Elimizde jyl saıyn 300-den astam azamat (onyń arasynda balalar da bar) donoryn kúte almaı ómirimen qoshtasady eken. Taǵy bir jaısyz derek, 4 600-den astam azamat óziniń aǵzasyn almastyrý kezegin kútip júrgen jaıy bar, olardyń ár kúni táýekelmen ótip jatyr, ıaǵnı erteńi qalaı bolary beımálim. Al qoǵamda «Adam ómirinen qundy ne bar?» degen pikir jıi aıtylady. Endeshe, taqyrypty birshama tarqatyp kóreıik...
Derekterge súıensek, Qazaqstanda bilikti dárigerler jumys istep júr. Barlyq 7 transplant-ortalyqtar medısınalyq jańa qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Iаǵnı, joǵary tehnologııalyq otalar osy 7 transplant-ortalyqta jasalady. Olar: júrek, ókpe, búırek, baýyr transplantasııasy jáne kózdiń móldir qabaty (rogovısa) transplantasııasy.
Jyldan-jylǵa kezekte turǵan pasıentterdiń sany artyp kele jatyr. Qazirgi ýaqytta 4 500-den asa muqtaj pasıentter bar. Al osy kórsetkish osydan 2021 jyly 3 000-ǵa jýyq bolǵan.
Qazaqstanda adam tiri kúninde eGov arqyly ózi qaıtys bolǵannan keıin organdaryn basqa adamǵa donor retinde usynýǵa kelisim bere alady. Alaıda, zań boıynsha úılestirý ortalyqtary ol kisi qaıtys bolǵannan keıin «ol máıittik donor bolýǵa kelisim bergen» dep, zaıybynan, týǵan-týystarynan kelisim suraıdy. Iаǵnı, kózi tirisinde kelisim berse de, jaqyndarynan ruqsat suralady.
Osy tusta aıta keteıik, ıslamda jáne basqa dinderde de «bir adamnyń ómirin qutqarý búkil adamzatty qutqarýmen birdeı» dep aıtylady. Sondyqtan barlyq din mundaı isti quptaıdy. Bilýimizshe, transplantasııaǵa muqtajdyq bolsa ári óz erkimen jáne kózi tirisinde ruqsat etilgen bolsa, din jaǵynan eshbir qaıshylyǵy joq degen múftııattyń pátýalary bar.
Jansaqtaý bólimine túskenderdiń barlyǵy donor bola almaıdy
Astana qalasyndaǵy Ulttyq ǵylymı onkologııa ortalyǵynyń (UǴOO) hırýrg-transplantology Mels Asyqbaevtyń aıtýynsha, «jansaqtaý bólimine túsken kez kelgen naýqas – donor bolady» degen qaǵıda joq, mı ólimi tirkelgen jaǵdaıda ǵana máıittik donor bolady.
«Máıittik donor bolý úshin mı ólimi tirkelý kerek. Sol oraıda nevropatologtar men neırohırýrgtardan quralǵan komıssııa qurylady. Mysaly, basqa bir qalada pasıent ınsýlt bolyp nemese bas jaraqatymen aýyr halde jansaqtaý bólimshesine tússe, oǵan arnaıy medısınalyq tekserýler júrgiziledi. Tekserýler boıynsha teris synamalary bolsa ǵana bas mıynyń ólimi tirkeledi. Eger esi anyq, medısınalyq tekserý kezinde barlyǵy durys bolsa, donor retinde qarastyrylmaıdy», deıdi M. Asyqbaev.
Mels Nurseıitulynyń sózinshe, medısınalyq turǵyda zerttelgen ári tujyrymdalǵan qaǵıda boıynsha bas mıy ólgennen keıin, qaıtadan qalpyna kelmeıdi.
