Ekonomıkasy ozyq qoǵamnyń ózegi – kásipkerlik. Ol damysa memlekettiń qýaty artyp, halyqtyń turmysy jaqsarady. Al ár memlekettiń qýatyn naryq talaby bılep turǵan shaqta bar álem shaǵyn jáne orta kásipkerlikke ábden den qoıǵaly qashan. Soǵan oraı bizde de eldegi kásipkerlikti damytý qajet dep aıtylǵaly kóp boldy. О́ıtkeni, kásipkerler men kásiporyndar bizde barshylyq, tipti sanynan shatysýǵa bolatyndaı eken. Biraq sol kásipkerliktiń damymaýynda ne syr jatqanyn eshkim jarytyp aıta almaıdy. Myqty bolamyn degen árbir memleket, eń aldymen, kásipkerlikti damytýy tıis dep Elbasymyz da qaıta-qaıta aıtyp keledi. Kásipkerlik kúshti bolsa, táýelsizdigimiz tuǵyrly, egemendigimiz ǵumyrly bolatyny sózsiz. Alaıda, memleketimizdiń myqty bolýyna, halqymyzdyń kórinbes arman qanatynda emes, naqty molshylyq pen toqshylyqtyń qushaǵynda qanat jaıýyna jol qashan ashylatyny belgisiz. Nelikten? Ne kedergi?
Olaı isteý kerek, bylaı etý kerek dep kásipkerliktiń adymyn arttyrý baǵytynda nebir ekonomıka mamandary da aıtyp keledi. Biraq arman – arman ǵana bolyp qalatyn túri bar. Sonda ne istegen jón? Mine, biz de osy baǵytta ne isteý kerektigin eske salǵandy durys dep taptyq. Árıne, bıznesti qoldaý tek ekonomıkalyq bloktaǵy qurylymdardyń júgi emes. Ol búkil memlekettik apparattyń, sonyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń da mindeti. Mine, osydan baryp jarytyp aıtylmaı kele jatqan máseleniń tóbesi kórinedi. Ol – qylmys.
Osy arada ótkende ǵana «Kásipkerlik salasyndaǵy prokýratýra qadaǵalaýy» taqyrybyndaǵy forýmda sóılegen sózinde Bas Prokýror Jaqyp Asanov: «Nege deseńizder, qylmys jasaǵandardyń 84 paıyzy – jumysy joq azamattar. Sondyqtan qylmystyń aldyn alýdyń tıimdi joly – halyqty jumyspen qamtý, ásirese bızneske tartý», dep máseleni tótesinen qoıdy. Al biraq birqatar jandar kásipkerliktiń damýyna prokýratýra qandaı úles qosady dep kúmiljıtini taǵy ras. Osy bir qatqan kúdikti seıiltý úshin Bas Prokýror bárimiz úshin mańyzdy úsh suraq boıynsha ózderiniń jaýabyn jarııa etti. Ol sonshalyqty mańyzdy bola qoıatyndaı qandaı ózekti másele deısiz ǵoı. Ony da jasyrmaıyq. Jaqyp Asanovtyń aıtýy boıynsha, onyń birinshisi – tekserýlerdi tirkeý ınstıtýty kanshalyqty tıimdi jumys jasap jatyr degen suraqqa jaýap izdeý. Ekinshisi – bıznesti prokýrorlyq qorǵaýdyń máni nede jáne keıde prokýrorlardyń ózderi kásipkerlerdi nege tekseredi? Úshinshi suraq – qadaǵalaý sharalary arqyly qalyń kópshiliktiń jeke bıznespen aınalysýyna yqpal etýge bola ma? Kórdińiz be, úsh másele de óte mańyzdy.
