Astanadaǵy Konfýsıı ınstıtýty Ol týraly ne bilemiz?

Eldiń bilim berý salasyn jetildirýde halyqaralyq deńgeıdegi kóptegen kelisim- sharttarǵa otyryp, bilim kókjıegindegi memleketaralyq yqpaldastyqty jan-jaqty keńeıtip jatqanymyz, árıne, ózimizge paıda­ly. Jastardyń eldiń damýyna belsendi atsalysýlaryna, álemniń damý kóshine ilesip, elge adal qyzmet etýlerine eń kerekti nárse – bilim. Son­dyqtan da jastardyń bilimderin jetildirýde elimizde ashylǵan halyq­aralyq deńgeıde óz bedeli bar joǵar­y oqý oryndarynyń bólimsheleri nemese oqytý ortalyqtarynyń alar orny da ózgeshe, bizge bereri de kóp. Sonyń biri L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jany­nan ashylǵan Konfýsıı ınstıtýty. Qytaı Halyq Respýblıkasy óziniń qarqyndy ári jedel damýymen álem nazaryn aýda­ryp otyrǵan memleket. Halqynyń sany jaǵynan da aldyńǵy orynda turǵan bul elmen sanaspaıtyn jurt joq dese de bolady. Osyndaı al­paýyt eldi tolyq bilip-taný úshin onyń tilin ıgerý kerektigi aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine ýaqyt tala­byna saı búgingi tańda qytaı tiliniń dúnıejúzilik mártebesi de ósip keledi. Qytaı tilin meńgergen adam álemniń kez kelgen 4-shi adamymen sóılese alady degen sóz. Sondyqtan da til bilý shynymen de kerek-aq. Elimizdiń dıplomatııalyq keńistiginde de, bilim berý salasynda da ózindik orny bar Konfýsıı ınstıtýtynyń elordada ashylǵannan bergi tynys-tirshiligimen tanysyp qaıtý úshin osy atalmysh ınstıtýt dırektorynyń orynbasary Chjan Lı Na hanymǵa jolyqqan edik. – Qytaı tilindegi kitaptardy oqý barysynda adam attaryn atamaı, tek famılııasy, odan keıin ma­mandyǵy qosa atalatyn jáıtterdi kóp kezdestirdim. Máselen, Lı dári­ger, Djan muǵalim, Ýan sheber degen sııaqty. Al eger kásibi belgisiz bolsa Lı joldas nemese Ýan hanym dep ataıtyn sııaqty. Qatelespesem, osy­laı ǵoı deımin, á?! Sonymen Chjan hanym, sizdi qalaı atasam jón bolady? – Shyǵys halyqtarynda, ásirese bizde, koreı jáne japon halyqtarynda kez kelgen tulǵany osylaısha ataý jıi kezdesedi. Basqa halyqtyń kópshiliginde adamnyń atymen qatar tegin nemese ákesiniń atyn qosyp birge ataıdy. Al qytaı halqynda aty-jónindegi bas árip adamnyń tegi bolyp tabylatyndyqtan, keıde teginen keıin tirkesken adam atynyń jalǵasy aıtylmaıdy. Sizdiń jańa aıtyp ótken mysaldaryńyz qo­ǵam­dyq sıpat alyp ketkeni de sondyq­tan. Meniń mamandyǵym pedagog oqy­týshy. Oqý aǵartý salasynda qyzmet etkendikten meniń aınalamdaǵy adamdar­dyń kóbisi meni Chjan muǵalim dep ataıdy. Sondyqtan meni Chjan muǵalim degenińiz jón bolar. – Chjan muǵalim, Konfýsıı ınstı­týtynyń Astanadan oryn tepkenine de biraz jyldyń júzi boldy. Instıtýt týraly, onyń jumysy jaıly aıtyp berseńiz qaıtedi. – Konfýsıı ınstıtýty týraly aıtar bolsam, onda aldymen QHR-nyń bilim berý salasyna sál kidiris jasaýyma týra keledi. 