«Klınıkalyq ólim degenimiz – júrek toqtap, qaıta qalpyna keltirilgen jaǵdaı. Al bıologııalyq ólim – júrektiń tolyq toqtaýy. Osy tusta aıta keteıik, kóbi oılaıdy «júrek toqtaǵannan keıin máıithanada organdary alynady eken» dep. Bul qate pikir. Aǵza alynbaıdy. О́ıtkeni adamnyń júregi toqtaǵannan keıin eshbir aǵza jaramdy bolmaı qalady.
Aǵza mı ólimi tirkelse ǵana alynady. Bas mıynyń ólimi tirkelgennen keıin, aǵzalary arnaıy apparattarmen ǵana jumys istep turady. Al odan keıin qansha ýaqyt ómir súre alatyny – ár pasıenttiń jaraqatynyń aýyrlyǵyna baılanysty. Mysalǵa, pasıenttiń mı ólimi tirkelgennen keıin 1 saǵatta júregi toqtap qalýy múmkin. Keıbir jaǵdaılarda 1 táýlikten soń júregi toqtaýy yqtımal. Maksımaldy mejeni naqty bilmeımin. Kóp jaǵdaıda uzaqqa sozylmaıdy, ómirsheńdigi 1 táýlik qana. О́zimniń tájirıbemde – 5 kúnnen keıin apparattyń eshbir kómegi tımeı, júregi toqtap qalǵan jaǵdaı boldy», dedi M. Nurseıituly.
Máıit donorlyǵyna kelisim bergender sany 3 ese artty
Aǵza almastyrýyn kútken adamdar nege birneshe ret shaqyrylady?
Aǵzasyn almastyrǵan bir azamattyń aıtýynsha, birneshe jylda tórt ret shaqyrtý bolǵan. Bastapqy eki shaqyrtý kezinde týystary ruqsat bermegen, úshinshi-tórtinshi jaǵdaıda basqa naýqastardyń aǵzasy almastyrylǵan. Besinshi márte shaqyrylǵan kezde ǵana ota jasalypty.
Mels Asyqbaev atap ótkendeı, arnaıy TRIS baǵdarlamasy (medısınalyq aqparattyq júıe) bar. Atalǵan júıede kútý paraǵynda turǵan pasıentterdiń barlyǵy tizimde turady. Máıittik donor paıda bolǵan kezde, qanyna analız jasap, sol baǵdarlamaǵa salady. Al baǵdarlama avtomatty júıe boıynsha kimge sáıkes keletinin anyqtaıdy. Mysaly, mı ólimi tirkelgen donor 1-qan tobynda bolatyn bolsa, baǵdarlama sol toptaǵy pasıentterdi izdeıdi.
«Baǵdarlama kem degende 3 nemese ortasha eseppen 10 pasıentke deıin tańdaıdy. Sol tańdalǵan pasıentterge transplant-úılestirýshi telefon soǵyp, ota jasalatyn ortalyqqa shaqyrady. Ortalyqqa kelgennen keıin pasıentter medısınalyq tolyq tekserýden ótkiziledi. Tekserý barysynda qarsy kórsetkishter anyqtalyp qalýy múmkin. Asqazannyń jarasy bolsa, dene qyzýynyń kóterilýi nemese tumaýmen aýyryp qalǵan jaǵdaılar bolsa, bul degenimiz – mysaly, jedel búırek transplantasııasyn jasaýǵa qarsy kórsetkish bolyp sanalady. Tekserý boıynsha qarsy kórsetkishi joq, synamalarynyń sáıkestigi eń joǵary naýqas ota jasaýǵa jiberiledi», deıdi M. Asyqbaev.
Al otaǵa kimniń keletinin dárigerler aldyn ala bilmeıdi. О́ıtkeni sáıkes pasıentterdi AQSh-taǵy UNOS baǵdarlamasy sııaqty, Qazaqstanda TRIS baǵdarlamasy tańdaıdy. Iаǵnı, bul tusta adamı faktor tolyq shektelgen.
