Búginde elimizde nesıe alý qalypty qubylysqa aınaldy. Tutynýshylyq nesıe tek baspana nemese kólik satyp alýǵa emes, kúndelikti qajettilikterdi óteýge de jıi paıdalanylady. Sarapshylar muny halyq tabysynyń deńgeıi, ınflıasııa, qarjylyq saýattylyqtyń jetkiliksizdigi jáne tutynýshylyq mádenıettiń ózgerýimen baılanystyrady. Sonymen qatar áleýmettik jelilerdegi ómir saltyn kórsetý trendi de azamattardyń qarjylyq sheshimderine áser etip otyr. Osyǵan baılanysty Egemen.kz tilshisi halyqtyń nesıege táýeldiliginiń negizgi sebepteri, qarjylyq saýattylyqtyń deńgeıi jáne máseleni sheshý joldaryn zerdelep kórdi.
Qazaqstanda el azamattarynyń bank aldyndaǵy qaryzy jyl saıyn ósip keledi. Ulttyq banktiń derekterine sáıkes, 2026 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha azamattardyń bank sektoryna bereshegi 25,3 trln teńgege jetken. Onyń 17 trln teńgesi – tutynýshylyq nesıelerge, 7,2 trln teńgesi – ıpotekalyq qaryzdarǵa, al 1,1 trln teńgesi – ózge maqsattarǵa berilgen nesıelerge tıesili.
«2026 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha halyqtyń bank sektoryna bereshegi 25,3 trln teńgeni qurady. Onyń ishinde tutyný maqsattaryna berilgen kredıtter – 17,0 trln teńge, ıpotekalyq qaryzdar – 7,2 trln teńge, ózge maqsattarǵa arnalǵan kredıtter – 1,1 trln teńge. Jalpy bereshek qurylymynda tutynýshylyq kredıtterdiń úlesi 67,1 paıyzdy, ıpotekalyq qaryzdar 28,5 paıyzdy, al ózge maqsattarǵa berilgen qaryzdar 4,4 paıyzdy quraıdy», dep habarlady Ulttyq bank.
Qazaqstanda nesıe alý qıyndaı túsedi
Vedomstvonyń deregine sáıkes, sońǵy bes jylda tutynýshylyq nesıeler kólemi aıtarlyqtaı ósken.
«2021 jylǵy 1 mamyrda tutynýshylyq nesıeler kólemi 4,6 trln teńge bolsa, 2026 jylǵy 1 mamyrda bul kórsetkish 17 trln teńgege jetti. Osylaısha sońǵy bes jylda tutynýshylyq nesıeler kólemi 3,7 ese ulǵaıdy», delingen jaýapta.
Nesıe kólemi qaı óńirlerde joǵary?Ulttyq bank óńirler boıynsha eń joǵary nesıe júktemesi megapolısterde baıqalatynyn atap ótti.
«2026 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha halyqqa berilgen bank sektoryndaǵy kredıtterdiń eń úlken úlesi Almaty qalasyna tıesili. Munda bereshek kólemi 7,5 trln teńgeni nemese jalpy kólemniń 29,6 paıyzyn quraıdy. Ekinshi orynda Astana qalasy – 4,1 trln teńge nemese 16,3 paıyz. Úshinshi orynda Shymkent qalasy – 2 trln teńge nemese 8 paıyz», dep málimdedi Ulttyq bank.
Halyqtyń qaryzy ǵana emes, merzimi ótken bereshek kólemi de artyp keledi.
Mamandar keńesi: Nesıe alarda neni eskerý kerek?
Ulttyq banktiń málimetinshe, 2021 jyly merzimi ótken qaryzdar kólemi 300 mlrd teńge bolsa, búginde bul kórsetkish 1,1 trln teńgege jetken.
«Sońǵy bes jylda bank sektoryndaǵy halyqtyń merzimi ótken bereshegi shamamen tórt esege ósti. 2021 jylǵy 1 mamyrda bul kórsetkish 0,3 trln teńge bolsa, 2026 jylǵy 1 mamyrda 1,1 trln teńgeni qurady», dep habarlady vedomstvo.
Sondaı-aq halyqtyń nesıege táýeldiliginiń negizgi sebepteriniń qandaı ekenin de surap bildik. Ulttyq bank sońǵy jyldary halyqty nesıeleý naryǵynda shamadan tys belsendilik belgileri baıqalǵanyn málimdedi.
«Sońǵy ýaqytqa deıin jeke tulǵalardy nesıeleý kóleminiń joǵary qarqynmen ósýi aıasynda shamadan tys belsendilik belgileri baıqaldy. Máselen, 2023 jyly tutynýshylyq maqsattarǵa berilgen qaryzdardyń ósýi 41,3 paıyzǵa jetse, 2024 jyly 23,8 paıyzdy qurady. Al tutynýshylyq qaryzdar portfeli osy kezeńde jyl saıyn orta eseppen 34 paıyzǵa ósip otyrdy», dep túsindirdi Ulttyq bank.