1987 jyly Qytaı úkimeti «Memlekettiń shetelderge qytaı tilin úıretýdiń basqarýshy uıymy» degen quzyretti jumys tobyn qurǵan bola­tyn. Osy memlekettik basqarýshy uı­ym­nyń aıasynda arnaıy qytaı tilin oqytýǵa qatysty ýnıversıtetter, ınstıtýttar, ortalyqtar ashyldy. 2004 jyly qa­rasha aıynda halyqaralyq deńgeıdegi tuńǵysh Konfýsıı ıns­tı­tý­ty Ońtústik Koreıanyń astanasy Seýlde ashylǵan bolatyn. Al 2007 jyly Pekınde Konfýsıı ınstıtýtynyń orta­lyq shtaty óz jumysyn bastady. О́zge memlekettermen bilim salasynda turaq­ty táji­rı­be almasý men yqpaldasý maqsatynda Konfýsıı ınstıtýtyn dú­nıejúziniń túk­pir-túkpirinde ashýdy kózdep otyr­myz. О́ıtkeni, álemde qytaı tilin úı­renýge degen ynta kún ótken saıyn ar­typ keledi. Qazirgi tańda álem boıynsha qytaı tilin úırenýshilerdiń sany shamamen 4 mıllıonnan asady. Buǵan óz­derińiz de kýásizder. Sodan da álemniń kóptegen elderinde osyndaı ınstı­týtty ashyp jatyrmyz. 2009 jyldyń sońyna deıin 88 memleket pen arnaıy aımaqtarda 282 Konfýsıı ınstıtýty men 272 Konfýsıı dá­rishanasyn ash­tyq. Budan tys 50-den astam memleket­tiń 260 mekemelerinen Konfýsıı ıns­tı­týtyn ashý jónindegi arnaıy usy­nystar kelip túsýde. Son­dyqtan da Konfýsıı ınstıtýty – dúnıe júzimen kemel dostyq kópirine aınalatyn, bilim keńistiginde ózara turaqty baılanys ornatatyn oqý ordasy bolatyny sózsiz. Al endi Astanadaǵy Konfýsıı ıns­tı­tý­ty jaıly aıtaıyn. Búgingi tańda Qazaqstan boıynsha eki Konfýsıı ıns­tıtýty jumys isteýde. Onyń bireýi Astanada bolsa, ekinshisi Almatyda ashyl­ǵan. Astanadaǵy ınstıtýttyń ashy­lýyna 2005 jyly shilde aıynda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Szıntaomen bolǵan resmı kezdesý kezinde eki eldiń qarym-qatynasyn odan ármen jetildirý, sonyń ishinde bilim berý salasyndaǵy baılanysty tereńdetý maqsatyndaǵy aıtylǵan sózder túrtki boldy. Memleket basshylary bastama­sy­men qurylǵan Konfýsıı ınstıtýty­nyń eki el arasyndaǵy gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty bekemdeýge ózindik tıgizer zor yqpaly bar dep oılaımyn. Instıtýt qurylǵannan beri 500-ge jýyq til úırenýshiler arnaıy kýrstardan ótti. Sonymen qatar biz Qytaıdyń joǵary oqý oryndaryna bilimderin jetildirý maqsatynda QHR-dyń arnaıy stıpendııasymen úlgerimderi jaqsy 30 stýdentti oqýǵa jiberdik. Taǵy bir aıta ketetin nárse, Konfýsıı ınstıtýty qurylǵanǵa deıin, Qazaqstanda qytaı tilin meńgergeni jónindegi arnaıy halyqaralyq HSK anyqtama sertı­fı­katyn alý úshin emtıhan qabyldaıtyn pýnkt bolǵan emes. Sizderdegi «Bola­shaq» baǵdarlamasy boıynsha Qytaıǵa oqýǵa túsem deıtin talapkerler mundaı anyqtama sertıfıkatty alý úshin Qytaıǵa sapar shegetin. Al endi, 2008 jyldyń qazan aıynan bastap biz mun­daı baqylaý pýnktin ashyp qana qoı­maı, sodan beri 6 ret HSK emtıhanyn qabyldap, 170 adamǵa sertıfıkat berdik. Qytaı tilin oqytý barysynda bizdiń ınstıtýt kóptegen kórmelerdi, qytaı tilinen bolatyn jarystardy, má­denı kesh­­terdi óte jıi uıymdas­tyryp keledi. О́ıtkeni, teorııa men praktıkany