Qyrmyzydaı qulpyrǵan Qyzylorda

«Qazaqstannyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistigin bir ǵana Qyzylorda oblysynan kórýge bolady», dep edi Elbasy. Prezıdent nege bulaı dedi? Memlekettiń bar jetistigin nege bir ǵana aımaqtan kórýge bolady dep aıtty? Onyń ózindik sebebi bar. Azattyqtyń alǵashqy jyldarynda Nursultan Ábishulyna Qyzylorda oblysyna qatysty usynys aıtyldy. Onda oblysty taratyp, bir jaǵyn Ońtústik Qazaqstanǵa, ekinshi bóligin Aqtóbege qosý týraly baıandalǵan. Ekonomıkanyń óte qıyn kezeńi, aımaqtardyń biriktirilip jatqan tusy edi. Sonda Memleket basshysy Alashqa ana, qazaqqa pana bolǵan qutty óńirdi bólmeı, tutas saqtap qalýǵa sheshim shyǵardy. Bir kezderi oblys atynan aıyrylyp qala jazdaǵan ekologııalyq aımaqtyń búgingi kelbetin kórgende Elbasynyń esine osy jaǵdaı túspedi deısiz be?! Prezıdenttiń bul baǵasynyń astarynda osyndaı syr jatqan edi.

Aqmeshittiń ajaryn ashty

Osy rette Qyzylorda qalasy da erekshe damý jolyna tústi. Joly oıdym-oıdym, jertólesi sýǵa toly, masasy badanadaı, surqy qashyp, keıpi ketip turǵan qala qazirde joǵy bútindelgen, kem-ketigi túzelgen ásem de kórkem shaharǵa aınalǵan. Ásirese, sońǵy jyldarda Qyzylordanyń kelbeti ajarlana tústi. Burnaǵy kúni Qy­zylordada qala kúni atalyp ótti. Osy shara barysynda qalanyń ajaryn ashatyn taǵy da birneshe nysandar iske qosyldy. Endi qala kúninde atqarylǵan sharýalarǵa qaraı oıysaıyq. Eldiń eldigin aıshyqtaıtyn eń negizgi nyshan onyń rámizderi ekeni barshaǵa aıan. Al Táýelsizdigimizdiń negizgi atrıbýttaryn qasterlep, qadirlep otyrý árbir azamattyń qasıetti boryshy. Qala kúninde Qyzylordada, Syrdarııanyń jaǵasynda «Rámizder alańy» paıdalanýǵa berildi. Jalpy aýmaǵy 3 gektardy quraıtyn alań­da Eltańba, Ánuran jáne bıiktigi 60 metrlik Memlekettik Tý ornalastyrylǵan. Aınalasy abattandyrylǵan. Endi áýe­jaıdan qalaǵa qaraı bettep kele jat­qanyńyzda kókte jelbiregen Kók týymyz qarsy alady. «Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp jettik. Endi sol táýelsizdiktiń qasıetti belgi­lerin de erekshe qadirleýimiz, qas­terleýimiz kerek», dep Elbasy basa aıt­qan bolatyn. Sondyqtan, búgin Syr eliniń ortalyǵy Qyzylorda qalasynyń kúnine oraı, kıeli Alashtyń anasynyń tórinen, óńirimizdiń «Úlken marjany» sanalatyn Syrdarııanyń jaǵalaýynan kók baıraǵymyzdy bıikke kóterip, «Rámizder alańy» ashyldy»,– dedi saltanatty sharaǵa qatysqan Qyrymbek Kósherbaev. Táýelsiz el bolmasaq, mundaı alleıanyń ashylmaıtyny beseneden belgili. Sondyq­tan, árbir azamat azattyqtyń qadirin bilip, memlekettiń nyǵaıýyna, damyǵan elderdiń qataryna qosylýyna erekshe eńbek etýi kerek. «Altaı qulazyp, Arqa ańyrap, Turan tunjyraǵan zaman artta qaldy. Eki ǵasyr toǵysynda jańasha tarıhqa bastaıtyn Tulǵa dúnıege keldi. Búginde Táýelsiz el boldyq, keshe ǵana Edilden aıyrylǵan qazaq Esilden de aıyrylar sátte Eýrazııa tórinde, qazaqtyń Saryarqasynda záýlim Astana boı kóterdi. Birligi men yntymaǵy jarasqan azat elimizdiń kók baıraǵy kóterildi. Tilimiz jańǵyryp, dilimiz bekidi, dinimiz oraldy, táýelsiz el damýynyń taǵ­dyry tańdaldy», – degen aımaq basshysy óskeleń urpaqty babalar amanatyna adal bolyp, táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy úshin aıanbaı eńbek etýge shaqyrdy. Jalpy quny 325 mıllıon teńgeni quraıtyn joba el Táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵy aıasynda salyndy. Qyzylorda darııanyń jaǵasynda ornalassa