Qoǵamdaǵy kesapat

Gazettegi bir tolǵamnan túıgen oı Keıde «Egemen Qazaqstan» gazeti qoǵamdyq-saıası taqyryppen birge ómir-tirshiliktiń ózinen týyndaǵan materıaldardy jınaqtap beretini bar. Jazýshy Rollan Seısenbaevtyń «Ákem bolsań qaıteıin?!.» (24 aqpan 2016 j.) atty áńgimesin oqyǵannan keıin aýyr kúrsine oılanyp qalǵanym esimde. Gazettiń «Qaz-qalpynda» degen aıdarymen berilgenmen, bas-aıaǵy tutas jáne qoǵamdaǵy eń bir ózekti jaıdy kótergen ótkir týyndy eken. «Ákem bolsań qaıteıin?!.» atty osy oı tolǵamynda jazýshy qoǵamdaǵy kesapatty jaıdy sýrettepti. Bazbireýler bul jeke jaǵdaı ǵoı dep jumsarta sóıleýi múmkin. Bizdińshe, bul anda-sanda, yrybaıda bir kezdesetin jaǵdaı emes, qazirgi qatqyl zamannyń qazaqtyń oı-sanasyna, bolmysyna áser etip, ózgeriske ushyratýynyń beınesi. Qazaq degen halyqtyń tabıǵatynda buryn úlken adamnyń jaǵasynan alyp, tóbele­se ketpek túgili, úlkenniń aldynda beı-bere­­ket sóıleýiniń ózi ersi kórinetin. «Úl­ken turyp, kishi sóılegennen bez» degen ma­­qal­dyń máni men aıtylýy tegin emes-ti. Avtor qazaqy bolmysymyzǵa múlde qarama-qarsy, biraq qazirgi kezde joqqa da shyǵara almaıtyn kórinisti áńgime ózegi etedi jáne muny ómirdiń naq ózinen alynǵanyn, óz basynan ótken oqıǵa ekenin ańǵartady. Jazýshy júregine ekinshi ret operasııa jasalyp, qyryq kún ótip, ózine-ózi endi kelgende, emhanaǵa úsh dosy kóńilin suraı kelgen. Biri – akademık, biri – professor, biri – aýǵan soǵysynyń ardageri. «Reke, sen bizdi tospa, júre ber. Biz saý, siz aýrý adamsyz. Júregin tamyrlarmen jalǵatqan adam qaıdan saý bolsyn?!» degenine qaramaı, dos­taryn mashınaǵa mingizip shyǵaryp salmaqshy bolady. Oqıǵa, mine, osy kezde bastalady. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin áńgimeden úzindi keltirelik. «Japalaqtap qar jaýdy. Aqpan aıy bolsa da kesh jyly edi. Arsalańdaǵan jas jigitter kórindi. Olar da mashına toqtatýdy oılap, kóshe boıyna úıirile jınalyp turyp qaldy. Dabyrlaı sóılep, qatty kúlip, jerge shyrt-shyrt túkirip máre-sáre. Azdap sharap iship qyzyp alǵandary anyq sezilip tur edi. Búgingi kúni, Astana men Almatynyń kósheleri túkirik pen qaqyryqqa qaqalyp tur. Alpamsadaı qara tory jas jigit shegine berip akademıkti qaǵyp ketti. – Arsalańdap araq ishkendi qashan qoıady bul qazaq? – dep akademık jigitti sál ǵana ıterip jiberdi. – Seniń araǵyńdy ishken joqpyz, – dedi murtty bireýi. – Áı, shal-kempirler úıde nege otyrmaısyńdar? Kóshe kezgen nelerińdi alǵan? – dedi aryda turǵan bireýi. – Qaǵyp túsireıin ba mynany? – dedi áki­reń­degen alpamsadaı qaratory jas jigit. – Ákesindeı adamdy qaǵyp túsirem deýin qara mynanyń!.. – dep akademık gúj ete tústi. – Jigitim, adyrańdama. Ákeńdeı adamnan keshirim sura. Ádep buzbaý kerek, – dedi professor. Alpamsadaı qara tory jigit shuǵyl burylyp, professordyń jaǵasyna jarmasyp silkip-silkip qalǵanda, professordyń kónetoz paltosynyń jaǵasy aıyrylyp tústi. – Ákem bolsań qaıteıin?! – dedi qara tory jigit. – Sender áke bolyp ne bitirdińder?.. Jastar antalap bizge qarsy dúrse qoıa bergen. Olarǵa jaýap berýge bizde múmkindik te qalmaǵan. Alpamsadaı qara tory jigit profes­sor­dy ıekten sol qolmen qaǵyp jibergen­de, ol jerge top etip qulap tústi. Tóbelestiń bar tásilin biletin ákki sportsmender ekenin biz túsindik. Biraq bizge, jetpistegi shaldarǵa, sheginer jer qalmap edi... Jastar tóbelesti bastap ketti. Bul tóbeles emes, naǵyz