bir-birimen sáıkestendirip oqytsaq, bul ál­deqaıda jemisti bolady. О́tken jyldyń jazynda biz stýdentter men oqýshylar arasynda IH halyqaralyq «Qytaı tili kópiri» atty baıqaý ótkizgen bolatyn­byz. Qytaı tilin úırenýshilerdiń tek tildi qanshalyqty meńgergenderin ǵana emes, Qytaıdyń mádenıetin, ónerin, tarıhyn, salt-dástúrin qanshalyqty bil­genderin tekserý úshin mundaı ja­rys­tardy biz udaıy uıymdastyryp oty­ra­myz. Oqýshylardyń arasynda bir jyl boıy bizdiń ınstıtýtta qytaı tilin úırenip júrgen Astana qala­syndaǵy №54 orta mektebiniń 9-synyp oqýshy­sy Farıza Sadyqova erekshe kózge túse bildi. Bir jyl ishinde qytaı tilin jaqsy meńgerip qana qoımaı, qytaıdyń ulttyq bıin bılep, jınalǵan qaýymdy qatty rızashylyqqa bólegeni esimde. Jarystyń jeńimpazdary baǵa­ly syı­lyq­tarmen qosa, ótken jazda Qytaı eline baryp arnaıy demalyp qaıtýǵa joldama aldy. – Iá, shynymen de biraz jumys­tar atqarylǵan eken. Al endi osy ınstıtýtty bitirgenderge qandaı da bir qujat beriletin bolar? – Konfýsıı ınstıtýty qytaı tilin úıretýdi basshylyqqa alǵandyqtan, onyń ústine bul ınstıtýt til úıretý ortalyǵy ǵoı, sondyqtan bitirýshilerge qytaı tilin oqyǵandyǵy jóninde sertıfıkat beriledi. Al eger joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, HSK synaǵynan ótken bolsa, sertıfıkatpen qosa osy qytaı tilin qanshalyqty ıgergeni jó­nin­degi anyqtama qaǵazdy qosa beremiz. – Qytaı tilin úırenýshilerdiń ba­sym bóligi stýdentter bolar? Iá, negizinen oqýshylar men stýdentter. Jasy eń kishi úırenýshimiz nebári 11 jasta. Qytaı tilin úırenem dep kelgenderge biz eshqandaı shekteme qoımaımyz. Jas mólsherine qaramaı, bárine úıre­týge daıynbyz. Sonymen qa­tar memlekettik qyzmette jumys ja­saıtyn biren-saran úırenýshiler bar, odan keıin saýda-sattyq salasynda ju­mys istep júrgen adamdar bizge jıi keledi. – Al oqý aqysy týraly ne aıtasyz? – Bul ınstıtýtta til úırenem deý­shilerdiń bári aqy tólep oqıdy. Biraq, bizdiń baǵamyz qoǵamdaǵy basqa da til ortalyqtarynan áldeqaıda arzan. Oqý jospary saǵat nemese aı boıynsha emes, tolyq oqý jyly boıynsha júr­giziledi. Bir oqý jylynda 54 saǵat qamtylady. Eger bir oqý jylyn támam­dap, ekinshi oqý jylyn jalǵastyryp oqımyn deýshilerge 10 paıyzdyq jeńil­dik jasalady. Osyndaı jeńildik­ter 50 paıyzdyq kórsetkishke deıin jetedi. Al eger úırenýshiniń úlgerimi jaqsy bolsa, qytaı tilin oıdaǵydaı meńgerip jatsa QHR-dyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bólgen arnaıy grantyna ıe bolyp, Qytaıdyń joǵary oqý oryndaryna baryp, bilimderin jetildirýge múmkindik ala alady. Sondaı-aq ondaı úırenýshilerge Qytaı tarapy­nan arnaıy stıpendııa taǵaıyndalady. Ondaı úırenýshilerdi Konfýsıı ınstı­týtynyń atynan jiberemiz. Iаǵnı, bizde oqyp, qytaı tilin belgili dárejede meńgergen kez kelgen úırenýshi osyn­daı grantqa ıe bola alady. Tek bir ǵana sharttyń aıasynda. Ol – qytaı tilin meılinshe jaqsy ıgerý. – Osyndaı grantqa ıe