Qaryz júktemesin azaıtý úshin qandaı sharalar qabyldandy?Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi sońǵy jyldary halyqty nesıleý naryǵyna qatysty birqatar shara qabyldaǵan.
«Agenttik kepilsiz tutynýshylyq banktik qaryzdardyń eń joǵary mólsherin 2 200 AEK-ten asyrmaýdy belgiledi. Sonymen qatar kepilsiz mıkrokredıtterdiń shekti mólsheri 1 100 AEK kóleminde bekitildi. Budan bólek, 90 kúnnen astam merzimi ótken bereshegi bar azamattarǵa jańa kepilsiz tutynýshylyq nesıeler berýge tyıym salyndy. 2014 jyldan beri bankter boryshtyq júkteme koeffısıentin esepteýge mindetti. Oǵan sáıkes azamattyń barlyq qaryzdary boıynsha aı saıynǵy tólemderi tabysynyń 50 paıyzynan aspaýy tıis. 2025 jyly bul ádisteme jetildirilip, tabysty jasandy túrde kóbeıtýge múmkindik beretin shemalar alynyp tastaldy», dep habarlady Ulttyq bank.
Vedomstvo 2027 jyldan bastap qaryz alýshylarǵa qoıylatyn jańa talap engizýdi josparlap otyr.
«Ulttyq bank 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap qaryz alýshynyń jıyntyq beresheginiń jyldyq tabysqa qatynasy boıynsha shekti deńgeıdi engizýdi josparlap otyr. Ol jyldyq tabystyń 8 esesinen aspaýy tıis. Bul azamattardyń shamadan tys qaryzdaný táýekelin tómendetýge múmkindik beredi», dep qorytyndylady vedomstvo.
Tabysynan 8 ese kóp qaryzy barlarǵa nesıe berilmeıdi: Ulttyq bank jańa shekteý engizedi
Qarjylyq saýattylyq bizge ne úshin qajet?Qarjyger Rasýl Rysmambetovtyń pikirinshe, halyqtyń nesıege jıi júginýine birneshe faktor áser etedi. Onyń ishinde tabystyń jetkiliksizdigi men nesıe ónimderiniń qoljetimdiligi negizgi sebepterdiń biri.
«Halyqtyń bir bóliginiń tabysy salystyrmaly túrde tómen. Sondyqtan kóptegen adam úshin nesıe tek iri satyp alýlardyń emes, kúndelikti tutyný deńgeıin saqtap qalýdyń quralyna aınaldy. Buǵan qosa ınflıasııa da óz áserin tıgizedi. Baǵanyń ósetinin túsingen azamattar qajetti taýardy keıinge qaldyrmaı, dál qazir satyp alýǵa tyrysady», deıdi Rasýl Rysmambetov.
Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary azamattardyń qarjylyq saýattylyǵy artqanymen, bul baǵytta áli de sheshimin kútken máseleler jetkilikti.
«Azamattardyń kóbi banktik ónimderdiń negizgi túrlerin túsinedi. Alaıda qaryz júktemesin durys esepteý, qarjylyq qaýipsizdik qoryn qalyptastyrý jáne uzaq merzimdi josparlaý máselelerinde bilim deńgeıi jetkiliksiz. Degenmen oń ózgerister bar jáne ony kúndelikti baıqap júrmiz», deıdi sarapshy.
Nesıeni tóleýge shamańyz jetpese ne isteý kerek?
Qarjyger qarjylyq saýatsyzdyqtyń nesıege táýeldilikke áseri bar ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Biraq máseleni tek osy faktormen túsindirý durys emes ekenin alǵa tartady.
«Adam qarjy quraldaryn qanshalyqty az túsinse, ony tıimsiz sharttarǵa kóndirý nemese aldaý sonshalyqty ońaı. Aqshanyń qunyn jáne shamadan tys nesıe alýdyń saldaryn túsinetin adam ádette salmaqty sheshim qabyldaıdy. Biraq qaryzǵa táýeldilikke halyq tabysy, ınflıasııa jáne eldegi ekonomıkalyq jaǵdaı da yqpal etedi», deıdi ol.
Rasýl Rysmambetov Qazaqstanda qarjylyq josparlaý mádenıeti áli tolyq qalyptaspaǵanyn atap ótti.
«Kóptegen otbasy shyǵyndaryn bir aı kóleminde josparlaıdy. Biraq birneshe jylǵa arnalǵan qarjylyq jospar qurý tájirıbesi keń taramaǵan. Al dál osyndaı uzaq merzimdi josparlaý artyq qaryz júktemesinen saqtap, jınaq jasaýǵa múmkindik beredi. Tipti ıpoteka alǵan azamattardyń ózi kóbine eki-úsh jyldan arǵy kezeńdi josparlamaıdy», deıdi qarjyger.