da, Syrdy jaǵalaı júretin jol joq edi. Endi osy olqylyqtyń orny toldy. Qala kúni qarsańynda ashylǵan ekinshi nysan – Táýelsizdik dańǵyly. Jaıaý júrginshilerge, velosıpedshiler men kólikke arnalǵan dańǵyl darııany jaǵa­laı salyndy. Bul aldymen qalanyń ajaryn ashsa, ekinshiden, shahar ishindegi kólik nópirin azaıtýǵa septigin tıgizedi. Sultan Beıbarys kóshesinen Ábilqaıyr han kóshesine deıingi aralyqta, Syrdarııa ózeniniń boıyn jaǵalaı ornalasqan ásem jaǵalaýǵa, el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq qurmetine oraı Táýelsizdik ataýy berildi. «Uzyndyǵy 7 shaqyrymdy quraıtyn aınalma jol qurylysyn júrgizýge oblystyq bıýdjetten 1 mıllıard 932 mıllıon teńge bólindi. Bul joldyń boıynda barlyq standarttarǵa sáıkes jaryq baǵanalary, aıaldamalar jáne 7 shaqyrymdy quraıtyn jaıaý júrginshiler joly men arnaıy velojolaq qarastyrylǵan. Osyndaı sapaly da sáýletti kósheniń qurylysyn júrgizip, halyq ıgiligi úshin aıanbaı qyzmet etip júrgen «ÝAD» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń barsha qurylysshylaryna qala halqynyń atynan alǵysymyzdy bildiremiz. Saltanatty túrde ashylǵan jańa kóshe, yntymaqty halqymyzdyń mereıin asqaqtatatyn kórikti oryndardyń biri bola bersin», – dedi Qyrymbek Eleýuly. Qyzylordada uzyndyǵy 612 shaqyrym bolatyn 760-tan astam kóshe bar. Qalada kólik ınfraqurylymyn damytýǵa búginde jiti nazar aýdarylýda. Máselen, sońǵy 3 jylda Qyzylorda qalasynda jol qurylysyn damytýǵa 15 mıllıard teńge­den astam qarjy tartyldy. Bul qar­jyǵa 300 shaqyrymdy quraıtyn joldar ortasha, kúrdeli jóndeýden jáne qaıta jańǵyrtýdan ótti. «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy aıasynda 51 kósheniń ortasha jol jóndeý jumystaryna 980 mıllıon teńge qarjy tartylýda. Munymen qosa aýyl­dyq okrýgterdegi 14 kósheniń ortasha jol jóndeý men 2 kósheni jaryqtandyrý jumystaryna 80 mıllıon 126 myń teńge bólindi. Elbasy qamqorlyǵynyń arqasynda Aral teńizi qaıta oralýda. Jyl saıyn 197 myń tonna shyny tabaqshalaryn shy­ǵaratyn Qyzylorda qalasyndaǵy shyny zaýytyn, «Shalqııa» ken baıytý fabrıkasyn, Qarmaqshy aýdanynda joǵary ekologııalyq sıpattaǵy K4, K5 synypty motor maılaryn óndiretin zaýytty, Bala-Saýysqandyq vanadıı kenishin ıgerý, Aralda kalsıılendirilgen soda zaýytyn, jylyna 160 myń tonna az alıýmınııli ferrosısılıı shyǵaratyn ferroqorytpa zaýytyn jáne 2 sement zaýytyn iske qo­sý josparlansa, sońǵy jylda táýligine 80 tonna quramajem shyǵaratyn «Jan Araı Jem» quramajem zaýyty qurylyp, jylyna 80 myń tekshemetr temir-beton buıymdaryn shyǵaratyn úı qurylysy kombınaty ashyldy. «Sonymen birge, birneshe iri ınfra­qurylym jobalary turaqty paıdalanýǵa berildi, olardyń qatarynda «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq avtodálizi, «Jezqazǵan – Sekseýil – Beıneý» temir joly, «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıs­traldy gaz qubyry bar. Tirshiliktiń kózi atalatyn sýmen oblys halqynyń 95%-y qamtylsa, qýat kózi sanalatyn kógildir otyn Qyzylorda qalasy men 4 aýdan ortalyǵyna jetkizildi. Úsh aýysymdy mektepterdi joıý jáne balalardy 100% balabaqshamen qamtý týraly Elbasynyń tapsyrmalary oblysymyzda merziminen buryn tolyqqandy oryndaldy. Áleýmettik máselelerdi qarjylandyrý boıynsha alǵa shyqqan aımaǵymyzdyń bıýdjeti sońǵy tórt jylda 2,5 ese ósti. Munyń barlyǵy Táýel­sizdik tańy atqannan keıin ǵana qo­ıyl­ǵan talaptar, júzege asqan maqsattar», – dedi óńir basshysy.

