Halqymyzdyń rýhanı besigi atanǵan aýyldyń negizgi uıtqy-tiregi, tirshilik kózi atakásip – tórt túlik mal ósirý ekenin búginde ekiniń biri biledi dep aıtýǵa bolady.
Elimizde burynǵy memlekettik aýylsharýashylyq qurylymdary jekeshelendirilip, aýylda naryqtyq ekonomıka bel alǵan kezde otbasy deńgeıinde mal ónimderin óndirýdiń mańyzdylyǵynyń da eselep artqandyǵy jasyryn emes. Buǵan dálel, búginde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary ómirsheńdigi, turaqtylyǵymen erekshelenip otyr.
Atap aıtqanda, bul shaǵyn sharýashylyq qurylymdary aýyl reformasy ótpeli kezeńinde, aýyldyq eldi mekenderde jumyssyzdyq, kedeıshilik keleńsizdikteriniń bel alýyna da belgili bir dárejede tejeýshi kúsh bola aldy, sondaı-aq, keıingi álemdik ekonomıkalyq daǵdarys zardaptaryn da aýyl turǵyndary, basqalarǵa qaraǵanda, jeke sharýashylyqtarynyń arqasynda bálendeı sezine qoıǵan joq deýge bolady.
Memlekettik statıstıkalyq derekter boıynsha, búginde elimizde aýyldyq jerlerde 1,3 mln. jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary, barlyq paıdalanystaǵy aýylsharýashylyq jerleriniń besten bir bóligin ıelenip, aýylsharýashylyq ónimderiniń úshten ekisin óndiredi eken.
Osydan da bolar, taıaýda taǵaıyndalǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Myrzahmetov aýyldyq óńirlerdi aralaǵanda jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryna jańa tynys beretin is-sharalardy atqarýdyń qajettiligin qadap aıtqandaı boldy. Osyǵan oraı búginde mınıstrlik tarapynan bul baǵytta birshama is-sharalardyń atqarylyp jatqandyǵy da qýanarlyq jaǵdaı. Degenmen de, osy oraıda, aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilikti bir mamannyń erterekte aıtqany esime túsip otyr. «Burynda qanshama óńirlik azyq-túlik baǵdarlamalaryn, esep-qısap jumystaryn jasap, tekke áýre bolyppyz, naryqqa ótkeli bul problema tez arada sheshildi emes pe, ıaǵnı búginde qaı bazarǵa barsań da tolyp turǵan et-sút» degen edi ol. Demek, joǵaryda aıtylǵan mańyzdy máseleni sheshýge baǵyttalǵan is-sharalar, ádettegideı qaǵazbastylyqpen, negizsiz baǵdarlamalar jasaýmen shektelmeı, qoǵamdyq pikirlermen, ǵalym-mamandardyń usynystarymen sanasa atqarylsa eken deımin.
Sondyqtan da bolar, Qazaq agrarlyq-ónerkásiptik kesheniniń ekonomıkasy jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ınstıtýty, Shyǵys bólimshesiniń 2015 jyldan úsh jyldyq ǵylymı-tájirıbelik baǵdarlama aıasynda elimizdiń bir-birinen tabıǵı-aýa raıy jaǵdaılarymen erekshelenetin aýyldyq aımaqtarynda jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary áleýetin arttyrý, olardy shaǵyn, orta bıznes qurylymdary sanatyna transformasııalaý múmkindikterin anyqtaý baǵytynda atqarylǵan jumystar negizinde oı-pikirimdi aıtýdy jón kórdim.
Keńes Odaǵy kezinde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary memlekettik sharýashylyqtar eńbekkerleriniń qosymsha tabys kózi bolyp, sharýashylyqtardyń da ónimder óndirý josparyna eleýli úles qosyp, olardyń tarapynan aıtarlyqtaı qoldaýlar men kómekterdi ıelenip otyrdy. Al búginde bul saladaǵy jaǵdaı múldem basqasha, ıaǵnı jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary ózimen ózi jeke-dara qalyp otyr deýge bolady.
Osyǵan oraı, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary keleshegi týraly qoǵamda qarama-qaıshy pikirlerdiń de qalyptasyp otyrǵany ras. Atap aıtqanda, birshama ǵalym-mamandar shaǵyn, qosalqy, otbasy sharýashylyq qurylymdarynyń aýyl sharýashylyǵy óndirisinde mańyzdylyǵy birtindep tómendeı beredi dese, basqalary, kerisinshe, olardyń qurylymdyq júıelerin, sharýashylyq júrgizý formalaryn jetildirý, elimizdiń agrarlyq sektorynda shaǵyn, orta kásipkerliktiń órkendeýine birden-bir jol ashatyn múmkindik dep esepteıdi.