Sondyqtan Bas Prokýror osylardyń árqaısysyna jeke toqtaldy. Iá, sonymen, tekserýlerdi tirkeý ınstıtýty ne tyndyrdy? Muny tarqatyp shyǵý úshin, aldymen, 90-shy jyldardy eske alaıyq. Odaqtyń kúıreýi. Qurdymǵa ketken ekonomıka. Jumyssyzdyq pen ınflıasııa. Desek te, onyń artyqshylyqtary da boldy – tabys tabý maqsaty alǵa qoıyldy. Kóbi tómennen bastady. Biraq, olardyń bastamalary tekseristerden bas kótermedi. Kez kelgeni qalaǵan ýaqytynda kimdi bolsa da tekseretin. Osylaısha kásipkerler eki jaqtan qysymǵa tústi: bir jaǵynan – memlekettik organdar, al ekinshi jaǵynan – reket. Mundaı jaǵdaıda halyqtyń narazylyǵy týyndamaıdy deısiz be? Bılik qaıda qarap otyr deıdi ǵoı.
Osynyń tamyryna balta shabý kerek boldy. Memleket basshysynyń jeke qadaǵalaýymen qylmysty aýyzdyqtap, naryq zańdaryn qabyldaýǵa múmkindik týdy. Bıznes nyǵaıa bastady. Alaıda, jappaı tekserister áli de jalǵasyp jatty. Naqty júıe bolmady. Munyń bári bıznestiń damýyn tejep otyrdy. 1999-shy jyly tekseristerdi mindetti tirkeýdi engizgen soń jaǵdaı ózgere bastady. Sońǵy 5 jyl ishinde ǵana olardyń sany 4 esege azaıyp, aıyna 30 myńnan 7 myńǵa deıin tústi. Eger de buryn árbir ekinshi adamǵa tekserý júrgizgen bolsa, endi júzden úsheýi ǵana tekseriletin boldy.
Biraq bızneske jasalatyn qysym áli de basylar emes. Nege? Máselen, Lıhacheva degen azamatsha Shyǵys Qazaqstan oblysynda dári-dármek óndiretin mekeme ashady. Sol-aq eken farmasevtıkalyq tekseris dırektory oǵan bóget jasaýdy kózdeıdi. Sebebi – sheneýnikte de dál osyndaı bıznes bolǵan, sosyn qarsylasyn joldan taıdyrý kerek. Ol shaǵymdardy qoldan jasap, ózi tekserip, jarty mıllıon kóleminde aıyppul salady. Prokýrorlar onyń áreketin toqtatyp, sottalýyna qol jetkizgen. Mine, kórdińiz be, narazylyqty bıliktiń saıasaty emes, jergilikti jerdegi naq osyndaı áreketter týdyrady! Sondyqtan da tekseristerge qatysty tártipti retke keltirgen asa mańyzdy ekendigin Bas prokýror bilip aıtady.
«Biz 2015-shi jyly qaýip-qaterdi baǵalaý júıesin engizdik. Onyń máni – jappaı bárin emes, tek joǵary qaýip-qater tobyna jatatyndardy tekserýinde. Jyldyń sońyna deıin bul júıeni «Tekserýlerdiń biryńǵaı tizilimi» dep atalatyn bizdiń jańa servıspen biriktiretin bolamyz. Endi kimniń qaıda tártip buzǵany týraly bir-aq sátte bilýge bolady. Tekseris jasaıtyn qyzmetker sol jaqqa barady. Tártip buzýshylyq týraly barlyq aqparat tekseris kartasynda jarııalanady. Kez kelgen adam saıtqa kirip, ózine qajetti málimetterdi alatyn bolady. Jıi tártip buzatyndar túbinde óz klıentterinen aıyrylady», deıdi J.Asanov.