Shaharǵa shyraı bergen sharalar

Qala kúni qarsańynda 350 qyzyl­orda­­­lyq baspanaly boldy. Solaısha «О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy» aıasynda jańa «Sáýlet» shaǵyn aýdanynda «Báıterek development» aksıonerlik qoǵamy arqyly salynǵan 350 páterdi quraıtyn 7 kópqabatty turǵyn úı el ıgiligine berildi. Mereıli merekede qýa­nyshqa bólenip, shańyraqtary shattyqqa tolyp jatqan otbasylardy oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev arnaıy quttyqtap, páter kiltin tabystady. «Oblys ekonomıkasyn ártaraptandyrý jalǵasyp, óńdeýshi sektorda ónim óndirý sońǵy tórt jyldyń ózinde ǵana 40 paıyzǵa ósip, qarqyndy damýda. Tek qana oblys ortalyǵynda sońǵy úsh jylda jańa 11 shaǵyn aýdan salynsa, bıyldyń ózinde 80 jańa kópqabatty úı turǵyzylýda. Endigi mindet – sol jaǵalaýdaǵy jańa qalanyń qurylysyna kirisý», – dedi aımaq basshysy. Aıta keteıik, oblys boıynsha qurylys kólemi 3,5 esege, Qyzylorda qalasynda atalǵan kórsetkish 8 esege artty. Sonymen qatar, sońǵy úsh jyldyń kóleminde Qyzy­lorda qalasy boıynsha jalpy aýdany 265 myń sharshy metrdi quraıtyn, 3 myń 502 páterlik 82 kópqabatty turǵyn úılerdiń qurylysy júrgizildi. Osy kúni «Soltústik» atty jańa saparjaı da qyzylordalyqtardyń ıgiligine tapsyryldy. Endi Aral, Qazaly, Qar­maqshy, Jalaǵash, Syrdarııa aýdandary turǵyndarynyń qalaǵa qatynaýy ońaı bolady. Bes aýdannyń turǵyndaryna jol qatynasy qıyndyq týǵyzbaýy úshin osy saparjaı ashyldy. Aımaq basshysy sapar­jaıdyń ashylý saltanatyna qatysyp, qala jurtshylyǵyn mereıli merekemen qatar kelgen qýanyshtarymen quttyqtady. «Osy ıgilikti isterdiń bastamasy retin­de memlekettik-jekemenshik áriptestik negizinde «Romanov jáne K» seriktestigi óz qarajaty esebinen burynǵy avtobýs parki ǵımaratyn tolyqtaı qaıta jań­ǵyrtýdan ótkizip, «Soltústik» saparjaıdy qala tur­­­ǵyndary men qonaqtarynyń ıgiligine tapsyrýdy maqsat etip otyr. Jańa saparjaıdan jasaǵan saparlaryńyz sátti, joldaryńyz oń bolsyn», – dedi Q.Kósherbaev. Buryn qalanyń ońtústik bóliginde ornalasqan ortalyq saparjaıdan obly­sy­myzdyń ońtústik aýdandary men Shym­kent, Almaty qalalaryna ǵana avtobýs­tar qatynasa, oblysymyzdyń soltústik aýdan­daryna qatynaıtyn avtobýstar «Soltústik» saparjaıdan júredi. Osyǵan deıin qala turǵyndary­nyń qoǵamdyq kólikke degen suranysyn qana­ǵat­tandyrý jáne qalamyzdaǵy kólik qa­ty­nasyn damytý maqsatynda jergilikti bıýdjetten bólingen 500 mıllıon teńgege ekologııalyq taza, múmkindigi shekteýli azamattarǵa qoljetimdi 20 avtobýs alyn­ǵan bolatyn. Osy joba jalǵasyn taýyp, «Baıqońyr» ÁKK jáne «Eýropa Qaı­ta qurý jáne damý» banki arasyndaǵy ke­li­simge sáıkes bıyl «Qyzylorda avtobýs parki» 100-ge tarta jańa avtobýspen tolyq­tyryldy. Qala kúninde aımaq basshysy óńir eko­nomıkasyna