Búginde «jeke qosalqy», «otbasy» sharýashylyqtary ataýlary tóńireginde biregeı túsiniktiń qalyptaspaı otyrǵandyǵy da kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Meniń oıymsha, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryn ataýlaryna saı keletin maqsattardaǵy kásipterimen aınalysý turǵysynda anyqtap, baǵalaý qajet. Osy eki shaǵyn sharýashylyq qurylymynyń biregeı kásiptik salasyn «jurtshylyq sharýashylyǵy» dep ataý da oryndy dep oılaımyn.
Atap aıtqanda, túrli shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdary taýarly ónimder óndirýmen de aınalysatyn bolsa, olar «jeke qosalqy sharýashylyq», al óndiretin ónimderi tek ishki azyq-túlik suranystary kóleminde shektelse «otbasy sharýashylyǵy» sanattaryna jatady. Árıne, is júzinde bul eki qurylymnyń arajigin ajyratý óte kúrdeli, kóptegen qosymsha shyǵyndardy qajet etedi. Mysaly, órkenıetti elderdiń ózinde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary sııaqty shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdaryna olardyń jalpy óndiretin ónimderi kóleminiń shekteýliligine baılanysty memleket tarapynan bálendeı baqylaý men qoldaý is-sharalaryn atqarý qarastyrylmaǵan. Sonymen qatar, bizdiń elde jeke qosalqy, otbasy aýylsharýashylyq qurylymdarynyń sharýashylyq júrgizý formalarynyń shetelderdegideı ekonomıkalyq kategorııalarmen emes, quqyqtyq negizde anyqtaý da, túrli shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdary aralaryndaǵy jikteý tetikteriniń naqty emestigin kórsetip otyr. Bul oraıda, aıqyn ajyratý krıterııleri sharýashylyqtyń negizgi maqsaty, qyzmet túrleri, jer, taýarly ónim kólemderi, tehnıkalyq jaraqtaný, jumyspen qamtylý, tabystylyq deńgeıleri bolýy kerek dep esepteımin.
Qalaı bolǵanda da, naryqtyq kópsatyly ekonomıka júıesinde shaǵyn qosalqy, otbasy sharýashylyqtary aýylsharýashylyq óndirisinde óz ornyn taýyp, turaqty, ıkemdi sharýashylyq júrgizý formalarynyń birine aınalatyndyǵyna kúmán bolmasa kerek. Sebebi, búginde elimizde aýylsharýashylyq óndirisiniń 70%-ǵa jýyǵyn ıelenip otyrǵan jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynyń keleshekte de túrli qurylymdyq jetildirý is-sharalary negizinde aýylsharýashylyq óndirisindegi úles salmaǵynyń basym bolatyndyǵyna senim mol.
Aýyldyq aımaqtarda júrgizilgen anketalyq saýaldamalar aýyldyq eldi mekenderde mal ustamaıtyn (taýyqtan basqa) otbasylar sanynyń sońǵy jyldarda ósip kele jatqandyǵyn baıqatady, saýalnamamen qamtylǵan alty aýdan aýyldyq eldi mekenderi boıynsha mal ustamaıtyn otbasylar deńgeıi orta eseppen 15%-y qurady. Mysaly, damyǵan elderde, atap aıtqanda, AQSh elinde 4-5% aýyl halqy eldi azyq-túlikpen tolyqtaı qamtamasyz etedi eken. Biraq bizdiń elimizdiń bundaı aýylsharýashylyq óndirisiniń ınfraqurylymy deńgeıine jetý úshin áli de ondaǵan jyldar kerek, eń bastysy, bizdiń aýyldyq aımaqtardyń tabıǵı, jer jaǵdaıyn, halqymyz ádep-ǵuryp, dástúr mentalıtetin sheteldermen salystyrýǵa bolmaıdy.
Sondyqtan da, aýylda negizgi tirshilik kózi mal ósirýmen aınalyspaıtyn otbasylar sanynyń ósý úrdisi jalǵasa beretin bolsa, keleshekte aýylsharýashylyq óndirisi kóleminiń kúrt tómendeýi men aýyldyq eldi mekenderde kúrdeli áleýmettik qıyndyqtardyń oryn alýy ábden múmkin.