Odan ári ol ekinshi qadamǵa toqtaldy. Ol – elektrondy tirkeý. Bul tekserýshige de, jemqorlyqqa qarsy qyzmetterge de tekserýlerdiń satysyn onlaın baqylaý múmkindigin beredi. Úshinshi qadam boıynsha, kásipker service.pravstat.kz saıty arqyly, 115 Call-ortalyǵy nemese telefon arqyly ózine júrgizilip jatqan tekseristiń qanshalyqty zańdy ekenin kóre alady. Oǵan 3 jyl ishinde myńnan astam bıznes sýbektileri habarlasqan. Osylaısha árbir úshinshi adamǵa kómek berilip, 400-ge jýyq laýazymdy tulǵa jazalandy. Máselen, Taraz qalasynda «Azımýt» JShS-niń jalǵyz tabys kózine qamaq salyndy. Bıznes turyp qaldy. 15 jumysker qysqartyldy. Biraq prokýratýra kelip ekonomıkalyq tergeý qyzmetkerleriniń zańsyz áreketterine toqtaý saldy.
Bile bilsek, bıznestiń memlekettik aıla-amalmen jıi ushyrasatyn salasy – qylmystyq prosess. Dál osynda kúsh-qurylymdary tarapynan qysym kórsetý faktileri jıi kezdesedi. Máselen, OQO-da bir jarym jyl boıy «Iаssy» maqta kompanııasyna qarsy qylmystyq is júrgizilgen bolatyn. Osy ýaqyt ishinde shıkizatty daıyndaý 6 esege, al aınalym 4 esege tústi. 104 adam jumyssyz qaldy. Qylmys quramy bolmaǵandyqtan, eń sońynda is toqtatyldy. Tek iriktep tekserý kezinde qylmystyń sheńberine túsken 80 kásiporynnyń 33-i jabylyp qalǵany belgili boldy. 800 jumys orny qysqartylǵan.
Sondyqtan osyndaı jaǵdaıda úsh máseleniń sheshimi tabylýy qajet eken. «Birinshisi – bul habarlamalardy sotqa deıingi tergep-tekserýlerdiń biryńǵaı tiziliminde (SDTBT) tirkegen ýaqytta birden tergeýge alýdy bastaý, shottarǵa tyıym salý, tintý jáne alý. Bul jaǵdaı kezinde kásipkerdiń kináli álde kinásiz ekendigi áli belgisiz. Sondyqtan da bıznesti syrtqy qysymnan qutqarady degen maqsatpen tergeýge deıingi tekseristi qaıtarýdy suraıdy. Biraq bul jerde mynany túsinip alǵan abzal: SDTBT aıqyn qylmystardy áýre-sarsańǵa salmaı, der kezinde tergep-tekserý úshin arnaıy engizildi. Mysaly, adam óltirý, urlyq, qaraqshylyq. Bul tergeý qarqyny báseńdep júrgizilý sebebinen dálelderdiń, múliktiń joǵalýynyń jáne qylmyskerdiń qashyp ketýiniń aldyn alý úshin qajet. Osyndaı jaǵdaı «Azbýka jılıamen» bolǵan edi. Taıjanov 3 myń salymshyny aldap, qashyp ketken bolatyn.
Sonymen qatar, keı jaǵdaılarda tergeý amaldaryn bastaý úshin bir ǵana habarlama jetkiliksiz bolyp, naqty negizdemelerdiń qajettigi baıqalady. Aýdıt, tekseris, esep bolmaǵan jaǵdaıda baǵa berý qıyndyǵy týyndaıdy. Mundaı jaǵdaılarda QPK SDTBT-de habarlamalardy tirkemeı, olardy ýákiletti memlekettik organǵa jiberýge múmkindik beredi. Biraq, bul tártip jappaı buzylýda. 2015 jyly ekonomıka salasyndaǵy ár tórtinshi is quramynyń bolmaýyna baılanysty toqtatyldy. Bul sandardy qaıta tekseristen ótkizgen durys. Ortasha alǵanda árqaısysy 3 aıǵa jýyq tergelse de, olarda kóptegen buzýshylyqtar oryn alǵan. Qanshamasy toqtatylǵan, al negizinde qansha kásipker «qarmaqqa ilinip tur»? Bıyl 6 myńǵa jýyq habarlama SDTBT-ge jiberilgen, olar boıynsha tergeý men jedel izdestirý sharalary uıymdastyrylǵan», deıdi Bas Prokýror.