yqpaldy jobanyń qury­lys barysymen tanysty. Qyzylordada «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ-pen birlesip shyny zaýytynyń qury­lysy bastalǵan bolatyn. Zaýyttyń jalpy quny 52,1 mıllıard teńgeni quraıdy. Al jobanyń strategııalyq ınvestory – AQSh-tyń «Steward Engineers» kompanııasy. Oǵan Qyzylorda qalasyndaǵy ındýstrııalyq aýmaqtan 50 gektar jer telimi bólinip, jobanyń ınjenerlik-ınfraqurylym jumystary júrgizilýde. Jýyrda zaýyt qoımalarynyń qurylysy aıaqtalyp, barlyq qural-jabdyqtary ákelinedi. Shyny zaýyty 2017 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda qoldanysqa beriledi. Zaýyt jylyna 197 myń tonnadan astam tabaqsha shynysyn shyǵarady. Kásiporyn tolyqtaı aıaqtalǵanda energııa únemdeýshi, oqshaýlanǵan, lamınattalǵan jáne aına ónimderin jasap shyǵaratyn bolady. Tolyq iske qosylǵanda turaqty 300 jańa jumys orny ashylady. Qala kúninde «Tereńózek – Syrdarııa» baǵytyndaǵy kireberis qaqpa paıdalanýǵa berildi. «Búginde Alashtyń anasy atanǵan Syr eliniń bas shahary kúnnen kúnge jasanyp, sáýletine sán qosyp kele jatqanynyń kýási bolyp kelesizder. Táýelsiz elimizdiń alǵashqy astanalarynyń biri – Qyzylorda tereńnen syr tartatyn tarıhı qala. Qyzylorda ortaq úıimiz desek, onyń odan ári kórkeıip, gúldenýi barshamyzǵa ortaq is.Sondyqtan, súıikti qalamyzdyń bas qaqpasy qutty bolsyn», – dedi Qyrymbek Kósherbaev. Aıta keteıik, Konstıtýsııa kúni merekesinde qalanyń ońtústigindegi kireberis qaqpa paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Al jalpy quny 120 mıllıon teńgeni quraıtyn osyndaı mazmuny men maǵynasy zor qos qaqpany salýǵa «ÝAD» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestigi demeýshilik jasady. Qala kúni merekesinde áleýmettik nysandar qatary «Mereılim» bala­baq­shasymen tolyqty. «Aqmeshit» shaǵyn aýdanyndaǵy 80 oryndyq balabaqshada 3 pen 6 jas ara­lyǵyndaǵy búldirshinder tárbıelenetin bolady. Oblystyq máslıhat depýtaty Ábdimájıt Jansaqalovtyń demeýshiligimen jáne memleket-jekemenshik áriptes­tik negizinde salynǵan nysannyń joba­lyq-smetalyq quny 200 mıllıon teńgeni quraıdy. Oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqta «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha atqarylyp jatqan aýqymdy isterdiń mańyzyna toqtalyp, qalanyń kishkentaı turǵyndaryna arnalǵan nysannyń ashylýymen quttyqtady. «Qazir biz bilektiniń emes bilimdiniń zamanynda, Qazaqstannyń altyn ǵasy­ryn jasaý kezeńinde ómir súrýdemiz. Búldirshinderimizdiń baqyt shapaǵatyna bólenip, balǵyn balalyqtyń bazarynda ómir súrýlerine barynsha jaǵdaı jasaý bizdiń basty maqsat-mindetterimizdiń biri dep bilemin. Sondyqtan, osyndaı ertegi álemindegideı ásem saraıdy turǵyzyp, balalarǵa qýanysh syılap otyrǵan Ábdi­májıt Álmaǵambetulyna rahmetimizdi