Aqtaýda alǵash ret qaıtys bolǵan adamnyń júregi donor retinde paıdalanyldy
Barlyq elde týystardan ruqsat surala ma?Derekterge súıensek, TMD elderiniń ishinde Belarýs resıpıentterdiń máselesi sheshilgen birden-bir el. Atalǵan eldiń kútý paraǵynda 2008 jylǵa deıin 3 500 adam tursa, qazir kezekte búırekke muqtaj 250 ǵana adam. Olarda mı óliminen keıin týysqandarynan ruqsat suralmaıdy eken.
Eýropalyq damyǵan elderde marqum kózi tirisinde ruqsatyn berse, mı ólimi tirkelgennen keıin eshbir týysqanynan ruqsat suralmaıdy, «donor bolýǵa kelisim bergen» dep aǵzalaryn alady eken.
Al Qazaqstanda týystarynan ruqsat suralady. Osy tusta aıta keteıik, marqumnyń jaqyndaryn mazalaý qazaqtyń tabıǵatynda bolmaǵandyqtan, qaıǵyryp otyrǵan adamnan baryp ruqsat suraý – ońaı emes. Onyń ústine kez kelgen týys úshin ondaı habardy estý – aýyr soqqy. Týystary «kezinde kelisim bergen eken» degen habardy alǵash ret estip, senbeýi de múmkin.
«Zańǵar» zańgerlik kompanııasynyń dırektory Aınur Rahymjanovanyń aıtýynsha, marqum tiri kúninde donor bolýdy qalaǵanymen, týystary kelisim bermese, donor bola almaıdy. Sońǵy sóz aınalyp kelip, týystarynyń kelisimine tireledi.
«Adam ádette, ózi aýyryp densaýlyǵy nasharlamaı, jalpy medısınada ne bolyp jatqanyn, onyń ishinde transplantasııa týraly oılana qoımaıtyny anyq. Din ruqsat berse de, qoǵamda kóptegen adamdar «12 múshemen týdyq, sol 12 múshemen qaıtamyz» degen kózqarasty ustanady, sondyqtan osyndaı pikirge súıengen marqumnyń jaqyndarynyń kóbi «joq» dep kelisimderin bermeıdi», deıdi A. Rahymjanova.
Máıittik donor búldirshinniń ómirin aman alyp qaldy
Aıta keteıik, máıittik donorlyqty aıtpaǵanda, týystyq donorlyq Qazaqstanda tolyǵymen ruqsat etilgen. Týystyq donor arqyly aman-esen júrgen qanshama adamdar bar.
«Máıittik donor tiri kezinde kelisim bergennen keıin óziniń úıine kelip, jubaıyna, balalaryna, týǵan-týystaryna: «Kelisim berdim. Kúnderdiń kúninde osyndaı jaǵdaı bolǵan kezde meniń organdarymdy basqa bir adamnyń ómirin saqtaý úshin berýge ruqsat berińder, meniń sheshimimdi qabyldańdar» degen sekildi áńgimelerdi aıtý kerek, eGov-ta kelisimin berip qoıyp, typ-tynysh júre bermeı, jaqyndaryna aıtqany jón dep oılaımyn», deıdi A. Rahymjanova.
Mamandar eger naýqas kózi tirisinde kelisim berip ketse, týystardan ruqsat suralmasa, ıaǵnı, zańǵa ózgeris engizilse degen oıdy aıtady.
«Zańǵa ózgeris engizýge bolady... Biraq qoǵam soǵan daıyn ba? Qoǵam arasynda jalpy túsindirý jumystaryn júrgizip jáne saýalnama alyp, «Qazaqstan azamattarynyń qansha paıyzy osyǵan daıyn?» degen máseleni anyqtaý kerek shyǵar. Osyndaı jumystar júrgizilgennen keıin ǵana zańǵa múmkin ózgeris engizýge bolatyn shyǵar», dep túıindedi «Zańǵar» zańgerlik kompanııasynyń dırektory Aınur Rahymjanova.
Máıittik donorlyqty damytýǵa ne kedergi