Mundaı jaǵdaı qalyptasqan kezde ne isteý qajet? Kásipkerler biletindeı, aqparattardy tirkeý kitaby degen bar. Barlyq habarlamalar soǵan engiziledi. Habarlama túsken kezde jedel qyzmetkerge 3 táýlik beriledi. Osy ýaqyt ishinde ol kelgen habarlamaǵa qatysty qandaı áreket qabyldaıtynyn sheshýi qajet. Oǵan 3 túrli áreket jasaýǵa tańdaý berilgen. Eger qylmys belgileri bolmasa jáne qosymsha tekserý qajet bolmaǵan jaǵdaıda, habarlama tizimnen shyǵarylady jáne eshqandaı áreket qajet etilmeıdi. Eger de qylmys aıqyn bolyp tursa, mysaly salyq aktisi bolsa, onda SDTBT-ge mindetti túrde engizý qajet eken.
Al eger kúmán paıda bolyp, tekserý qajettiligi týyndasa, habarlama SDTBT-de tirkelmeı, ýákiletti organǵa qylmystyń bar-joǵyn anyqtaý úshin jiberiledi. Biraq bul jaǵdaıda bir suraq týyndaıdy: ýákiletti organ ári qaraı qandaı sharalar qabyldaıdy? Ol tekserý júrgizý qajettigi bar-joǵy týraly sheshimdi ózi qabyldaıdy. Bul esh jerde rettelmegen. Qylmys belgilerin anyqtaǵan jaǵdaıda tergeýge jiberedi. Alaıda, ol tekseris júrgizbeýi de múmkin. Bul jaǵdaıda qylmysty jasyrý qaýpi bar degen sóz. Keı jaǵdaıda SDTBT-ni jospardan tys tekserý júrgizý úshin paıdalanady eken. Demek tergeý organdary eger onda qylmystyq áreketter oryn alǵanyn negizdeıtin salyq aktisi bolmasa, bıznesti qazbalaýdan aýlaq bolýy qajet.
Jalpy qalyptasqan jaǵdaıdyń kórinisi mynadaı deıdi odan ári J.Asanov: «Qatardaǵy tekseris júrgizý úshin memlekettik organǵa negizderdi dáleldeý qajet. Bir olqylyq bolǵan jaǵdaıda prokýratýra qabyldamaı tastaıdy. Al qylmystyq qýdalaý áreketterin bastaý úshin eshqandaı bóget joq. Kez kelgen jedel qyzmetker baıanat jazyp, ony SDTBT-ge tirkeıdi. Eshqandaı sanksııa, eshqandaı kelisim joq. Esesine bıznes qol astynda bolady... Bul fıksaldarǵa da tıimdi. Tekserýlerdi belgileý rásimin saqtaýdyń ornyna olar is sheńberinde tapsyrma alady. Bul jaǵdaı olardyń qyzmetin jeńildetedi. Tekserý júrgizý úshin negizderdi izdep áýrege túsýdiń qajeti joq. О́ıtkeni, qaýipterdi saralaý jáne t.b. is-sharalar biraz eńbekti talap etedi. Múmkin osynyń barlyǵy SDTBT-de jappaı tirkeýge ıtermeleıtin shyǵar? Sonymen qatar, jeke bıznesti qorǵaý úshin osyndaı ister boıynsha prokýrordyń ruqsatyn alý kerek degen pikir qalyptasqan.
