«...Iаdro jumyrtqalaǵan zaman»

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ótken kezeńge basqasha kózben, sergek sanamen qaraıtyn boldyq. Al keshegi túsinigimiz ózgeshe bolatyn-dy. «AQSh-ty artqa tastap, basyp ozyp, kommýnızmge kádimgideı qol artqanbyz». Máskeýden shyqqan uran-dúbiri bar bolǵyr, keń-baıtaq qazaq dalasynda da kádimgideı jańǵyryp jatatyn. Maqtanýǵa kelgende aldymyzǵa jan sala qoımaıtyn halyqpyz ǵoı, «tóbemiz kókke eki eli tımeı turǵanyn» aıtyp, kádimgideı shattanatyn edik-aý... Tyń ıgerýdiń astaryna tereń boılamaı, Qazaqstannyń sharýa­shylyqtary merziminen buryn 1 mlrd 340 myń put astyq tapsyr­dy dep alaqaılap, bórki­mizdi aspanǵa atyp, Más­keýge raport bergen 1956 jyl da tarıhqa endi. Bóspelikke berilip ket­kenimiz sonshalyq, qazaq dala­syndaǵy qoıdyń sanyn 50 mıllıonǵa jet­kizbeı toqtamaımyz dep jantalastyq emes pe. Jetkizip úlgermedik, úl­ger­sek taǵy bir maqta­nýǵa sebep bolar edi. Kommýnızmge tezirek jetý úshin Qazaqstannyń ónerkásibi qaryshtap damý kerek dep, KSRO-nyń túkpir-túkpirinen alýan ulttyń ókilderin shaqyryp, asar jasadyq. Respýblıkada kómir jáne temir kenin óndirý, bolat balqytý, qara metaldar prokattaýdyń úles salmaǵy ósti dep, Máskeýge jedelhat joldadyq. О́n­diris oshaqtaryn kóp bolyp turǵyzdyq, onda keńes adamynyń qoltańbasy bar dep taǵy da alasurdyq. «Urpaǵymyzdy ınternasıonalıstik rýhta tárbıeleýimiz kerek» dep bul jolda da eshkimdi aldymyzǵa salǵan joqpyz. Túrli ultpen quda-jegjat bolyp, «quda – myń jyldyq» dep kádimgideı qaýqyldastyq... Adamnyń kózin shel basqany sııaqty bos maqtan, bóspelik beleń alǵan jerde adam aınalasyndaǵyny naqty baǵalaýdan qalady eken. Sóıtsek, kommýnızm túgili, sosıalızmińizdiń ózi «kemeldenip» úlgermegen bolyp shyqty ǵoı. Ony endi-endi baǵamdap jatyrmyz-daǵy... Sóıtsek, biz «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqa­la­ǵan zamanda» shalqyp ómir súrip, oryspen quda-qudandaly bolyp toılap, «tóbemiz kókke eki eli jetpeı júrgende», jerimizdiń bir shetinde Semeı dalasynda kádimgideı alasapyran synaq júrgizilipti... Semeı ıadrolyq polıgonynda jalpy sany 456 ıadrolyq jáne termoıadrolyq jarylys bolyp, olardyń 116-sy jer betinde nemese áýe keńistiginde jasalǵan. Onyń qasiretin myna bir derekten-aq paıymdaı berińiz. Polıgondaǵy áýede jáne jer betinde synaqtan ótkizilgen ıadrolyq zarıadtardyń jalpy qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynyń qýatynan 2,5 myń ese kóp! 1949 jylǵy alǵashqy jer betindegi jarylys­tan bastap Semeı jáne Pavlodar oblystaryndaǵy radıasııalyq sáýlelený yqpalyna ushyraǵan turǵyndardyń arasynda syrqat sanynyń udaıy óskeni baıqalady. Bular – ókpe men sút bezderiniń ragy, lımfogemoblastoz jáne basqa da qaterli isik patologııalary. Jalpy alǵanda rak isigi synaqtar bastalǵaly beri úsh ese artqan kórinedi. Adam túgil osynaý jarylystar saldarynan Degeleń taýy da qıyrshyq tas úıindisine aınaldy. Taýdyń ózin úgindige aınaldyrǵan ıadrolyq jary­lys­tyń adam aǵzasyna qalaı áser etetinin paıym­daı berińiz. Áıteýir, elimiz táýelsizdikke qol jetkizýiniń arqasynda qyryq jylǵa sozylǵan tajal toqtatylyp, 1991 jyly 29 tamyzda Elbasy Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Qazaqstan Prezıdentiniń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt sheńberinde jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń orny bólek. Nursultan Ábishulynyń «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵam­dastyqqa aqyl-parasatqa júginińder dep tabandy ótinishpen qaıyrylyp otyrmyn. Adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen árqashan aryltý úshin qolymyzdan kelgen­niń bárin jasaýymyz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq» dep aıtýǵa tolyqqandy quqy­ǵy bar. О́ıtkeni, qazaq halqy kórgen qyryq jyldyq soıqan basqalarǵa sabaq bolýy tıis. О́ıtkeni, «qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi». Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan» Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY , «Egemen Qazaqstan»