Qudaıǵa shúkir, biz qazir shıkizat kózderiniń basynan baq taıa bastaǵanyn sezgen saıyn esimizdi jıyp, oń men solǵa oıly kózben qaraı bastadyq. Qarap tursaq, óndiris órkendese – ekonomıkamyzdy órge súıreıtin kórinedi, aýyl sharýashylyǵyn qolǵa alsaq – halyqtyń qaǵanaǵyn qarq, saǵanaǵyn sarq qylýǵa ábden bolady eken. Áıteýir, munaıǵa kúnińdi túsirmeı muńsyz tirlik keshýge bolatyn túri bar. Sonan soń, keıbir memleketterdi týrızm asyrap otyr degenge sene bermeýshi edik, kózimiz endi oǵan da jete bastaǵandaı. Týrızmniń de túr-túri bar. Osy turǵydan kelgende, keıingi kezderi Qaraǵandynyń shahtalaryna týrıster tartý jónindegi ıdeıa ár-ár jerde aıtylyp qalyp júr. Mysaly, Qaraǵandy oblystyq kásipkerlik basqarmasynyń basshysy Tatıana Ablaevadan osy jaıynda suraǵanymyzda mynadaı jaýap aldyq. «Qaraǵandy óziniń kómiri jáne shahtalarymen álemge tanymal. Sol sebepti qalamyzǵa kelgen týrısterdiń kóbi shahtaǵa túskisi keletin nıetterin bildirip jatady. Jalpy, bolashaqta shahta týrızmi jobasy iske asyp jatsa, onda bizdiń týroperatorlar mundaı brendti ózderiniń týrıstik marshrýttaryna qosýǵa daıyn degen oıdamyn», – degen bolatyn T.Ablaeva hanym. Keńes zamanynda kenshiler astanasy Qaraǵandyda jıyrmadan astam shahta sharýasy shalqyp jumys istegen eken. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary salǵan lańnan soń shahtalardyń sany túrli sebeptermen qysqaryp, qaısybiri ońtaılandyrylyp, jabylyp, búgingi kúnde «ArselorMıttal Temirtaý» AQ-tyń quramynda jumys istep turǵan segiz-aq shahta qaldy. Degenmen, qańyrap bos turǵanyn qosqanda shahta degen bul jaqta jetip-artylady. «Qyz daıyn bolsa, biz daıyn» demekshi, tek jetpeı turǵany – týrıster. Ár nárseniń parqy salystyrǵanda bilinedi ǵoı. Týrızmniń mundaı túri basqa elderdiń qaısysynda bar eken? Endi osy jaıtty az-maz áńgime qylaıyq. Qarap tursaq, alystaǵy AQSh-ta, Eýropanyń belortasyndaǵy Almanııada shahta týrızmi shash-etekten paıda ákeletin salaǵa áldeqashan aınalypty. Mysaly, Nevada shtatynyń soltústik bóligi tutasymen alǵanda túrli kenishke toly eken. Biriniń keni taýsylǵan, endi biri kúni búginge deıin jumys istep tur. Mundaǵy kenishterdiń shahtalarynda metan gazy joq. Sol sebepti, jer astyna túsý turaqty túrde uıymdastyrylyp turatyn kórinedi. Al Germanııadaǵy Rýr oblysynda ornalasqan shahtalardyń kómiri túgelimen osydan 15 jyl buryn túgesilipti. Tutas ólkeniń tirshilik tamyry solatyn bolǵan soń, nemister shahtalarǵa týrısterdi tarta bastaǵan. Qazirgi tańda Rýr oblysy kenish taqyrybyna qurylǵan mýzeıler men galereıalar sany jaǵynan ózgelerden oq boıy ozyp ketipti. Keshegi tas qarańǵy shahtalar búginde týrısterdiń aqsha tólep túsetin bıznes kózine aınalǵan. Shahtaǵa túsken týrıst jerdiń ústine kip-kishkentaı kómir kesegin alyp shyqqanyna máz bolady eken. Jalpy, shahta týrızmi degende, sheteldik týrısterdi Qaraǵandynyń shahtalary qanshalyqty qyzyqtyrýy múmkin? Mine, másele osynda. Qaraǵandynyń kómirli qala ekeni, munda jıyrmadan astam shahta bar ekenin sheteldik saıahatshylardyń kóbisi jaqsy biledi degen oıdamyz. Biraq, olardyń kóbi bizdegi shahtalardyń tunyp turǵan qaýipke toly ekenin bile bermeýi de múmkin. Shahtanyń