Buǵan qosa alaıaqtyqtyq ta jeńil tirkeledi eken. Básekelestiń ústinen shaǵym jazsańyz – bul taza azamattyq daý bolǵanyna qaramastan, ol birden qyspaqqa alynady. Árıne, qylmystyq shoqpardy paıdalana otyryp qarsylasty «jeńý» ońaı. Al ózińniń aqtyǵyńdy dáleldep shyǵýdy qajet etetin azamattyq sot – bul basqa másele. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda Bas Prokýror eger de jazbasha kelisimshartyń bar bolsa – sotqa bar. Eger ol jerde krımınal oryn alǵan dep tapsa, sot ózi jeke qaýly shyǵaryp, sonda ǵana tergeý bastalady deıdi. «2011 jyldan beri biz qylmystardy tirkeýge qatań qaraıtyn boldyq. Sol ýaqyttan beri 40 polısııa qyzmetkeri qylmystardy jasyrǵany úshin sottalǵan. Endigi kezekte kelesi másele týyndap otyr, ol – ásirese qylmystyq iske kásipkerlerdi tartý kezindegi negizsiz tirkeýler. Demek, tek qylmysty jasyrǵany úshin emes, osy áreketter úshin de jazalaý qajet».
Sonymen taǵy bir másele – jalǵan kásipkerlik. Rasymen de, kóptegen bıznesmender jalǵan kásipkerlikpen baılanysyp, bıýdjetke iri somalar qaryz bolyp qalǵan. Eger 2010 jyly osyndaı 730 fakti anyqtalsa, 2015 jyly bul kórsetkish 3,5 ese artyq. Zalal kólemi 242 mlrd. teńgeni quraıdy eken. Máselen, tek Ilın degenniń uıymdasqan qylmystyq tobyna qatysty qylmystyq is boıynsha onyń baqylaýyndaǵy jalǵan kásiporyndar bıýdjetke 66 mlrd. kóleminde zalal keltirgen. Aıǵaqtardyń arqasynda 340 kontragent salyq habarlandyrýlaryn kútpeı, óz erikterimen qazynaǵa 9 mlrd. tóledi.
Salyq tóleýden jaltarýdyń tásilderi óte kóp. Olardyń qatarynda qarajatty qolma-qol aqshaǵa aýystyrý da, birkúndik fırmalar arqyly kapıtaldy shetelge shyǵarý da bar. Nashaqorlar, jany naýqas adamdar, panasyzdar jáne jaı ǵana jasandy tulǵalar menshik ıesi jáne jetekshi esebinde tirkelgen. Máselen, «Dývaıer» JShS býhgalterııasynda barlyǵy óz qalpynda bolǵan – sharttar rásimdelgen, tólemder men jumys aktileri de bar. Al prokýratýra tereńnen qazbalap qarasa, onda seriktes fırmalardyń qyzmetkerleri de, arnaıy tehnıka da joq eken, al basshylarynyń barlyǵy sottalǵan maskúnemder bolyp shyqqan.
Taǵy bir másele – memlekettik kirister komıteti salyqshylar keı kezde shekten shyǵatynyn moıyndaıdy, biraq eshteńeni ózgertýdiń qajeti joq dep sanaıdy eken. Al Joǵarǵy Sot eń aldymen jalǵan fırmalardy salyq tóleýden jaltarǵany úshin jaýapkershilikke tartyp, sodan keıin ǵana munyń jalǵan kásipkerlik pe, álde joq pa, osyǵan sot kezinde baǵa berýdi usynady. Pikirlerdiń mundaı alýandyǵy bul suraqtyń eki jaqty ekenin kórsetedi. Osy oraıda tártip saqtap júrgenderge tıispeı, biraq alaıaqtardy jaı qaldyrmaýǵa múmkindik beretin tepe-teńdik tabý qajet sekildi. О́ıtkeni, mundaı jaǵdaıda kásipkerler bizdiń mámilelerimiz zańdy, seriktesterimiz alaıaq bolǵanyna bizdiń kinámiz joq. Mámileler men qujattardyń jalǵan ekenin dáleldeńiz de, jazalaı berińiz, deıdi.