aıtamyz! Qashannan qabat kelgen toıdy jaqsylyqqa joryǵan yrymshyl halyqtyń urpaǵy retinde, búgingi balapandaryńyzdyń osyndaı jańa da záýlim ǵımaratta ómirdiń jańa belesine aıaq basýy da jaqsylyqtyń nyshany. Bóbekterimiz bilim, tárbıe nári­men sýsyndap, elimizdiń erteńi bolar el tutqasyna aınalsyn», – dedi Qyrymbek Eleýuly. Qyzylorda qalasy boıynsha «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy balalar mektepke deıingi tárbıemen 100 paıyz qamtylǵan. Qala kúnderi aıasynda Qyzylordanyń ortalyq alańynda kóptegen merekelik sharalar uıymdastyryldy. Batpyraýyqtar men gúlder festıvali qala turǵyndaryna merekelik kóńil kúı syılady. Sondaı-aq, byltyrdan beri dástúrli túrde uıym­­dastyrylyp kelgen qaýyn-qarbyz ben qymyz-shubat festıvalderi de uıymdastyryldy. Aımaq basshysy mereke kúni ortalyq alańǵa jınalǵan jurtshy­lyqty merekelerimen quttyqtap, qala kólemindegi ilkimdi isterge az-kem toqtaldy. «Bereke-birligi buzylmaǵan uly dostyqtyń ordasy, Alashtyń Aqmeshiti atanǵan Qyzylorda qalasynyń týǵan kúnin atap ótýdegi basty maqsat – jyl kóleminde óńirimizdiń damýyna súbeli úles qosyp, aıanbaı eńbek etip júrgen jerlesterimizge alǵysymyzdy bildirip, merekelik kóńil kúı syılaý. Qala kúni merekesinde byltyrǵy jyldan bastaý alyp, dástúrge aınalyp úlgergen Uly Dala eliniń brendi bolǵan «Shubat-Qymyz» festıvali uıymdastyrylyp, «Aq mol bolsyn!» degen qazaqy saltymyz ulyqtaldy. Hal­qymyzdyń eń basty qundylyǵy – el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıli merekesi aıasynda uıymdastyrylyp otyrǵan aıtýly sharada ár otbasyna baq-bereke, merekelik kóńil kúı, shańyraqtaryńyzǵa shattyq tileı­min», – dedi oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev. Sodan soń aımaq basshysy ortalyq alańdaǵy jańa sýburqaqtyń ashylýyna qatysty. «TehosnostkaRemservıs» JShS merdiger mekemesimen salynǵan sýbur­qaqtyń jalpy smetalyq quny 196 mıllıon 297 myń teńgeni quraıdy. 168 túrli túske enetin sýburqaq 30 metr bıiktikke deıin sý búrkı alady. Al syrtqy beti keramogranıt jáne ishki beti granıt tastarmen qaptalǵan. Mereke sońy tanymal estrada juldyzdarynyń gala-konsertine ulasty. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» QYZYLORDA Túıin: Toıdy qazaq qashanda Qudaıdyń qazynasyna balaǵan. Degenmen, toı toılaý degenimiz – as iship, aıaq bosatyp, bir-birine maqtaý aıtyp qana tarasý bolmaýy kerek. Mysaly, Qyzylordadaǵy qala merekesi mundaı úrdisten ada boldy. Joǵaryda baıandaǵanymyzdaı, qala kúni merekesinde shahardyń ajaryn ashatyn nysandar men halyqtyń ıgiligine qyzmet etetin ortalyqtar ashyldy. Mereke aıasynda jeti aýdannyń jármeńkesi de uıymdastyryldy. Qala halqy arzan taýar alyp, máre-sáre bolyp qaldy. Qysqasy, Qyzylordadaǵy qala kúni qur sózben emes, naqty istermen atalyp ótti.