Sarapshynyń aıtýynsha, qaryz alýshylardyń taǵy bir jıi jiberetin qateligi – nesıe sharttaryn tolyq túsinbeýi.
«О́kinishke qaraı, kóptegen azamat aı saıynǵy tólem mólsherine ǵana qaraıdy. Al nesıeniń tolyq quny, tıimdi syıaqy mólsherlemesi, komıssııalar men aıyppuldar kóbine nazardan tys qalady. Sonyń saldarynan adam ózine túsetin naqty qarjylyq júktemeni durys baǵalamaıdy», deıdi ol.
Sondaı-aq azamattardyń kópshiligi jeke nemese otbasylyq bıýdjetti turaqty túrde júrgizbeıdi.
«Menińshe, otbasylardyń jartysynan azy ǵana naqty bıýdjet júrgizedi. Kópshilik tabysy men shyǵysynyń shamamen kólemin bilgenimen, ony turaqty túrde esepke almaıdy. Al kiris pen shyǵysty qaǵazǵa jazyp otyrýdyń ózi qarjylyq tártipti aıtarlyqtaı jaqsartady», deıdi sarapshy.
Rasýl Rysmambetov tutynýshylyq nesıelerdiń ósýine tabys deńgeıi de, tutynýshylyq psıhologııa da áser etetinin aıtady.
«Tabysy tómen otbasylar úshin nesıe kóbine turmystyq máselelerdi sheshýdiń quralyna aınalady. Al tabysy joǵary adamdar úshin qajetti taýardy nemese qyzmetti tezirek alý nıeti basym bolady. Sondyqtan eki faktordyń da yqpaly bar», deıdi ol.
«Qazir satyp al, keıin tóle» qaǵıdatySarapshy qazirgi qoǵamda keń taralǵan «qazir satyp al, keıin tóle» qaǵıdatynyń da belgili bir táýekelderi bar ekenin atap ótti.
«Bir jaǵynan bul taýarlar men qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrady. Biraq ekinshi jaǵynan adamdardy bolashaq tabys esebinen ómir súrýge úıretýi múmkin. Eger qarjylyq tártip álsiz bolsa, bul qaryz júktemesiniń artýyna jáne otbasylyq bıýdjettiń turaqtylyǵynyń tómendeýine alyp keledi. Al ekonomıkalyq kúızelister kezinde mundaı otbasylar táýekel tobyna aınalady», deıdi qarjyger.
Áleýmettik jeliniń áseri: Jurttan qalmaý úrdisi de beleń aldyOnyń pikirinshe, áleýmettik jelilerdiń de yqpaly óte joǵary.
«Instagram jáne basqa da áleýmettik jeliler belgili bir ómir saltyn kórsetip, adamdardy bir-birimen salystyrýǵa ıtermeleıdi. Sonyń saldarynan keı azamattar satyp alý týraly sheshimdi emosııamen qabyldaıdy. Nesıe qajetti ómir saltyna tez jetýdiń quralyna aınalyp barady. Búginde «jurttan qalmaý» qalypty qubylys retinde qabyldana bastady», deıdi Rasýl Rysmambetov.
Nesıe tólemin keshiktirgende neni bilgen jón?
Sarapshy máseleni sheshýdiń negizgi joly qarjylyq bilim berýdi kúsheıtý dep sanaıdy.
«Qarjylyq saýattylyqty mektep jasynan bastap oqytý qajet. Adamdarǵa bıýdjet júrgizýdi, jınaq qalyptastyrýdy, nesıe men ınvestısııa sharttaryn túsinýdi úıretý kerek. Sonymen qatar sıfrlyq platformalar men áleýmettik jelilerdi qarjylyq bilim taratýǵa belsendi paıdalaný mańyzdy», deıdi ol.
Onyń sózinshe, qazirgi memlekettik jáne banktik oqytý baǵdarlamalarynyń paıdasy bar bolǵanymen, olar áli tolyq júıeli sıpatqa ıe emes.
«Qarjylyq bilim berý – bir rettik aksııa emes, mektepten bastap zeınet jasyna deıin jalǵasatyn turaqty prosess bolýy tıis. Sonda ǵana naqty nátıje bolady. Qarjylyq bilim adamdardyń nesıe men shyǵyndarǵa jaýapkershilikpen qaraýyna yqpal etedi. Alaıda nesıege táýeldilikti azaıtý úshin halyq tabysynyń ósýi jáne jınaq jasaýǵa yntalandyratyn tetikterdiń qalyptasýy da qajet», deıdi sarapshy.