«Istiń anyq-qanyǵyna jetpeı, árqaısysynyń kinásin dáleldemeı, barlyǵyn jappaı jazalaı berýge bolmaıdy. Máselen, «Atameken» qarajatty qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýmen aınalysqan Mınakovtyń isi boıynsha máseleni durys qoıyp otyr. Ony sottady. 348 seriktesine 10 mlrd. qosymsha sanap berdi. Tergeý barysynda 69, al sotta nebári 8 adamnan jaýap alyndy. Olar mámilelerdiń shynaıylyǵyn rastaǵan bolatyn, alaıda olardyń pikirin tyńdamaǵan. 279 kásiporyn bul jaǵdaı týraly habarlama alǵan kezde ǵana bildi. Osylaısha olar avtomatty túrde qorǵaný quqyǵynan aıyryldy. Eger zalal kólemi belgili bolmasa jáne ol ótelmegen jaǵdaıda prokýrorlarǵa qarajatty qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýmen aınalysqandarmen prosestik mámile jasaýǵa tyıym salamyn. Ne sebepten deseńizder, óıtkeni olar kez kelgen kelisimge qol qoıyp, aıyppul tólep qutylyp ketedi. Al qınalatyn olardyń kontragentteri. Desek te, árbir úshinshi is ymyraǵa kelýmen aıaqtalǵan», dep atap ótti Bas Prokýror.
Kelesi baǵyt – azamattyq daýlar. Sotqa jyl saıyn 1,5 mln. jeke jáne zańdy tulǵadan 700 myńdaı aryz túsedi eken. Árqaısysynan «Qalyń qalaı?» dep surasańyz, «Sottasyp jatyrmyn» degen jaýapty jıi estısiz. Bul máselege oraı J.Asanov: «Biz 2012 jyldan beri «Qylmystyq jáne azamattyq proseste bitimge kelý» jobasyn iske qosqan edik. Onyń nátıjesi – jańa Azamattyq prosestik kodeks. Bitimge kelý – sottyń basty mindetteriniń birine aınaldy. Ymyraǵa kelý joldaryn izdeýdiń jańa quraldary paıda boldy. Sondyqtan qylmystyq prosestiń problemalaryn sheshýden bólek, APK-ni jetildirýdiń de mańyzy óte zor. Bul bıznestiń, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznestiń óz daýlaryn sheshý kezinde iri shyǵynǵa ushyramaýy úshin qajet. Buǵan bizdiń «Shaǵymsyz qoǵam» atty jobamyz septigin tıgizýde. Onyń maqsaty – bıznes pen memleket arasyndaǵy qarym-qatynastardy sheshý kezinde sotqa júginýge májbúrleıtin sebepterdi joıý», deıdi.
Sonymen bul saraptamamyzdy da qorytyndylaı kelgende onsyz da tekserýshiler kóp eken, oǵan qosa prokýratýra da ne sebepti bızneske tekserý júrgizedi dep suraıtyndardyń da deni kásipkerler ekenin aıtqymyz keledi. О́ıtkeni, prokýrorlar myna máseleler boıynsha tekserý júrgizýdi qajet dep sanaıdy: Memleket basshysynyń kásipkerlikti qoldaý jónindegi saıasatyna sáıkestigi; bıznes júrgizýge bógetterdiń bolýy; jemqorlyq qylmystar jaǵdaıy; maqsattyń mańyzdylyǵy, tıimdiligi, soǵan sáıkestigi jáne negizdiligi. Biraq buǵan áli eshkim shyndap kirisken emes. Kásipkerler teoretıkterge qaraǵanda quqyq aıasyndaǵy álsiz tustardy jaqsy biletini anyq.
