵarǵy hımııalyq kýrsty aıaqtaıdy jáne soǵysqa deıin hımııalyq qyzmet boıynsha túrli laýazymdarda qyzmet atqarady. Soǵysty ol Lenıngrad áskerı okrýginiń hımııalyq qyzmetiniń bastyǵy bolyp qarsy aldy. Lenıngrad shebiniń quramyndaǵy alasapyran soǵystan keıingi eki jyldan soń Sh.Jeksenbaevqa 1943 jylǵy qazanda general-maıor áskerı ataǵy berildi.
Soǵys jyldaryndaǵy ekinshi general atqyshtar dıvızııasynyń komandıri Sabyr Rahımov boldy. Ol bul ataqty 1943 jyldyń sońynda alady. Uzaq ýaqyt boıy general S.Rahımovty О́zbekstannyń ókili dep eseptep keldi. Keıin onyń ultynyń qazaq ekeni anyqtaldy.
Soǵystan keıingi jyldary taǵy 9 qazaq general ataǵyn aldy. Bul jerde tek áskerı general ataǵy ǵana eseptelip otyrǵanyn atap ótý qajet. Úshinshi general 1960-1980-jyldary Qazaq KSR-iniń áskerı komıssary bolyp qyzmet etken Nurly Baıkenov boldy. Oǵan general-maıor ataǵy 1962 jyly berildi.
Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Qorǵanys mınıstri bolǵan S.Nurmaǵanbetovtiń rólin erekshe atap ótý qajet. Ol keńes tarıhyndaǵy tórtinshi general qazaq boldy. S.Nurmaǵanbetov general-maıor ataǵyn 1964 jyly respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys shtabynyń bastyǵy kezinde, general-leıtenant ataǵyn 1969-1989 jyldar aralyǵynda atqarǵan SAVO áskerleri basshylyǵynyń orynbasary laýazymynda 1972 jyly aldy.
General ataǵyn alǵan besinshi qazaq K.Botaev boldy. Ol respýblıkanyń DOSAAF OK-niń tóraǵasy boldy. Oǵan general-maıor ataǵy 1965 jyly Uly Otan soǵysyndaǵy jeńistiń 20 jyldyǵy qarsańynda berildi.
Altynshy general SAVO avtobasqarmasy bastyǵynyń orynbasary S.D.Syrtanov boldy. Oǵan general-maıor áskerı ataǵy 1968 jyly berildi.
Jetinshi general 1948 jyly Lenıngrad shekaralyq áskerı ýchılıshesin bitirgen Bahadúrbek Baıtasov boldy. Keıin ol shekara áskerlerinde shekara otrıady bastyǵynyń orynbasary, Zaısan shekara otrıadynyń bastyǵy qyzmetterin atqardy. 1968-1971 jyldary Shyǵys shekara okrýginiń shtaby bastyǵynyń orynbasary, 1971-1987 jyldar aralyǵynda respýblıkanyń DOSAAF OK tóraǵasy boldy. General-maıor áskerı ataǵy B.Baıtasovqa 1972 jyly berildi.