da shahtasy bar. Máselen, qorǵasyn nemese kúmis óndirilgen shahtalarda adam balasyna tónip turǵan sonshalyqty qaýip joq. Tek, jazataıym qulap, mertigip qalmasań boldy. Al Qaraǵandynyń kómir shahtalarynda metan degen báleket gaz bar, ol kez kelgen ýaqytta jerdi qaqyrata jarýy múmkin... Qaraǵandydaǵy shahtanyń dırektorlary týrızmniń bul túrine túsinistikpen qarap otyrǵan joq eken. Muny bir sózinde «Avalon» tarıhı-geografııalyq qoǵamynyń prezıdenti Vıtalıı Shýptar aıtyp qaldy. Shahta týrızmin damytýǵa qulshynyp júrgen Shýptarlar shahta basshylaryna talaı ret usynyspen shyqqan eken, dırektorlar olardan azar da bezer bolyp, aýlaq júrýge tyrysatyn kórinedi. Olardy da túsinýge bolady. Bireýge mal qaıǵy, bireýge jan qaıǵy. «Jeti qat jerdiń astyna túspeı-aq, jerdiń ústindegi ınfraqurylymǵa aparyńdar, ol az deseń shahta mýzeıi bar», deıdi eken dırektorlar. Rasynda, dırektorlar sóziniń jany bar. Shahtany kórem dep ańsary aýyp kelgenderdi aldymen kásiporynnyń ınfraqurylymymen tanystyrý kerek. Odan keıin alyp baryp, shahtanyń mýzeıin aralatqan jón. Osylaısha týrıst degen áýesqoı aǵaıyndy psıhologııalyq turǵyda ábden daıyndap alǵannan keıin onsha tereń emes shahtanyń birine túsirip alsa da artyqtyq etpes edi. Álbette, bul jumys istep turǵan shahta bolsa – tipti jaqsy. О́ıtkeni, alda-jalda birdeńe bola qalsa, kómek qolyn soza qoıatyn qutqarý qyzmeti saqadaı-saı turady ǵoı. Al bos turǵan shahtaǵa túsý degenińiz – ajaldy qarǵanyń búrkitpen oınaǵanyndaı bolar edi. Biraq ta, ekstremal týrıst degenderdi qaýiptiń mundaı túri qorqytýdyń ornyna jeliktire túsýi ábden múmkin... Búgingi kúnde shahtalarǵa jergilikti turǵyndardy da túsire bastaýǵa bolady. Bizdiń oıymyzsha kóptiń ishinen kórdeı qarańǵy shahtaǵa túsip, óziniń boıyndaǵy qorqynyshty jeńsem degen sezimin synaǵysy keletinderdiń tabylatyndyǵy sózsiz. Bireýlerge mańdaı shamy jarqyraǵan shahter kaskasyn kıip alyp, kómirdiń tozańymen tynystap, 800-900 metr tereńdiktegi lavany qýalaı eńbekteı júrý – ekzotıkanyń tóresi bolýy múmkin ǵoı. Demek, tıyn-teben bolsa da bıýdjettiń qorjynyna paıda túsedi. Munyń bárin aıtyp otyrǵan sebebimiz, shahta týrızmin damytamyz desek, bul isti tereń jáne jan-jaqty zerttep baryp, jer astyna jasalatyn ekskýrsııalyq týrdyń tıimdi hám qaýipsiz jolyn oılap tabýymyz kerek. Qalaı desek te, alystan at arytyp keletin týrıst deıtin halaıyq bir shaqyrymǵa deıin tereńdikke ketetin shahtaǵa túsip, kenshilerdiń izimen júrip ótkisi keledi. Iаǵnı, suranys bar jerde usynysymyz dap-daıyn tursa – quba-qup. Shahta demekshi, búgingi kúnde Qaraǵandydaǵy taý-ken-ındýstrııalyq kolledjine qarasty oqý shahtasy jumys istep tur. Bes metr tereńdikte. Bir qaraǵanda, munda kádimgi shahtadaǵydaı ne kerektiń bári bar sııaqty. Tóbeden sý aqpaıdy, gýlegen jel joq. Biraq naǵyz shahtanyń «ǵajaıyp aýrasyn» bul jerden izdeseń emge tappaısyń. Sol sebepti, balanyń oıyny sııaqty oqý shahtasy adrenalın ańsaǵan týrıst aǵaıynnyń qumaryn qandyra almasy anyq. Olaı bolsa, shahta týrızmi syndy tabystan kende bolmaıtyn sharýanyń jaı-kúıin osy bastan oılastyra bastaǵanymyz jón-aý. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY