Jaıylymdy baý-baqshaǵa aınaldyrǵan

azamat bir ujymshardyń tirligin dóńgeletip otyr Ol Túrkistan qalasyna qaras­ty Jańa Iqan aýylynda turady. Mundaǵylar Rústem Kámilovti sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy retinde jaqsy tanıdy. Bul jer III Internasıonal kolhozyna qaraıtyn jaıylym edi. Keıipkerimiz osy sharýashylyqta 37 jyl boıy «Gaz-53» markaly avtokóligin aıdady. Sút te tasydy. Atqarmaǵan jumysy joq. О́ltir­meıtin «ókimettiń» ózi ólgen soń, toqsanynshy jyldardyń basynda jaǵdaı qıyndap ketti. Kóppen birge «adasyp», ár nárseniń basyn shalyp ta kórdi. Jalaqy mardymsyz, tabys joq. Búıtip júre berse aldyndaǵy az ǵana malyn ada qy­la­tyn túri bar. Jerge eńkeıgen, jer emgen dıqannyń júdemeıtinin Rústem biletin. Shopyrlyqty tas­tady. Táýekel etip, óz kúnin ózi kórýge kóshti. 70 jylqysyn túgel satyp, pulynyń bir tıynyn shy­ǵar­maı jaıylymdyq jerdi ıgerýge jumsady. Bul 2001 jyl edi... Jer emgen júdemeıdi Dıqanshylyq – atakásip. Bul qanda bar qasıet pe deımin. Máshıneniń rýlin ustaǵan qýatty qoldar ketpendi jatsynǵan joq. Árıne, zeınet beınetpen keledi. Tanapta belin jazbaı táýlik boıy júrgen kezderi kóp.Tamshylatyp ter tókti. Qamal buzatyn shaǵynda qara jumystan qaıtpady. Danysh­pan Abaı aıtqandaı, «áýeli qudaıǵa syıynyp, ekinshi óz qaıratyna súıenip, eńbegińdi saýsań, eńbek qylsań, qara jer de beredi, qur tastamaıdy» eken. Qula túzden máshıne júretin jol saldy, aldymen jerdi aıdap, ústine shaǵyl tas tósetti. ...Búginde úlken fermer atanǵan R. Kámilov basqaratyn sharýa qoja­lyǵynyń fazendasynda sharýa san-salaly. Qaýyrt jumys qat-qabat júrgizilip jatyr. 850 gektardan astam jeri bar, onyń 380 gektardan astamy sýarmaly. Qalǵany jaıylymdyq dep esepteledi. Aınalymdaǵy jer qoryn ulǵaıtý maqsatynda taǵy 470 gektardaı jaıylym satyp aldy. Eń bastysy, taýdan aǵatyn bulaq-qaınarlardyń sýyn shól dalaǵa buryp, ony sýarmaly alqap­qa aınaldyrdy. О́ıtkeni, sýly jer altyn qor sanalady. Bul aıtýǵa ońaı bolǵanymen, qanshama qarjy men qajyr-qaırat jumsaldy deseńizshi?! Úlken jobany júzege asyrý úshin 8 «Koba» avtokóligi, 1 qazǵysh jáne tıegish alyp traktor tynymsyz jumys istedi. Eń aldymen sý júretin úlken aryq qazdyryp, topyraǵynan toǵandar men tospalar turǵyzdy. Jotaǵa sý shyǵarý úshin kánigi dıqandar esekke aýyr júk artyp, joǵary jaq­qa aıdaǵan. Baıǵus janýar qııa­ǵa tike tartpaı qıǵashtaı jú­rip, aqyry basyna shyqqan ǵoı. So­nyń soqpaǵymen aryq qaz­dyr­ǵan eginshiler sýdy osy­laı­sha bıik­ke deıin aparǵan. Rús­temniń de áre­keti soǵan uqsaıdy. Onyń eshqandaı oqýy joq qoı, dep kúledi baǵban. Bul jumys áli jalǵasyp jatyr. Onyń tabany­­na sý ótkizbeıtin materıaldar tósep, jaǵasyna tal-terekter otyr­ǵy­zyp, aınalasy kógaldandyrylý­da. Tospa men bógetterdiń ústine shaǵyl tas tóselgen. Keleshekte ony asfalt­taýdy kózdep otyr. Tehnıkań saıly bolsa, sharýań jaıly Sharýa qojalyǵynyń 9 túrli tehnıkasy men oǵan tirkeletin soqa, dánsepkish, tyrma sııaqty qural-saımandary bar. Atap aıtqanda, jer jyrta­tyn, ony óńdeıtin, egiske ázirleı­tin, 3 dońǵalaqty jáne 1 tıegish trak­torǵa jyldyń qaı mezgili bolsyn jumys tabylady. Tipti, astyq jınaıtyn kombaıny, júk tasıtyn jáne jeńil avtokólikteri de bar. Sharýashylyq parkindegi tehnıka tıimdi paıdalanylady. Bul kúnderi 20 gektar alqapqa jońyshqa, 40 gektarǵa bıdaı, 27 gektarǵa maqsary ósirýde. Byltyr bıdaı alqabyn 4 ret sýarýdyń nátıjesinde onyń ár gektarynan orta eseppen 50 sentnerden ónim jınap, barlyǵy 200 tonnadan astam marjan dándi qambasyna quıyp aldy. Al maqsarynyń gektar berekeliligi 23 sentnerden