Demek, shaǵyn qosalqy, otbasy sharýashylyqtary óndiris ónimdilikteri men tıimdilikterin arttyrý úshin ne isteý kerek degen suraq týyndaıdy. Bizdiń oıymyzsha, bul máselede aýyl turǵyndarynyń ónim óndirýge degen belsendiligin arttyrý úshin, olardyń suranystaryna saı, qunarly mal azyǵymen, tıisti jaıylymdyq jerlermen, óndirgen ónimderin tıimdi baǵaǵa ótkizetin múmkindiktermen qamtamasyz etýde memleket tarapynan jandy qoldaý jasalsa jetkilikti dep aıtar edik. Táýbe, búginde aýyl turǵyndary qansha bas mal ustaý tıimdi bolatynyn, mal bastaryn azyqtandyryp, kútip-baǵý erekshelikterin birshama ıgerip qaldy. О́kinishke qaraı, búginde aýyl turǵyndary mal ónimderiniń 30%-yn ǵana saýdaǵa shyǵara alady, elimizde jańa tehnologııamen salynǵan kóptegen mal bordaqylaý, mal ónimderin óńdeý kásiporyndarynyń qýattylyǵyna saı mal ónimderimen qamtamasyz etilmeı otyrǵandyǵy esh syn kótermeıtin jaǵdaı. Al, shaǵyn sharýashylyqtary jalpy sút ónimderiniń 15-20%-yn ǵana óńdeý kásiporyndaryna ótkize alyp otyr.
Elimizde saýyn sıyrdyń jyldyq súttiligi orta eseppen 2200 kılo. Búginde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary ortalyqtandyrylǵan sút qabyldaý oryndaryna árbir aýyldyq eldi mekender boıynsha orta eseppen 30-dan 300 kıloǵa deıin ónim ótkizedi eken. Demek, eger jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynan sút ónimin satyp alý isin óz máninde uıymdastyrsa, qazirgi jaǵdaıdan eki esege jýyq kóp sút ónimderi ishki azyq-túlik naryǵyna shyǵady eken.
Sonymen, bizdiń atqarǵan ǵylymı-tájirıbelik zertteý jumystarymyzdyń bastapqy nátıjeleri joǵaryda atalǵan is-sharalardy tájirıbede balama eki jolmen ıgerýge bolatyndyǵyn kórsetti. Birinshisi – aýyldyq eli mekender aýmaǵynda, taıaýda qabyldanǵan zań aıasynda aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý, ekinshisi jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryn taýarly ónimder óndirýge yntalandyrý sharalary arqyly erikti túrde shaǵyn kásipkerlik qurylymdar qataryna transformasııalaý bolyp tabylady.
Sonymen qatar, negizinen jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary esebinen jasaqtalatyn aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýdy jekelegen óńirler boıynsha qanatqaqty joba retinde atqarýdyń da mańyzy zor.
Sondaı-aq, shaǵyn qosalqy, otbasy sharýashylyqtaryn túrli formalardaǵy sharýashylyq qurylymdarymen (agrokombınattar, agroholdıngter, klasterlik agrokeshen) ıntegrasııalaý tásiliniń de tıimdiligi zor. Mundaı júıe birinshi kezekte olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýynda, óndirgen ónimderin ótkizýinde qalyptasyp otyrǵan kúrdeli problemalardy ońtaıly sheshedi dep aıtýǵa bolady.
Aýyldaǵy qosalqy, otbasy sharýashylyqtarynyń tıimdilikterin arttyrýda jergilikti atqarýshy bıliktiń de yntalylyǵyn eskerý kerek. Sondyqtan da, jergilikti jerlerde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary jaǵdaıyn turaqty baqylaýda ustaý, qajet jaǵdaılarda jandy kómekter kórsetý úshin, ásirese, olardyń óndirgen jáne ótkizgen ónimderi kórsetkishteri mindetti túrde memlekettik statıstıkalyq esep júıesine engizý, aýyldyq, aýdandyq atqarýshy organdar deńgeıinde jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary boıynsha negizgi derekter bazasyn qalyptastyrý sharalarynyń da bereri az bolmas edi. Basqasyn aıtpaǵanda, bul jaǵdaı óz kezeginde atalǵan shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdaryna memlekettik qoldaý men nesıeleýdiń tıimdi júıelerin qalyptastyrýǵa oń áser etetin bolady.
Sonymen qatar, joǵaryda baıandalǵan mańyzdy sharalardyń atqarylýy men tıimdiligi kópten talqylanyp, joly bolmaı kele jatqan «Jergilikti ózin-ózi basqarý» jáne «Jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary» týraly zańdardyń qabyldanýyna da baılanysty bolmaq. Atap aıtqanda, bul zańdar aıasynda jergilikti atqarýshy bıliktiń quzyrettiligi, jeke qosalqy, otbasy sharýashylyq qurylymdarynyń da jekelegen erekshelikteri naqtylanyp joǵaryda atalǵan is-sharalardy dáıekti, nátıjeli atqarýǵa jol ashar edi.
Kákimjan SARHANOV,
Qazaq agrarlyq-ónerkásiptik kesheniniń ekonomıkasy
jáne aýyldyq aımaqtardy
damytý ǵylymı-
zertteý ınstıtýty
Astana fılıaly dırektory