Buǵan Bas Prokýror: «Birden aıtyp keteıin, prokýratýrada bıznesti tekserý josparlary joq, bolýy múmkin de emes. Baqylaýshylar onsyz da jetkilikti. Biraq keıbir kezderi bizdiń aralasýymyzǵa týra keledi. Ásirese, baqylaýshylar áreketsiz otyrǵan jaǵdaıda. О́ıtkeni, áreketsizdik saldary aýyr bolýy múmkin. Máselen, ShQO-da balyq ınspeksııasy kókserke balyǵyn tasyp shyǵarýǵa ruqsatty ońǵa da, solǵa da tarata bergen. Prokýrorlar 26 myń tonna balyqty eksporttaýdyń jasyryn syzbasynyń betin ashty. Ekologııa zalaly – 4 mlrd. 114 is qozǵalyp, 45 tulǵa sottaldy, sonyń ishinde balyq ınspeksııasynyń barlyq basshylyǵy da bar. Bizdiń qandaı jaǵdaıda bıznesti tekserýimiz qajet ekeniniń barlyǵyn zańda kórsetý múmkin emes. Teris paıdalanýshylyq bolmaý úshin, tekserýler oblys prokýrorynyń jeke sheshimimen júrgiziledi, oǵan derbes jaýapkershilik júkteledi», deıdi.
Osy arada jalpy prokýratýra qadaǵalaý sharalary arqyly kópshiliktiń jeke bıznespen aınalysýyna yqpal ete ala ma degen suraq ta kókeıge tireletini ras. О́ıtkeni, jumyspen qamtý men kásipkerlikti damytý – jergilikti organdardyń basty mindeti. Memleket basshysy óziniń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamasynda osyǵan erekshe nazar aýdarǵan bolatyn. «Bul jerde aýyldyq jerlerge erekshe kóńil bólingen. Bizde 7 myńǵa jýyq aýyl bar. Onda 40 paıyzdan astam qazaqstandyq ómir súredi. Qazirgi ýaqytta aýylǵa baryp jumys oryndaryn ashatyndar az. Al ol jaqtaǵy adamdardyń kóp bóligi qandaı kásippen aınalysatynyn bilmeı júr. Ákimderdiń apparatynda bıznes-baǵyt berip, qarjylaı jáne qarjylaı emes qoldaý kórsete alatyn, olardyń qyr-syry men ońaı esepteri kórsetilgen bıznes túrleriniń tizimin bere alatyn adam joq. Eger ár aýyl ákimin osyndaı aqparatpen qamtamasyz etsek, olarǵa turǵyndardy bızneske tartýdy úıretsek jáne onyń jumysyn jaǵdaıy jaqsy otbasylar sany arqyly baǵalaıtyn bolsaq, bul jappaı bıznes yntasyn týdyrýy múmkin edi», deıdi J.Asanov.
Iá, bul tıimdi ádis ekeni daýsyz. Ony prokýratýra qoldaýǵa da daıyn eken. Nege? Sebebi, bul elimizdegi krımınogendik jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty bolyp otyrǵan kórinedi. Qylmystardyń 84 paıyzyn jumyssyz adamdar jasaǵan. Aqtóbelik terrorıster de jumyssyzdar qatarynda bolǵan. Bizde jumyssyzdyqtyń negizgi sebebi jumys oryndarynyń bolmaýy emes. Oǵan sandar dálel. О́tken jyly bizge tabys tabý maqsatymen mıllıonǵa jýyq Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan azamaty kelgen. Olar óz otanyna bank arqyly 100 mlrd. teńge aýdarǵan. Qolma-qol aqshalaı qansha qarjy ketip jatqanyn eshkim bilmeıdi. Alaıda, bizde jarty mıllıon jumyssyz bar. Demek, qylmystyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly – jumys oryndary. Olardy qalyptastyratyn kim? Árıne, bıznes. Sondyqtan biz bárimiz birigip jumyspen qamtý jáne turǵyndardyń tabysynyń ósý máselelerine erekshe nazar aýdarýymyz qajet.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»