aınalypty. Jemis baýy jaıqalyp tur Budan basqa 64 gektarǵa alma­nyń «Almaty aportynyń», 114 gektarǵa júzimniń «Qyzyl taıfýn» surpyn ekken. Almanyń 34 gektary tamshylatyp sýarylady. Sharýa qojalyǵynda jumys isteıtin qyzdar men kelinshekter taǵy 50 gektar tanapqa ashanalyq júzim kóshetin egýde. Jalpy, sharýa qojalyǵynyń ıesi sýarmaly alqapty ulǵaıtyp, baý-jemis aǵashtaryn kóbeıtýdi qolǵa almaq. Sharýanyń kózin taba biletin dıqan byltyrdan bastap 0,5 gektar alqapta jylyjaı qurylysyn júrgizýde. Ol jerbetinen 3 metr tómende ornalasqan. Shuńqyr­dyń ishindegi topyraǵy tegis syrt­qa shyǵaryldy. Mundaı jylyjaıdy Rústem Tashkenttegi Sýhandarııa aýdanynan kórgen eken. Tájikstannyń shekarasyna jaqyn taý qoınaýyndaǵy eldi meken turǵyndary osylaısha jylyjaıdy tereń qazyp, sodan mol ónim jınap otyrǵan jaǵdaıy bar. Sóıtip, kúnkórisin kókónis ósirýden taýyp otyrǵan kórinedi. О́ıtkeni, qyrda únemi yzǵyryq jel soǵyp turady. Qazir sharýashylyqtyń qojaıyny bastyǵy ári agronomy da Rústem. Ol osy ádisti ózimizde qoldanyp kórmek. О́ıtkeni, tómende orna­las­qan jylyjaıdyń qys mezgi­linde jyly bolatynyn aıtady. Peshti tek aıazdy kúnderi ǵana jaǵýǵa múmkindik beredi ári otyn­dy edáýir únemdeıdi eken. Sóı­tip, munda lımon ósirmek. Sary­ǵash­taǵy áriptesi, tájirıbeli baǵban Tanabaıdan kóp nárse úırengenin tilge tıek etti. Jasandy kólde balyq kóp Sharýa qojalyǵynyń 11 jasandy kóli bar. Shardara aýdanynan shabaqtar satyp alyp, olardyń árqaısysyna jiberdi. Fermer bolashaqta osylaısha balyq sharýashylyǵyn órken­detpek. Bul kúnderi kólderde sazan, bekire tuqymdas balyqtar ósirilýde. – Elimizdegi rýhanı astanamyz – Túrkistan qalasyna keletin týrıster sany jyl ótken saıyn artyp keledi. Sondyqtan osy ıgilikti iske óz úlesimdi qosqym keledi, – deıdi Rústem Kámilov bizben áńgimesinde. – Ol úshin Iqansý dep atalatyn jerdiń eń bıik jerine 12 qanatty qazaqy kıiz úıdiń pishini ispettes aq úı saldyrdym. Munda tynyǵýshylar úshin barlyq jaǵdaı bar. Alystan Qarataýdyń silem­deri qaraýytady. Arǵy jaǵy Sozaq aýdanynyń terrıtorııasy. Keýdeńdi kere dem alsań, aınaladan jýsannyń ısi ańqıdy. Tepseńde 200 adam emin-erkin otyratyn zamanaýı talapqa saı tıpti bastyrmanyń qurylysy salynyp bitken. Osynda eresekter men balalar shomylatyn qaýyz da paıdalanýǵa beri­ledi. Demalýshylar álgi 11 kól­degi balyqqa qarmaq salady. Bul naǵyz demalys emes pe, deıdi sharýashylyq tóraǵasy. Sıyr saýyp, mal bordaqylaıdy Atalmysh sharýa qojalyǵy 300 saýyn sıyr ustaıdy. Qazir olardyń 50-shaqtysy saýylyp, táýligine 500-600 lıtr sút ótkizedi. О́nimdi qabyldaýshylar kún saıyn onyń árbir lıtrin 80 teńgeden alyp ketedi. Qysta 2,5-3 tonnaǵa deıin sút tapsyrady. Malǵa kútim jasaıtyn 6 malshysy bar. Tórteýi jem-shóbin salyp, astyn tazalasa, ekeýi sıyrlardy óriske jaıady. Ur­ǵashy tólin alyp qalyp, buqa­lardy semirtip sa­tady. Mal bordaqylaıtyn alań­shasy da bar. Maldyń qıy egis tanaptaryna tasymaldanady. Tegin organıka­lyq tyńaıt­qysh. Keleshekte kóń jerdiń qunar­lyǵyn arttyrýǵa sebepshi. Osylaısha, qaldyq­syz tehnologııa boıynsha jumys isteýdi meńgergen. Fermada 200 qaz, 50- shaqty úırek, azdaǵan kúr­ketaýyq baǵylady. Sharýa qojalyǵy jańa Iqannan 15 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr. Áý basta jaıylymdyq jer­lerdi sýarmaly alqapqa aınaldyrdy. Sóıtip, az ýaqyttyń ishin­de fazendasyna baý-baqsha jáne jemis aǵashtaryn ósirip jaı­qaltyp tastady. Jerdiń kıesin biletin, bir kolhozdyń tirligin bir ózi atqaryp júrgen azamatqa aýyl adamdary dán rıza.  Serikqalı JEKSENBAEV Ońtústik Qazaqstan oblysy