urys bolatyn. Qyp-qyzyl maıdan edi... Jastar «ákelerin», biz «balalary­myzdy» aıaǵan joqpyz. El bolýdan qalǵan jurtty, ult bolýdan qalǵan halyqty, er bolýdan qalǵan jigitti bir-bir balaǵattap alyp, bizder, jetpiske kelgen shaldar, jıyrmadan asqan jelikkenderge eriksiz qarsy shyqtyq. Jer betinde atasy men nemeresi ózge tilde sóıleıtin jalǵyz halyq bar bolsa, ol qazaq halqy. Bu halyq, bu dúnıede qoı baqqannan basqa ne tyndyrdy? Qaı ónerimen álemdi aýzyna qaratty? Jıyr­ma­daǵylar bizdi tas-talqan qylýǵa judy­ryq kúshteriniń jyldamdyǵy men qýa­tyn aıamady, sińiri tartylyp shal bolǵan jet­pistegilerde namystan basqa túk joq edi». Jazýshynyń áńgimesi, árıne, muny­men bitpeıdi. Jıyrmadaǵylar jetpis­tegilerdiń «tas-talqanyn» shyǵarady. Akademıktiń tanaýy buzylady. Profes­sordyń shyqshyty synyp, tisteri ushyp ketedi. Qyryq kún buryn ekinshi ret júrekke operasııa jasatqan jazýshy oqys qımyldan ózin ustaı almaı, mańdaımen appaq sýyq qardy súzip qulap, esten tanady. Sodan keıin úsh kún, úsh tún reanımasııada essiz jatady. Bir aptadan soń akademık júrekten qaıtys bolady. Muny oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aıtyp otyrmyz. Qazirgi tirshiliktegi osy mazmundas oqıǵalardy, kórinisterdi joqqa shyǵaryp kórshi, qadirli oqyrman. Tamy­rynan, ata dástúr-saltynan aıy­ryl­ǵandar áńgimedegi jeti jigit qana ma?!. Qoǵam qaıda barady? Ata dástúr men saltynan, nanym-seniminen, tilinen aıyrylǵan qazaq qaıda bara jatyr? Biz búginde qazaq degen qudaıyna qaraǵan halyqtyń bir bóligin joǵaltyp alǵan joqpyz ba? Myna jahandanyp, jatqan zamanda tarydaı shashyraǵan azǵantaı halyq rýhanı-adamdyq jutańdyqqa ushyrap, baılyq, aqsha ǵana ústemdik qurǵan ábilet ıirimine jutylyp bara jatqan joq pa? Ádebıetke, mádenıetke, ulttyq tanym-muratqa basymdyq bermegen halyqtyń keleshegi qandaı? Áńgimeni oqyǵan soń, kóp suraq kóńilińdi kúpti etedi. Dál qazir aıqyn jaýabyn da taba almaı, sarsańǵa ushyraısyń. Aqyryn tileısiń. Qurmetti Rollan aǵa! Kesh bolsa da aıtaıyn. Áńgimeńizdi oqı otyryp, júrekti tilip ótetin osyndaı san qıly oıǵa tústim. Joǵaryda aıtqandaı, «Egemen Qazaqstandaǵy» týyndyńyzdy oqyǵanda, aýyr oıǵa qalǵanmyn. Áńgimeńizde yzaly, kúıinishti sóz bar. Ol – Abaı atamyzdyń «ýly sııasymen» órnektelgen, búginge jalǵasqan yza. Qoǵamnyń ózinen, shyndyǵynan týyndaǵan qasiret. Osyndaı ashy shyndyqty jazýshy aıtpasa kim aıtady?! Bálkim, abyroı-bedeli joǵalǵan qalamger qaýymynyń dańqy qoǵamnyń jarasyn, halyqtyń dertin eshqandaı esep-qısapqa qurmaı, jany aýyra osylaı aıtýymen qaıta oralatyn bolar. Qazirgi kez bireýdiń jaqsylyǵyn, jetistigin aıtýǵa sarań ýaqyt qoı. Bir-birimizdiń shyǵarmashylyq jetistigimizdi aıtyp, shyn kóńilden qýana da almaıtyn sııaqtymyz. Al jaqsylyqty bólisse, kóbeıe, eselene túspeı me?! Sizdiń osy áńgimeńizdi ózgeler de oqysa deımin. Olar da oılansa, silkinse deımin. Jańa qoǵammen týyndaǵan zaýaldy sezinse deımin. О́zgerip, jo­ıylyp bara jatqan qazaqy nıet pen pıǵyl, adamdyq pen keńdik, kishipeıildik júrekterde qaıta ornyqsa deımin. Qazaq degen halyqtyń qaı zamanda da basynan qasiret bulty arylmaı, eń sońǵy núktege sheıin kelip qalǵanda, áıteýir bir qudiret kúshpen silkinip oıanyp, eń bir qysyltaıań, aýyr kezeńnen aman-esen ótetin. Sondaı jaqsy kúnge sengimiz keledi, jazýshy aǵa! Qurmetpen Sámen QULBARAQ, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń  professory TARAZ