Áskerı ıerarhııada joǵary bıikterge jetken generaldardyń biri – general-leıtenant Jansen Kereev. Ol 1930 jyly dúnıege keldi. Sol ýaqyttaǵy esep boıynsha birshama kesh, ıaǵnı áskerge 20 jasynda shaqyryldy jáne Kýrıl araldaryna qyzmetke tústi. Jaqsy jady men kallıgrafııalyq jazýǵa ıe ol komandırler arasynda bedelge ıe boldy. Jedel qyzmetti aıaqtamastan Blagoveshensk áskerı ýchılıshesine túsip, ony 1955 jyly úzdik bitirip shyqty. Ýchılısheni bitirgennen keıin Mońǵolııa men Qytaı shekarasynda 7 jyl boıy vzvod komandıri bolyp qyzmet etti. Keıin Germanııaǵa aýysý boıynsha tank dıvızııasynyń rota komandıri laýazymyna aýystyryldy. 1962 jyly ol M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııaǵa oqýǵa túsip, ony 1965 jyly altyn medalmen bitirip shyǵady. Odan ári ol Lenıngrad áskerı okrýginde batalon komandıri, polk komandıri jáne dıvızııa komandıriniń orynbasary bolyp qyzmet atqarady. 1973 jyly KSRO Qarýly Kúshteri Bas shtabynyń akademııasyn bitirip, osy oqý ornyn bitirgen alǵashqy qazaq boldy. 1974 jyly J.Kereevke general-maıor áskerı ataǵy berildi. Odan ári ol motoatqyshtar dıvızııasyn basqaryp, ásker basshylyǵynyń orynbasary boldy. 1979 jyly Kereevti Prıvolje áskerı okrýgi basshylyǵynyń birinshi orynbasary – shtab bastyǵy etip taǵaıyndaıdy. Sol jyly oǵan general-leıtenant ataǵy beriledi. 1982 jyly ony Vetnamǵa áskerı keńesshi etip taǵaıyndaıdy. General J. Kereev úlken úmit kúttirgen edi, biraq oǵan taǵdyr jazbady. Ol 1983 jylǵy sáýirde 53-ke qaraǵan jasynda Máskeý qalasyndaǵy gospıtalde qaıtys boldy. Onyń kenetten aýyrýy men tez qaıtys bolýy jumbaq kúıinde qaldy jáne osy kúnge deıin túsiniksiz.
Osy joǵarǵy áskerı ataqty alǵan toǵyzynshy qazaq Eset Qalıuly Álibekov boldy. Ol 1925 jyly týǵan. 1944 jyly Frýnze qalasyndaǵy jaıaý ásker ýchılıshesin bitirdi. Uly Otan soǵysyna qatysýshy. 1954 jyly KSRO IIM Áskerı ınstıtýtyn bitirdi. 1956 jyldan bastap respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys salasynda jumys istedi, Azamattyq qorǵanys shtabynyń bastyǵy boldy, 1978 jyly general-leıtenant ataǵyn aldy.
General ataǵyn alǵan onynshy qazaq ta jarqyn tulǵa – B.Esmambetov boldy. Ol áskerı ýchılısheni, M.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııany bitirgen kásibı áskerı qyzmetker edi. Vzvod komandırinen dıvızııa komandırine deıingi barlyq ofıserlik laýazymdarda qyzmet etken. Dıvızııa komandıri laýazymynan B.Esmambetov Bas shtab akademııasyna túsip, osy áıgili oqý ornyn aıaqtaǵan ekinshi qazaq boldy. Bas shtab akademııasyn bitirgen soń ony Qazaq KSR Áskerı komıssary laýazymyna jiberedi. 1980 jyly oǵan general-maıor áskerı ataǵy beriledi.
Keńes kezeńinde osy joǵarǵy ataqqa ıe bolǵan on birinshi qazaq respýblıkanyń Áskerı komıssary A.Jarmuhamedov boldy. Oǵan general ataǵy 1984 jyly berildi. Osylaısha, 1917-1992 jyldar aralyǵyndaǵy 75 jylda joǵary áskerı ataqqa tek 11 adam ıe bolǵan. S. Rahımov ol kezde О́zbekstan ókili bolyp sanalatyn, sonda 10 adam qalady. Árıne, kóp emes. Qazaqstan táýelsizdik alyp, 1992 jylǵy mamyrda óziniń Qarýly Kúshterin qurǵannan bastap 2000 jylǵa deıingi 7,5 jyl ishinde áskerı generaldardyń sany 90 adamnan asty.
Manas MAǴULOV,
zapastaǵy polkovnık
ASTANA
Sýrette: general-maıor Sh.Jeksenbaev (oń jaqtan ekinshi)