bolǵan úırenýshiler Qytaıda qansha ýaqyt oqıdy? – Jarty jyldyq, bir jyldyq jáne magıstranttarǵa arnalǵan eki jyldyq oqý merzimi belgilengen. – Ustaz retinde shákirtterińizge til úıretý barysynda qandaı qıyn­dyq­tardy kezdestirdińiz? Qazaqstan­daǵy qytaı tilin úırenýshilerdiń úlgerimderin qalaı baǵalaısyz? – Til úıretý úshin adam keminde eki til bilýi kerek. О́ıtkeni, oqytý úshin, shákirtterińe túsindirý úshin olardyń biletin tilderinde sabaq ótý kerek. О́kinishke oraı, men qazaq tilin bilmeımin. Sol sebepti de til úıre­nýshilerge sabaq ótý kezinde men kó­binese bar biletin orysshamdy jáne aǵylshyn tilin paıdalanamyn. Keıde, joǵarǵy deńgeıdegi til úırenýshi­ler­ge sabaq ótetin kezim bolady. Joǵar­ǵy deńgeıdegiler deýimniń sebebi – olar osyǵan deıin qytaı tilin belgili dárejede jaqsy meńgergender. Iаǵnı, olardyń bazasy bar, tildi bastapqy deńgeıde emes, jalǵastyrýshy deń­geı­de úırenip jatqandyqtan, olarǵa tek qana qytaı tilinde túsindiremin. Meniń bul tájirıbem tek qana Qazaq­standa ǵana emes, osyǵan deıin men Máskeýde de kóp jyldar boıy qytaı tilin úıretetin Konfýsıı ınstı­týtynda shákirtter oqytqanmyn. Al endi, qazaqstandyq til úırený­shilerdiń úlgerimderine keler bolsam, meniń baıqaǵanym, mundaǵy adamdar­dyń tildi úırenýge degen qulshy­nystary erekshe eken. Bizdiń ınstı­týtqa kelip, til úırenemin deýshiler­diń qatary kún ótken saıyn artyp kele jatýy – bul sózimniń bir dáleli. – Siz qytaı tilin úıretýshi ustaz retinde til úırenýshilerge qandaı pedagogıkalyq keńester, usynys­tar aıtar edińiz? – Meniń 20 jyldyq oqytý táji­rıbem bar. Jınaqtalǵan tájirıbem­men bóli­setin bolsam, qytaı tili – ózge tilderge uqsamaıtyn álemdegi eń bir qıyn ıgeriletin tilderdiń biri. О́ıtkeni, alfavıttik tildik qurylym­darǵa qara­ǵanda ıeroglıftik tilder anaǵurlym kúrdeli bolyp keledi. Alfavıttik tildik qu­rylymnan turatyn sózderdi úırený salystyrmaly túrde alǵanda ana­ǵur­lym jeńil. Sebebi, al­fa­vıt­terdiń sany shekteýli ǵana. Olar­­dy qurastyrsa, sózder biriniń ar­tynan biri shyǵa beredi. Al ıeroglıfter olaı emes. Ieroglıf tańba bol­ǵan­­dyqtan, osy tańbalardy meılinshe jat­taýǵa, este saqtaýǵa, ony qalaı jazý kerektigin, jazýdaǵy zań­dylyq­tardy saq­taı otyryp, ıeroglıfterdi este ustaýǵa tyrysý kerek. Sonda ǵana qytaı tilin úırenýge bolady. Al eger jattamaı, kún­delikti ýaqytta úıren­gen ıeroglıfterdi qaıtalap ony ja­zyp, oqyp otyrmasa til úırený óte qıynǵa soǵady. Sony­men qa­tar, taǵy bir eskeretin nárse, ol ıeroglıf­ter­diń mán-maǵynasy. Árbir ıeroglıftiń ózine tán jeke leksıkalyq maǵynasy bolady. Bir ıeroglıf jalǵyz tur­ǵan­da ózindik jeke mánge ıe bolady da, al eger ol ózge ıeroglıftermen tirkesip tursa onda múldem basqasha mándik sıpat alyp ketýi múmkin. Sol sebepti de qytaı tilin sóz tirkesimen emes, jeke-jeke ıeroglıf­terdiń maǵynalary­men ajy­rata bilgen áldeqaıda jeńil bolady. Áńgimelesken Araı ÚIRENIShBEKQYZY.